Дабравешчанская царква, Супрасль

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Праваслаўны храм
Дабравешчанская царква
Suprasl01.jpg
Каардынаты: 53°12′39.48″ пн. ш. 23°20′13.53″ у. д. / 53.210967° пн. ш. 23.337092° у. д. (G) (O) (Я)53°12′39.48″ пн. ш. 23°20′13.53″ у. д. / 53.210967° пн. ш. 23.337092° у. д. (G) (O) (Я)
Краіна Польшча
Горад Супрасль
Канфесія Польская праваслаўныя царква
Тып будынка абарончы храм
Архітэктурны стыль беларуская готыка
Заснавальнік Аляксандр Хадкевіч
Будаўніцтва 15031511 гады
Рэліквіі і святыні Супрасльскі абраз Маці Божай

Дабравешчанская царква — праваслаўны храм у Супраслі (Польшча), помнік культавай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, прадстаўнік «абароннага дойлідства». Уваходзіць у комплекс пабудоў праваслаўнага Супраслеўскага манастыра, аднаго з шасці ў Польшчы. Манастыр у Супраслі быў адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў Вялікага Княства Літоўскага нароўні з Кіева-Пячорскай лаўрай і Вільняй[1].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Манастыр заснаваны маршалкам ВКЛ А. Хадкевічам у 15051510 гг. Царква асвечана ў 1511 годзе. У 1557 годзе яе інтэр'ер быў аздоблены фрэскамі.

У першай палове XVII стагоддня Дабравешчанская царква перададзена ўніяцкай царкве. У 1771 годзе завяршэнні вежаў і інтэр'ер царквы перароблены ў стылі ракако. Багатыя ляпныя і жывапісныя дэкарацыі закрылі фрэскі ў апсідзе, сцены і слупы закрыты драўлянымі панэлямі[2].

У 18521859 гг. фрэскі, пашкоджаныя зацёкамі, былі забелены. У 1887 г. пры зняцці пабелкі сухім спосабам частка фрэсак папсавалася[2].

У пачатку XX стагоддзя ў царке захоўваліся крыж з часціцай дрэва Жыватворнага Крыжа 1500—1510 гг., даразахавальніца, якая мела выгляд супрасльскай царквы, дар Хадкевіча — пацір сярэбраны з пазалотай, з яго гербам. Тут жа захоўвалася шмат іншых рэчаў: паціраў, дзіскасаў, абкаладаў кніг і абразоў, аздобленых рознымі відамі дэкору: гравіраваннем, эмаллю, чарненнем, чаканка[2].

У 1910 г. адкрыты фрагменты роспісу на паўднёвай і паўночнай сценах, якія былі закрыты ў XVIII ст. драўлянымі панэлямі, пры гэтым былі зноў папсаваны[2].

У 1915 годзе ў сувязі з Першай сусветнай вайной быў выдадзены ўказ аб эвакуацыі жыхароў горада Супрасля ўглыб Расіі. З'яжджаючы з Дабравешчанскага манастыра, манахі ўзялі з сабой Супрасльскую ікону і некаторае царкоўнае начынне.

Пасля ўтварэння самастойнай Польскай дзяржавы тэрыторыя манастыра не была перададзена царкве. У 1919 годзе Дабравешчанская царква была зачынена і апячатана, а манастыр перайшоў у распараджэнне дзяржаўнага казначэйства.

Колішні іканастас царквы

У 1939 годзе манастыр апыняецца на тэрыторыі Савецкага Саюза. У Дабравешчанскай царкве былі створаны майстэрні і кузня. У кастрычніку 1939 года ў манастыры быў раскватараваны 4-ы матацыклетны полк РСЧА. У Дабравешчанскай царкве камандаваннем палка была створана спартыўная зала. 28 ліпеня 1944 года падчас адступлення нямецкіх войскаў Дабравешчанскі сабор быў падарваны. Пасля заканчэння вайны праваслаўныя манахі былі выгнаны з манастыра, у якім ізноў абгрунтаваліся салезяне і школа.

Рэшткі фрэсак былі зняты са слупоў польскімі рэстаўратарамі пад кіраўніцтвам Уладзіслава Пашкоўскага ў 1945—1946 гг.

У 19641966 гадах царква была адрэстаўравана. Беларускі ўрад у пачатку 1990-х выдаткаваў на святыню 200 тысяч штук цэглы і 500 м³ граніту[3].

Адраджэнне Супрасльскага манастыра адбылося ў гады дзейнасці архіепіскапа Беластоцка-Гданьскай епархіі Савы. У 1982 годзе ў Супрасль прыбыў манах Мірон (Хадакоўскі), манаскае жыццё адноўлена ў 1984 годзе. У 1984 года было прынята рашэнне аб аднаўленні падарванага Дабравешчанскага сабора — і 4 чэрвеня архіепіскап Сава заклаў першы камень у падмурак сабора.

Архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Сучасны інтэр'ер царквы

Помнік гатычнага праваслаўнага храмабудаўніцтва ў ВКЛ, Супраслеўская царква ўяўляе сабой мадыфікаваную версію характэрнага для візантыйскай традыцыі крыжова-купальнага храма з рысамі каталіцкай базілікі. Спалучэнне гатычных элементаў з візантыйскімі дало падставу назваць гэты стыль готыкай ВКЛ[4]. Пяцівежавая кампазіцыя царквы набліжае яе да Сафійскага сабора ў Полацку і Прачысценскай царквы ў Вільні.

Царква з боку апсіды

Храм мае выразныя абарончыя рысы. Чатыры нарожныя вежы мелі выразна абарончае прызначэнне, а вось пятая, якая мусіла сімвалізаваць цэнтральны купал, у спалучэнні з высокім гатычным дахам набыла празмерна выцягнуты выгляд. Дойлід Супраслеўскай царквы дасягнуў вельмі высокага майстэрства ў інтэрпрэтацыі гатычных форм і тэхналогій і прыстасаванні іх да праваслаўнай традыцыі.

Фрэскі[правіць | правіць зыходнік]

Аб сістэме роспісаў Супрасльскай царквы дае ўяўленне скуф'я, люстра купала, дзе знаходзілася выява Хрыста Пантакратара з закрытай кнігай, якая, згодна з прароцтвам Іаана Багаслова, будзе раскрыта ў дзень Страшнага суда[2].

У прамежку паміж светлавым барабанам і купалам на кожнай з граней сцяны былі пачаргова адлюстраваны на дзве франтальныя фігуры шасцікрылых серафімаў і архангелаў[2].

У светлавым барабане паміж вокнамі былі размешчаны па тры выявы святых і прарокаў. Усе яны намаляваны ў рост, у розных ракурсах. Адзенне традыцыйнае — хітоны і гімаціі[2].

Ніжэй праходзіў шырокі дэкаратыўна-аранаментальны фрыз з пераплеценых лістоў аканту, шасціпялёсткавых кветак, якія нагадваюць назабудкі і галінкі крына[2].

Пад дэкаратыўным фрызам размешчаны выявы апосталаў. На ўсходняй грані васьмерыка Пётр, Павел і Іаан Багаслоў, на астатніх па дзве выявы. Яны падаюцца, як і выявы праайцоў і прарокаў, свабодна, у рэзкіх ракурсах фігур і асабліва галоў[2].

Пад апостальскіх поясам, які падзяляўся толькі карычнева-чырвонай разгранкай, размяшчаліся пакаленныя выявы мучанікаў з крыжамі ў руках. Яны, як і апосталы, прадстаўлены трыма выявамі на ўсходняй грані, на астатніх — па дзве. Ніжэй размешчаны медальёны з паяснымі выявамі суровых святых з клінападобнымі бародамі, паміж якімі былі раскіданы арнаментальныя ўзоры. На ветразях барабана размяшчаліся чатыры сівалы евангелістаў[2].

Евангельскія сюжэты былі размешчаны па перыметры сцен у два рэгістры, якія раздзяляліся разгранкай. Сюжэты прысвечаны ў асноўным акафісту Багародзіцы і некаторым сцэнам з жыцця Хрыста. Парадак размяшчэння сюжэтаў адпавядае канону[2].

Ніжэй евангельскіх сцэн знаходзіліся строга франтальныя выявы барадатых і валасатых пустэльнікаў у звярыных скурах, стоўпнікаў, воінаў і шматлікіх святых, якія запаўнялі ніжнія два рэгістры і грані нефных слупоў, арачныя праёмы[2].

У самым нізе праходзіў шырокі фрыз, які складаўся з платаў. Аздоблены малюнкам у выглядзе гарызантальных зігзагападобных трайных палос[2].

Арнаментальны дэкор упрыгожваў завершшы арак, аконныя праёмы і нішы[2].

Захавалася 30 фрагментаў фрэсак, якія цяпер экспануюцца ў музеі ікон(польск.) бел.. Гэтыя фрэскі размяшчаліся на двух васьмігранных слупах, якія знаходзіліся ва ўнутранай падкупальнай прасторы храма. Гэта выявы мучанікаў, арнаментальна-дэкаратыўныя фрызы, які пакрывалі капітэлі слупоў. Цалкам захвалася толькі сем фрэсак з выявамі мучанікаў і ты медальёны з пакаленнымі выявамі святых, астатнія прыходзілася збіраць асобнымі кавалачкамі і фрагментамі. Па характары іканаграфіі і стылю выканання фрэскавы роспіс цакрвы аналагічны позневізантыйскаму мастацтву (т.зв. палеалогаўскаму рэнесансу) і ўзыходзіць да візантыйска-сербскіх традыцый. Стылістычна блізкім помнікам манументальнага жывапісу з'яўляецца царква Святой Тройцы ў Мансіі(руск.) бел.(Сербія)[2].

Зноскі

  1. „Еўропа ўзрушана смерцю Браніслава Герэмека”. Агляд друку. News from Poland (5 чэрвеня 2010).
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI cт. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : iл.
  3. Андрэй Скурко Маленькая скварачка ў вялікай кашы. Палітыка. Радыё «Свабода» (5 чэрвеня 2010).
  4. Уладзімір Міхневіч Супрасль. Вакол свету. Польскае радыё для замежжа (5 чэрвеня 2010).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI cт. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : iл.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]