Горад Гродна

Горад Гродна Сцяг Герб Каардынаты 53.666667, 23.83333453°40′00″ пн. ш. 23°50′00″ у. д.53.6666667, 23.833334    Краіна Беларусь Рэгіён Гродзенская вобласць Плошча 142,11 км² Вышыня цэнтра 90-147 м Насельніцтва (2009) 327 540 чалавек Шчыльнасць 2 305 чал./км² Нацыянальны склад беларусы — 62,57 %, палякі — 19,74 %, рускія — 12,2 %, украінцы — 1,82 %, іншыя — 3,67 % Часавы пояс UTC+2 Тэлефонны код +375 15 Паштовы індэкс 230000-230029 Аўтамабільны код 4 Афіцыйны сайт http://region.grodno.by/by/ (бел.)  (англ.)  (кіт.)  (руск.)

Гродна Гродна

Гродна на Вікісховішчы

Гро́дна (польск.: Grodno, літ.: Gardinas, руск.: Гро́дно) — горад абласнога падпарадкавання на захадзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гродзенскай вобласці і Гродзенскага раёна, на р. Нёман. У 300 км ад Мінска; вузел чыгунак на Вільнюс (Літва), Масты, Беласток (Польшча), аўтадарог на Вільнюс, Ліду, Ваўкавыск. Порт, аэрапорт. Насельніцтва 337,4 тыс. чал. (2008).

Адміністрацыйны падзел: 2 гарадскія раёны — Ленінскі і Кастрычніцкі.

Гісторыя

Назва

Нарматыўная форма назвы паходзіць ад беларусізаванай рускай перадачы польскай назвы. Старабеларуская назва, магчыма, паходзіла ад словаў «гарадзіць», «агароджваць». Невядомасць пазіцыі націску ў старарускім—старабеларускім вымаўленні абумовіла вялікую варыянтнасць назвы ў сучаснай беларускай мове.

Назвы горада на розных мовах, у розны час:

• Городен, Городень, таксама Городна, Городня — стараруская-старабеларуская летапісная назва.
• Гро́дно — паланізаваная назва, з'явілася каля 1560-х гг.
• Го́радна, Го́радня — мясцовыя варыянты назвы ў 20 ст.
• Гаро́дня — сучасная паэтычна-літаратурная назва (М. Багдановіч, У. Караткевіч), папулярная як альтэрнатыва афіцыйнай.
• Grodna — сярэднявечная лацінская назва (атлас Брауна (1575)).
• Grodno — польская назва.
• Gardinas — літоўская назва.
• Garthen, Garten — нямецкая назва ў сярэднявечных лаціна- і нямецкамоўных хроніках (таксама Garto), якая ўжывалася як афіцыйная ў 20 ст., у час нямецкіх акупацый.
• Grodņa — латышская назва

Гістарычны нарыс

Горад Гродна — гравюра Т. Макоўскага, 1600 г.

Паводле археалагічных даследаванняў, паселішча на Замкавай Гары пры ўпадзенні ракі Гараднічанкі ў Нёман узнікла ў 2-ой пал. — кан. 11 ст. Упершыню ўскосна згадваецца ў Іпацьцеўскім летапісе пад 1127 як цэнтр Гарадзенскага княства. З 2-ой пал. 13 ст. у складзе ВКЛ. На горад часта нападалі крыжакі, якім у 1300—1326 паспяхова супрацьстаяў гродзенскага стараста Давыд Гарадзенскі. Палітычнае значэнне горада ўзвысілася з 1376, калі ён стаў уладаннем князя Вітаўта, пры якім Гродна стала 2-й сталіцай ВКЛ. У 1391 горад атрымаў няпоўнае магдэбургскае права. Гродзенская харугва ўдзельнічала ў Грунвальдскай бітве (1410). У 1413 горад увайшоў у склад Троцкага ваяводства. У 1441 у грамаце вял.кн. Казіміра Ягелончыка Гродна названа сярод 15 найбуйнейшых гарадоў ВКЛ. У 1444 горад атрымаў поўнае магдэбургскае права, з 1496 дапоўненае адмысловымі прывілеямі. З 1540 горад меў свой герб. У 1576—1586 рэзідэнцыя караля і вял.кн. Стэфана Баторыя, для якога быў перабудаваны палац. З гэтага часу і да часоў Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764—1795) Гародна — вялікакняжацкі (каралеўскі) горад. У 16—17 ст. дзейнічалі ордэны бернардынцаў, брыгітак, дамініканцаў, францысканцаў, езуіцкі калегіюм і інш. У 17—18 ст. горад значна пацярпеў ад войнаў Расіі і Швецыі з Рэччу Паспалітай. З 1673 месца правядзення заканадаўчых генеральных соймаў (кожны 3-й сойм Рэчы Паспалітай з гэтага часу мусіў праходзіць у Гродна). У 1765—1780 пры старасце графе А. Тызенгаўзе заснаваныя каралеўскія мануфактуры, музычна-тэатральная школа і шэраг іншых устаноў, сфарміравалася новая частка горада — Гарадніца. Дзейнічала капэла Тызенгаўза, закладзены батанічны сад (першы ў Рэчы Паспалітай). Працавала друкарня, дзе выходзіла «Гродзенская газета» — першае на тэрыторыі Беларусі перыядычнае выданне. Гродзенскі сойм (1793) на паседжанні 23.9 зацвердзіў 2-гі падзел Рэчы Паспалітай. У 1793—1795 цэнтр Гродзенскага ваяводства. З 1795 у складзе Расійскай імперыі, з 1796 цэнтр павета, з 1802 — губерніі. У 1802—1809 дзейнічаў першы сталы тэатр — тэатр Дэшнер. У 1862 праз горад пракладзеная 1-я ў Беларусі чыгунка — участак лініі Санкт-Пецярбург—Варшава. З 1919 пад польскай адміністрацыяй (Грамадзкае кіраванне усходніх земляў), а з 1921 у складзе Польшчы, цэнтр павета Беластоцкага ваяводства. З 1939 у БССР, з 1940 цэнтр Гродзенскага раёна. У Вялікую Айчынную вайну акупіраваны і пад назвай Garten (Гартэн) уключаны ў склад Германіі. У Гродна акупанты стварылі лагер смерці для ваеннапалонных і мірных жыхароў, 2 гета; у горадзе і раёне акупанты знішчылі 51438 чалавек. З 20.9.1944 цэнтр Гродзенскай вобласці.

герб Гродна

Алень св. Губерта (1.10.1990). Такім самым быў і першы герб горада (1540—1795). Пэўны час (15.6.1988-1.10.1990) выкарыстоўваўся варыянт без крыжа, але з пяціканцовай зоркай у левым верхнім куце. У часы Расійскай імперыі горад карыстаўся двума варыянтамі герба з выяваю зубра. Больш ранні варыянт быў неафіцыйным гербам горада ў часы СССР.

Дэмаграфія

Дата перапісу	1588	1856	1897	1913	1931	1939	1956	1965	1980	1985	1988	2005	2006	2008
Колькасць насельніцтва (тыс. чал.)	ок. 4	18,4	46,9	63	49	57,2	65	98	202	247	272	317,3	318,6	349,7

У 2005 годзе насельніцтва горада ацэньвалася ў 317 366 чалавек, у т.л. беларусы — 62,3 %, палякі — 24,8 %, рускія — 10,1 %, украінцы — 1,8 %, яўрэі — 0,4 %, літоўцы — 0,2 %, татары — 0,2 %, іншыя нацыянальнасці — 0,4 %.

Прырост насельніцтва складае +0,53 % (2006).

Геаграфія

Мясцовасць горада і ваколіц хвалістая. Глеба гліністая. Час пасеваў: канец сакавіку-пачатак чэрвеня. Жніво да сярэдзны верасня. Пазней — азiмыя пасевы і збор пладоў. Дамінуючы накірунак вятроў — заходні.

Карысныя выкапні

Будаўнічыя мел і вапна на паўночных ўскраінах (Мелавыя Горы). Раней на паўночным усходзе здабывалі гліну.

Рэкi i азёры

Рака Нёман цячэ праз цэнтр горада з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, крута паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры і ніжэй вышыні правага берагу камандуюць над левымі. Берагі складзены з асобных ўзвышшаў, прарэзаных стромкімі ярамі і пакрытых пералескамі (Румлёва вышэй па цячэннi, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па цячэнню.

Прытокі Нёмана ў гістарычным цэнтры рэчкі Гараднічанка і Юрысдыка, на ўскраіне — рака Ласасянка i рэчка Зарнiца.

Азёры: Юбiлейнае вадасх., кар'ер «Зялёнка».

Эканоміка

Гродна — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2006 г. прамысловымі прадпрыемствамі выраблена прадукцыі на суму 2142 млрд руб. у дзейсных цэнах. Найболей развітыя лёгкая прамысловасць і хімічная прамысловасць. Таксама развітая харчовая прамысловасць, танкасуконная вытворчасць, машынабудаўнічая вытворчасць і металаапрацоўчая галіны. У горадзе знаходзяцца прадпрыемствы электраэнергетыкі, дрэваапрацоўчыя, гарбарныя, будаўнічых матэрыялаў і іншыя.

Найбольш вядомыя прадпрыемствы:

• «ГроднаАзот» — (вытворчасць азотных угнаенняў сайт);
• «ГроднаХімВалакно» — хімічнага валакна сайт);
• «ГроднаЭнерга»;
• «БелКард» — (вытворчасць карданных валаў сайт);
• «Завод такарных патронаў» — (вытворчасць станкоў);
• «Радыёхваля» — (сайт);
• «Завод аўтамабільных агрэгатаў» — сайт;
• «ЗОВ-ЛенЕвроМебель» — (вытворчасць мэблі сайт);
• Швейна-гандлёвая фабрыка «Элод» — (вытворчасць галантарэйнай прадукцыі);
• Пальчаткавая фірма «Акцэнт» — (сайт);
• Абутковая фабрыка «Нёман»;
• Тытунёвая фабрыка «Нёман» сайт;

Турызм

Гродна — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Беларусь», «Гродна», «Маналіт», «Нёман», «Амега», «Турыст», «Кронан Парк Гатель», гандлёва-гасцінічны комплекс «Сямашка» сайт. У межах горада і ўрочышчы Грандзічы находзяцца дзіцячы санаторый «Нёман-72», санаторыі-прафілакторыі «Здароўе», ААТ «Гародна Хімвалакно», «Жамчужына», база адпачынку «Купалінка».

Транспарт

Гродна з'яўляецца буйным транспартным вузлом. У горадзе дзейнічае аэрапорт Гродна, чыгуначны вакзал і аўтавакзал. Маецца развітая сетка гарадскога грамадскага транспарта. Аўтобуснае паведамленне запушчанае ў 1940 г., аснову парка складаюць аўтобусы маркі «Ікарус», «МАЗ» і «Нёман». Тралейбуснае паведамленне адчынена 10 лістапада 1974 да вынесенага за межы горада заводу «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусных і 11 тралейбусных маршрутаў. Ад горада адыходзяць чыгуначныя лініі на Вільнюс (лінія сканчаецца ў самай літоўскай мяжы), Масты і Беласток. З іх электрыфікаваная толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная каляіна (1 435 мм і 1 520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост праз Нёман.

У Гродна находзяцца 2 пункта пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь: чыгуначная станцыя Гродна—Кузня Беластоцкая і Гродна—аэрапорт.

Дарогі з горада

Па левым беразе з Гродна дарогі такія: на паўднёвы-усход у Індуру і Ваўкавыск, на паўднёвы-захад у Брузгі-Беласток, на поўнач у Сапоцкін. Па правым беразе Нёмана дарогі з Гродна ідуць на поўнач у Друскенікі, на паўночны-ўсход у Парэчча, на ўсход у Азёры і на Скідзель — Мінск.

Сувязь і СМІ

У горадзе выдаецца некалькі газет, у іх ліку: «Гродзенская праўда», «Вячэрні Гродна», «Міліцэйскі веснік», «Słowo Ojczyste» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «Гродна», абласное радыё, вузел тэлеграфнай сувязі, станцыя міжгароднай тэлефоннай сувязі. Маецца сетка кабельнага тэлебачання «ГАРАНТ».

Культура

Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Гродзенскі літаратурны музей Максіма Багдановіча, Гродзенскі музей гісторыі Гарадніцы, Гродзенскі дом Элізы Ажэшка, музей Зоф'і Налкоўскай. Цэнтр тэатральнага жыцця — Гродзенскі абласны драматычны тэатр (сайт: http://www.drama.grodno.by/), Гродзенскі абласны тэатр лялек. Абласная філармонія. Працуе Гарадзенскі заалагічны парк.

Адукацыя

У Гродна працуюць 97 дашкольных устаноў, 40 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 2 ліцэя, 6 гімназій, а таксама школы з ліцэйскімі класамі. Працуюць 9 сярэдніх адмысловых вучэбных устаноў.

У Гродна дзейнічаюць 3 дзяржаўных ВНУ — Гродзенскі дзяржаўны універсітэт (сайт: http://www.grsu.by/), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі універсітэт (сайт: http://www.grsmu.by/), Гродзенскі дзяржаўны аграрны універсітэт (сайт: http://www.ggau.by/), Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя. У горадзе ёсць 14 масавых бібліятэк, у тым ліку 6 дзіцячых, 2 змяшанага тыпу, польскай літаратуры, Гродзенская абласная з дзіцячым аддзяленнем. Дзейнічае Гродзенскі гісторыка-археалагічны запаведнік, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей.

Выдатныя мясціны

Захавалася звыш 400 аб'ектаў гісторыі і архітэктуры, якія ахоўваюцца дзяржавай. Старая частка горада ў 1988 абвешчаная помнікам горадабудаўніцтва і культуры.

Гродзенская крэпасць на нямецкай паштовай марцы

• Гродзенская Барысаглебская царква
• Стары замак
• Гродзенскі каралеўскі палац
• Фара Вітаўта
• Гродзенскі касцёл Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак
• Гродзенскі касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў
• Гродзенскі касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардынцаў
• Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя і кляштар езуітаў
• Гродзенскі Пакроўскі кафедральны сабор
• Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр
• Гродзенская Уладзімірская царква
• Гродзенская сінагога
• Лютэранская кірха Святога Іаана
• дом Тызенгаўза
• Дом-музей Элізы Ажэшкі
• дом віцэ-адміністратара
• дом віцэ-губернатара
• дом лясной адміністрацыі
• будынак аптэкі
• будынак Гродзенскай жаночай гімназіі
• будынак Гродзенскай медыцынскай школы
• будынак Гродзенскай музычнай школы
• Сядзіба «Панямонь»
• Сядзіба Станіславова

• Помнікі: Вітаўту Вялікаму, Я. Купалу, В. Д. Сакалоўскаму, А. Тызенгаўзу, Э. Ажэшка;
• Памятныя знакі: Давыду Гарадзенскаму, у гонар 850-годдзя Гродна, 580-годдзя Грунвальдскай бітвы.

Галерэя

• 

  Цэнтр Гродна

• 

  Касцёл Брыгітак

• 

  Фарны касцёл

• 

  Гродна на выяве 16 ст.

• 

  Каложа

• 

  Стары замак

• 

  Новы замак

• 

  Помнік Другой Сусветнай вайны

Вядомыя жыхары

• Эліза Ажэшка — польская пісьменніца
• Аляксей Антонаў
• Максім Багдановіч — беларускі паэт
• Леў (Леон) Бакст — тэатральны мастак, графік
• Стэфан Баторый — Вялікі князь літоўскі і кароль Польскі
• Ігар Басінскі
• Аўгуст Бекю — вучоны-гігіеніст, прафесар Віленскага ўніверсітэта
• Васіль Быкаў — беларускі пісьменнік
• Вільфрыд Войніч — бібліяфіл
• Ілля Гінцбург — скульптар
• Генрых Глябовіч
• Валерый Дзідзюля — гітарыст і кампазітар, вядомы выканаўца фламенка
• Жан Жылібер — французкі біёлаг, заснавальнік батанічнага парка
• Людвік Заменгоф — заснавальнік мовы эсперанта
• Ягор Замыслоўскі
• Казімір Казіміравіч (св. Казімір) — княжыч літоўскі і каралевіч польскі, прылічаны да святых, святы-патрон Літвы
• Казімір Ягелончык — Вялікі князь літоўскі і кароль Польскі
• Канстанцін Каліноўскі — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў, публіцыст, паэт
• Віктар Карака
• Аляксей Карпюк — беларускі пісьменнік
• Авянір Касценчык
• Вольга Корбут — гімнастка, алімпійская чэмпіёнка;
• Аляксандр Курловіч — спартсмен
• Мэір Ланскі — «хросны бацька» яўрэйскай мафіі, «заснавальнік» Лас-Вегаса
• Валеры Леванеўскі — прадпрымальнік, палітык, грамадскі дзеяч
• Эйтан Ліўні
• Аляксандр Мілінкевіч — палітык, кандыдат у Прэзідэнты Беларусі ў 2006 г.
• Сафія Налкоўская — польская пісьменніца
• Чэслаў Немен — польскі музыкант
• Аляксандр Мікалаевіч Сапега
• Оскар Сасноўскі — архітэктар
• Януар Сухадольскі — (1-ая пал. 19 ст.), мастак-баталіст
• Антоні Тызенгаўз — гродзенскі стараста пры Станіславе А. Панятоўскім, мецэнат
• Аляксей Шаланда
• Ірына Шылава
• Юзаф Ядкоўскі — археолаг-аматар, нумізмат, стваральнік гісторыка-археалагічнага музея
• Уладзімір Якаўлеў — палітык, журналіст

Цікавыя даведкі

Песні аб Гродна

• "Віктар Шалкевіч - Горад" (2006)

Фільмы, што здымаліся ў Гродна і ваколіцах

• «Белыя росы» (1983)
• «В августе 44-го» (2000)
• «Бабий яр» (2003)
• «Смерш» (2007)
• «Застава Жилина» (2008)

Гарады-пабрацімы

Беласток (Польшча) Лімож (Францыя) Міндэн (Германія) Белград (Сербія) Н'ірбатар (Венгрыя)

управа Шчукіна горада Масквы (Расія) Хімкі (Расія) Шчолкава (Расія) Піцербаро (Канада)

Гл. таксама

• Вуліца Гарнавых
• Вуліца Кірава
• Вайсковыя могілкі
• ФК Белкард

Зноскі

---

Літ.:

• Госцеў А. П., Швед В. В. Кронан. Летапіс горада на Нёмане (1116-1990 гг.). – Гродна: НВК "Пергамент", 1993.

У Сеціве

• Ўсе аб Гродна — Вікі-даведка Гродна;
• Даведка Гродна;
• Гродзенскі аблвыканкам;
• Форум Гродна;
• Блог Гродно S13.RU;
• Гродна ў фатаздымках на Radzima.org
• Старажытная Гародня ў Юркавым куточку
• Фота Гродна Фотаблог i фотаальбом Гродна;
• Старая і новая Гародня— Гродна ў фатаграфіях;
• Архітэктура Гродна;
• Аўтарынак Гродна;
• Знаёмства ў Гродна— Гродзенскі сайт знаёмстваў;
• Адпачынак у Гародні — Апісанне рэстаранаў, гатэляў, кінатэатраў, культурных мерапрыемстваў Гродна.