Мікалай Мікалаевіч Духонін

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Мікалай Мікалаевіч Духонін
руск.: Николай Николаевич Духонин
Дата нараджэння

1 (13) снежня 1876

Месца нараджэння

Смаленская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці

20 лістапада (3 снежня) 1917 (40 гадоў)

Месца смерці

Магілёў, Магілёўскі павет, Магілёўская губерня, Заходняя вобласць, РСФСР[1]

Месца пахавання

Лук'янаўскія могілкі[d]

Род войскаў

Руская імператарская армія

Званне
Генерал-лейтэнант
Бітвы/войны

Першая сусветная вайна

Узнагароды і прэміі
Георгіеўская зброя
Ордэн Святога Георгія III ступені
Ордэн Святога Георгія IV ступені
Ордэн Святога Уладзіміра III ступені з мячамі
Ордэн Святога Уладзіміра IV ступені з мячамі і бантам
Ордэн Святой Ганны II ступені
Ордэн Святога Станіслава II ступені з мячамі

Мікала́й Мікала́евіч Духо́нін (1 (13) снежня 1876, Смаленская губерня — 20 лістапада (3 снежня) 1917, Магілёў) — рускі военачальнік, генерал-лейтэнант, выконваў абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміяй у лістападзе—снежні 1917 года.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

З дваран Смаленскай губерні[2].

Скончыў Уладзімірскі Кіеўскі кадэцкі корпус (1894) і 3-е Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1896), адкуль быў выпушчаны падпаручнікам у Літоўскі лейб-гвардыі полк.

У 1902 годзе скончыў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба па 1-му разраду і быў выраблены ў штабс-капітаны гвардыі з перайменаваннем ў капітаны Генеральнага штаба.

З 1 лютага 1902 па 1 мая 1904 года адбываў цэнзавае камандаванне ротай у 168-м пяхотным Міргарадскім палку.

З 6 лістапада 1904 года — старшы ад’ютант штаба 42-й пяхотнай дывізіі.

З 2 студзеня 1906 года — памочнік старшага ад’ютанта штаба Кіеўскай ваеннай акругі.

З 8 студзеня 1907 года — штаб-афіцэр для даручэнняў пры штабе Кіеўскай ВА.

Падпалкоўнік (22.04.1907).

З 2 верасня 1908 па 24 верасня 1912 знаходзіўся ў прыкамандзіраванні да Кіеўскага ваеннага вучылішча для выкладання ваенных навук.

У 1910 адбываў цэнзавае камандаванне батальёнам у лейб-гвардыі Літоўскім палку.

Палкоўнік (06.12.1911).

З 24 верасня 1912 года — старшы ад’ютант штаба Кіеўскай ваеннай акругі.

У Першай сусветнай вайне[правіць | правіць зыходнік]

З 19 ліпеня 1914 года — старшы ад’ютант аддзела генерал-кватэрмайстара штаба 3-й арміі, курыраваў пытанні разведкі. Быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй

З 20 красавіка 1915 года камандаваў 165-м Луцкім пяхотным палком. За баі ў Бялы (19—22 красавіка 1915 года) і ў Мокры (25—27 красавіка 1915 года) узнагароджаны ордэнам Святога Георгія 3-й ступені.

Чыны Штаба Паўднёва-Заходняга фронту разам з ваенным міністрам А. І. Гучковым. Духонін крайні справа ў першым шэрагу.

Генерал-маёр (6 снежня 1915 года).

З 22 снежня 1915 года быў памочнікам генерал-кватэрмайстара штаба Паўднёва-Заходняга фронту генерала Дзітэрыхса. 25 мая 1916 года, пасля прызначэння генерала Дзітэрыхса начальнікам 2-й Асобай пяхотнай брыгады, быў прызначаны генерал-кватэрмайстарам штаба Паўднёва-Заходняга фронту. У чэрвені-жніўні 1917 года — начальнік штаба Паўднёва-Заходняга, у жніўні-верасні 1917 — Заходняга франтоў.

Генерал-лейтэнант (4 жніўня 1917).

Начальнік штаба Вярхоўнага галоўнакамандуючага[правіць | правіць зыходнік]

З 10 (23) верасня 1917 — начальнік штаба Вярхоўнага галоўнакамандуючага А. Ф. Керанскага.

Пасля прыходу да ўлады бальшавікоў Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў Магілёве магла стаць патэнцыйным буйным цэнтрам супраціву. Генерал М. М. Духонін, як і большасць генералаў Стаўкі, быў настроены рэзка па-антыбальшавіцку. Адразу ж пасля бальшавіцкага ўзброенага паўстання Духонін утварыў у Стаўцы групу на чале з генерал-кватэрмайстарам М. К. Дзітэрыхсам для каардынацыі дзеянняў на ўнутраных франтах. 25 кастрычніка (7 лістапада1917 у звароце да арміі пісаў: «...пад уплывам агітацыі бальшавікоў вялікая частка Петраградскага гарнізона... далучылася да бальшавікоў... Святы абавязак перад Радзімай... патрабуе ад арміі захавання поўнага спакою, самавалодання і трывалага становішча на пазіцыях, тым самым аказваючы садзейнічанне ўраду і Савету Рэспублікі...». У тэлеграме, накіраванай у Петраград, Духонін патрабаваў «адмовы ад узброенага захопу ўлады» і «безумоўнага падпарадкавання» Часоваму ўраду, пагражаючы, што «дзеючая армія сілай падтрымае гэта патрабаванне»[3].

26 кастрычніка (8 лістапада1917 ён сумесна з камісарам Часовага ўрада пры Стаўцы Станкевічам выступіў з заклікам не падпарадкоўвацца бальшавіцкаму ўраду. Ён тэлеграфаваў камандуючым франтамі: «Стаўка, камісарверх і агульнаармейскі камітэт падзяляюць пункт гледжання ўрада»[4]. У ноч з 26 кастрычніка (8 лістапада1917 на 27 кастрычніка (9 лістапада1917, атрымаўшы інфармацыю з Паўночнага фронту аб адпраўцы ў распараджэнне Керанскага «моцнага пяхотнага атрада», у размове па прамым провадзе прапанаваў «паслаць адзін-два, але цалкам надзейных браневіка», дадаўшы: «тактыка вулічных баёў [у] значнай ступені залежыць ад іх, асабліва пры цяперашнім настроі мас...»[5].

Раніцай 27 кастрычніка (9 лістапада1917 накіраваў маскоўскім уладам тэлеграму, патрабуючы ад іх неадкладна спыніць «гвалтоўныя бальшавіцкія дзеянні», дамагчыся адмовы паўстанцаў ад узброенага захопу ўлады і іх падпарадкавання Часоваму ўраду, праз некалькі гадзін тэлеграфаваў у Маскву: «Сумесна [з] армейскімі камітэтамі прымаю меры дапамогі Маскве і вызвалення яе ад мяцежнікаў».

Раніцай 29 кастрычніка (11 лістапада1917 тэлеграфаваў у Новачаркаск генералу А. М. Каледзіну: «Не знойдзеце магчымым накіраваць на Маскву для садзейнічання ўрадавым войскам у падаўленні бальшавіцкага паўстання атрад казакоў з Дона, які па ўціхамірванні паўстання ў Маскве мог бы пайсці на Петраград для падтрымкі войскаў генерала Краснова»[6].

30 кастрычніка (12 лістапада1917 другі раз звярнуўся да Каледзіна з просьбай паскорыць пасылку казакоў. Пасля правалу паходу на Петраград войскаў А. Ф. Керанскага — П. Н. Краснова у ноч на 1 (14) лістапада 1917 Керанскі падпісаў распараджэнне аб перадачы Духоніну пасады Глаўкаверха[7].

Вярхоўны галоўнакамандуючы[правіць | правіць зыходнік]

Духонін паведаміў войскам аб уступленні ў часовае выкананне пасады Глаўкаверха і заклікаў войскі стаяць на пазіцыях, «...каб не даць саперніку скарыстацца смутай, якая разгулялася ўнутры краіны і яшчэ больш паглыбіцца ў межы роднай зямлі».

Стаўка стала цэнтрам прыцягнення ўсіх сіл, якія выступалі супраць бальшавікоў. 4—11 (17—24) лістапада сабраліся тут лідэры небальшавістскіх сацыялістычных груп спрабавалі дамовіцца аб стварэнні пры Стаўцы Агульнарасійскага «аднастайна-сацыялістычнага ўрада ад бальшавікоў да народных сацыялістаў» на чале з эсером В. М. Чарновым[8] Прыбыў, па словах відавочцы, «цэлы вагон: Чарноў, Гоц, Дан і інш. Бесперапынныя пасяджэнні: эсэры, Вікжель, маладыя афіцэры-камісары». 6 (19) лістапада 1917 накіраваныя ў стаўку прадстаўнікі Украінскай Цэнтральнай Рады. Д. І. Дарашэнка і А. І. Латоцкі ўзгаднілі з М. М. Духоніным пры пасрэдніцтве антыбальшавіцкага Агульнаармейскага камітэта пытанне перафарміравання франтавых часцей з мэтай утварэння ўкраінскай арміі па этнічнай і тэрытарыяльнай прыкмеце[9].

У размове па прамым провадзе з наркамам — членам Камісарыята па ваенных і марскіх справах М. В. Крыленка 6 (19) лістапада 1917 Духонін казаў: «Стаўка не можа быць заклікана да прыняцця ўдзелу ў вырашэнні пытання аб законнасці вярхоўнай улады і, як вышэйшы аператыўны і тэхнічны орган, лічыць неабходным прызнанне за ёй гэтых функцый... Стаўленне вярхоўнага камандавання да грамадзянскай вайны выказана ў загадзе наштаверха ад 1 лістапада, якім спынены рух войскаў на Петраград». Атрымаўшы раніцай 8 (21) лістапада 1917 тэлеграму Саўнаркама, які даручаў Духоніну неадкладна пачаць перамовы аб перамір’і з камандаваннем праціўніка, спрабаваў адцягнуць адказ.

Адхіленне ад пасады[правіць | правіць зыходнік]

9 (22) лістапада 1917 Ленін, Сталін і Крыленка выклікалі Духоніна па тэлефоне, запатрабаваўшы неадкладна ўступіць у мірныя перамовы з аўстра-германскім камандаваннем. Духонін адмовіўся, заявіўшы, што такія перамовы можа весці толькі цэнтральны ўрад, але не камандуючы арміяй. Пасля гэтага яму абвясцілі, што яго здымаюць з пасады галоўнакамандуючага, але ён павінен працягваць выконваць свае абавязкі да прыбыцця новага галоўнакамандуючага прапаршчыка Крыленкі. Сам Духонін быў абвешчаны «ворагам народа»[10].

Ужо адхілены ад камандавання, Духонін, працягваючы адчуваць адказнасць за арганізацыю адпору ў выпадку магчымага прарыву праціўнікам аслабленага рэвалюцыйнымі падзеямі фронту, перадаваў штабам франтоў апошнія дырэктывы, накіраваныя на папярэджанне ваеннай катастрофы на лініі абароны з прычыны стыхійнай дэмабілізацыі і на недапушчэнне грамадзянскай вайны. 14 (27) лістапада 1917 — штабу Паўночнага фронту: «У тым крайнім выпадку, калі сувязь са Стаўкай будзе канчаткова страчана... абстаноўка на франтах складзецца так, што арміі, страціўшы сваю ўстойлівасць, адкрыюць фронт, то мяжою іх руху ў тыл павінны служыць Нараўская пазіцыя, возера Чудское, Пскоў-Астраўскія пазіцыі і ўмацаваная пазіцыя, якая прыкрывае кірунак на БалагоеМасква. Задача гэтага фронту павінна заключацца ў трывалым ўтрыманні найважнейшых шляхоў і нашага панавання над шляхамі, якія ідуць з захаду на ўсход». У дадатак да гэтага — 15 (28) лістапада 1917: «Калі дэмаралізацыя вайсковых мас... прывядзе да самачыннага зрыву займаных пазіцый... і да пачатку грамадзянскай вайны, то пры недахопе войскаў, верных абавязку для выканання задачы, названай Вам 14 лістапада... Вам трэба з вернымі нацыянальнаму гонару расійскімі войскамі прыкрываць кірунак Пскоў — Балагое, вызначая подступы да Масквы з поўначы і паўночнага захаду, маючы на ўвазе, што Расія будзе працягваць барацьбу да рашэння Устаноўчага сходу або ўрадавай улады, якая абапіраецца на большасць краіны. Лявей Вас у гэтай крайняй абстаноўцы, прыкрываючы шляху з захаду на Маскву ў раёне НевельВіцебскОрша, утворыцца група 17-га і 22-га карпусоў і 2-й кубанскай дывізіі... У задачу іх... уваходзіць далучыць да сябе часткі Заходняга фронту, калі б гэты фронт паддаўся таксама поўнай дэмаралізацыі. Сілай зброі людзей, якія пакідаюць самавольна фронт, калі ён зрушыцца з месца і хлыне ўглыб краіны, не прапускайце ўглыб Расіі... або папярэдне абяззбройвайце іх. У гэтай крайняй абстаноўцы мы павінны выратаваць Маскву і палову Расіі ад грамадзянскай вайны».

16 (29) лістапада 1917 Духонін паведамляў камандуючым Паўночна-Заходнім і Румынскім франтоў: «Атрыманыя звесткі як ад разведкі франтоў, так і ад агентурнай разведкі прымушаюць меркаваць магчымасць пераходу саперніка да актыўных дзеянняў у бліжэйшы час на Румынскім фронце і, магчыма, на Паўднёва-Заходнім фронце... пераследуючы мэту авалодання Бесарабіяй, Адэсай і каменнавугольнымі Данецкімі раёнамі. Неабходна прыняць усе меры... каб своечасова выявіць намеры праціўніка».

17 (30) лістапада 1917, калі Духоніну стала вядома аб руху да Магілёву эшалонаў з рэвалюцыйнымі балтыйскімі матросамі, ён звярнуўся да ўрада УНР за дазволам перавесці Стаўку ў Кіеў. Генеральны сакратарыят, аднак, зацягнуў разгляд гэтага пытання, а пасля пачаў вылучаць сустрэчныя ўмовы, на задавальненне якіх у Духонина не было ні часу, ні магчымасці. 18 лістапада (1 снежня1917 Духонін з трывогай паведамляў камандуючаму Румынскім фронтам генералу Г. Д. Шчэрбачову, што «Рада да гэтага часу не дала адказу», знаходзячыяся ў Магілёве вайсковыя падраздзяленні затрымліваюць адпраўку маёмасці Стаўкі. Адначасова прадстаўнік італьянскай ваеннай місіі пры Стаўцы паведаміў, быццам саюзнікі вырашылі прызнаць сепаратны выхад Расіі з вайны. Духонін адмяніў свой выезд з Магілёва разам з саюзніцкімі місіямі, але гэтая інфармацыя не пацвердзілася.

19 лістапада (2 снежня1917 у Магілёў прыбыў генерал-маёр Адзінцоў, камандзірованы Генеральным штабам з ведама Саўнаркама «для арыентацыі Стаўкі ў абстаноўцы ў Петраградзе для пагаднення Стаўкі з Петраградам». Пасля сустрэчы генерала Адзінцова з выступаючым ад Стаўкі паручнікам В. Шнеўрам генерал перадаў прызначанаму Саўнаркамам галоўнакамандуючым Мікалаю Крыленку, што «Стаўка здаецца» і ён «можа свабодна прыехаць для ўступлення ў пасаду». У той жа дзень Духонін распарадзіўся вызваліць з турмы ў Быхаве генералаў Карнілава, Дзянікіна і іншых асоб, арыштаваных пасля карнілаўскага мецяжу (гл. таксама Быхаўскае сядзенне).

Забойства[правіць | правіць зыходнік]

20 лістапада (3 снежня1917 у Магілёў прыбыў М. В. Крыленка, які аддаў загад аб сваім уступленні ў пасаду Глаўкаверха і перадаў Духоніну, што ён будзе адпраўлены ў Петраград у распараджэнне СНК.

Духонін быў арыштаваны і на аўтамабілі прывезены на чыгуначны вакзал, дзе яго завялі ў вагон Крыленкі. Аднак па горадзе распаўсюдзіліся чуткі, што генерал Карнілаў са сваім палком ідзе на Магілёў. У цягніка сабраўся натоўп рэвалюцыйных салдат і матросаў, які патрабаваў выдаць Духоніна. Крыленка прыбыў да вагона і паспрабаваў спыніць натоўп, але ўгаворы не падзейнічалі[11]. У вагон уварваліся матросы, вывелі Духоніна на пляцоўку, хтосьці стрэліў яму ў галаву, а затым яго дабілі штыкамі і прыкладамі.

24 лістапада (7 снежня1917 Крыленка паведаміў Троцкаму: «У сувязі з забойствам Духоніна неабходна юрыдычнае афармленне справы, акт дазнання па маёй прапанове здзейснены. Цела адпраўлена ў Кіеў. Калі перадаць справу судоваму следчаму, абавязкова ўскрыццё ў Кіеве, нават аж да выкопвання. Прапаную спыніць справу пастановай дзяржаўнай улады... Акты дазнання дастаткова рэабілітуюць ад усялякіх плётак... але ўзбуджэнне справы з абавязковымі допытамі матросаў наўрад ці мэтазгодна».

Троцкі адказаў: «Было б бессэнсоўна і злачынна перадаваць справу ў рукі судовых чыноўнікаў старога гарту. Калі неабходна, можаце перадаць справу рэвалюцыйнаму суду, які павінен быць створаны дэмакратычнымі салдацкімі арганізацыямі пры Стаўцы і кіравацца не старой літарай, а кіравацца рэвалюцыйнай правасвядомасцю народа».

Цела генерала Духоніна было пахавана ў Кіеве на Лук’янаўскіх могілках.

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

  • Ордэн Святога Станіслава 3-й ст. (1906);
  • Ордэн Святой Ганны 3-й ст. (1906);
  • Ордэн Святога Станіслава 2-й ст. (06.12.1909);
  • Ордэн Святой Ганны 2-й ст. (06.12.1912);
  • Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ст. (22.07.1914);
  • Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ст. з мячамі (ВП 01.1915);
  • мячы і бант да ордэну Св. Уладзіміра 4-й ст. (ВП 08.01.1915);
  • мячы да ордэну Св. Станіслава 2-й ст. (ВП 13.01.1915);
  • Георгіеўская зброя (ВП 11.04.1915);
  • Ордэн Святога Георгія 4-й ст. (ВП 05.02.1916);
  • Ордэн Святога Георгія 3-й ст. (ПАФ 15.06.1917).

Кінаўвасабленні[правіць | правіць зыходнік]

  • Мікалай Мартон «20 декабря» (1981);
  • Дзмітрый Пяўцоў «Гибель империи» (2005).

Асацыяцыі[правіць | правіць зыходнік]

Выраз «адправіць у штаб да Духоніна», які з’явіўся ва час Грамадзянскай вайны ў Расіі, азначала «забіць», «расстраляць»[12].

Зноскі

  1. Духонин Николай Николаевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Аб месцы нараджэння гл. mastervik По следам жизни генерала Духонина. livejournal (2013-02-09). Праверана 29 кастрычніка 2016.
  3. Минц И. И., История Великого Октября, т.3, М., 1973, С. 357
  4. Тамсама, с. 361
  5. «Октябрьское вооружённое восстание в Петрограде». Сб. док-тов, М., 1957, с. 608
  6. «Октябрьское вооружённое восстание в Петрограде». Сб. док-тов, М., 1957, с. 627
  7. «Октябрьское вооружённое восстание в Петрограде». Сб. док-тов, М., 1957, с. 800
  8. БСЭ Ставка Верховного Главнокомандующего. Архівавана з першакрыніцы 28 ліпеня 2012. Праверана 12 студзеня 2011.
  9. д. и. н. Михутина, И. В. Украинский Брестский мир. Путь выхода России из первой мировой войны и анатомия конфликта между Совнаркомом РСФСР и правительством Украинской Центральной рады — М.: Европа, 2007. — 288 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9739-0090-8.
  10. Елизаров М. А. Левый экстремизм на флоте в период революции 1917 года и гражданской войны: февраль 1917 — март 1921 гг. — СПб., 2007. — 578 с.
  11. Архипенко В. К. Член Комитета по военным и морским делам Н. В. Крыленко // Первое Советское правительство. — М.: Политиздат, 1991. — С. 138.
  12. Расстрел // Энциклопедический словарь истории советской повседневной жизни — Новое литературное обозрение, 2015. — ISBN 978-5-4448-0221-2.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]