Перайсці да зместу

Масква

Правіць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Масква (значэнні).
Горад федэральнага значэння
Масква
руск.: Москва
55°45′02″ пн. ш. 37°37′03″ у. д.HGЯO
Краіна  Расія
Суб’ект федэрацыі Масква|Масква
Кіраўнік Сяргей Сямёнавіч Сабянін
Гісторыя і геаграфія
Заснаваны невядома[1]
Першая згадка 1147
Вышыня цэнтра 156 м
Тып клімату temperate continental climate[d] і Кантынентальны клімат
Водныя аб’екты Масква, Яўза, Vodootvodny Canal[d], Skhodnya Derivation Canal[d] і Канал імя Масквы
Часавы пояс MSD, UTC+03:00 і Еўропа/Масква[d][2]
Насельніцтва
Насельніцтва
  • ▲13 274 285 чал. (1 студзеня 2025)[3]
Афіцыйная мова руская
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код 495, 499
Паштовы індэкс 101001–135999
Аўтамабільны код 77, 97, 99, 177, 197, 199, 777 і 799
Код АКАТП 45000000000
visit-moscow-city.ru (руск.)
Масква (Расія)
Масква
Масква

Масква́ (руск.: Москва) — сталіца Расіі, горад федэральнага значэння, адміністрацыйны цэнтр Цэнтральнай федэральнай акругі і Маскоўскай вобласці, у склад якой не ўваходзіць. Найбуйнейшы па колькасці насельніцтва горад Расіі і яе суб’ект — 13 274 285 чалавек (2025; 22-і сярод гарадоў свету па колькасці насельніцтва). Цэнтр Маскоўскай гарадской агламерацыі. Самы буйны горад Еўропы па плошчы і насельніцтву.

Археалагічныя дадзеныя сведчаць пра існаванне гарадскога паселішча ў раёне будучага Крамля з XI стагоддзя. Першая пісьмовая згадка пра Маскву адносіцца да 1147 года. Масква — гістарычная сталіца Вялікага княства Маскоўскага, Рускага царства, Расійскай імперыі (у 1728—1732 гадах), Савецкай Расіі і СССР. Горад-герой. У Маскве знаходзяцца федэральныя органы дзяржаўнай улады Расійскай Федэрацыі (за выключэннем Канстытуцыйнага суда), пасольствы замежных дзяржаў, штаб-кватэры большасці найбуйнейшых расійскіх камерцыйных арганізацый і грамадскіх аб’яднанняў.

Размешчана на рацэ Маскве ў цэнтры Усходне-Еўрапейскай раўніны, у міжрэччы Акі і Волгі. Як суб’ект федэрацыі, Масква мяжуе з Маскоўскай і Калужскай абласцямі. Масква ўключае 6 гарадскіх населеных пунктаў, у тым ліку 4 гарады і 2 пасёлкі гарадскога тыпу, а таксама вялікую колькасць сельскіх населеных пунктаў. Шэраг падмаскоўных гарадоў, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельскіх населеных пунктаў быў уключаны ў склад Масквы і страціў свой статус.

Масква — папулярны турыстычны цэнтр. Маскоўскі Крэмль, Красная плошча, Новадзявочы манастыр і Царква Узнясення ў Каломенскім уваходзяць у спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Найважнейшы транспартны вузел: горад абслугоўваюць 6 аэрапортаў, 10 чыгуначных вакзалаў, 3 рачныя порты (зносіны з морамі басейнаў Атлантычнага і Паўночнага Ледавітага акіянаў). З 1935 года ў Маскве працуе метрапалітэн. Масква — спартыўны цэнтр краіны. У 1980 годзе ў Маскве прайшлі XXII летнія Алімпійскія гульні, а ў 2018 годзе горад стаў адным з гаспадароў чэмпіянату свету па футболе.

Назва

[правіць | правіць зыходнік]

Назва горада Масква паходзіць ад назвы ракі Масква, на берагах якіх паселішча паўстала. Гідронім Масква мае доўгую і багатую гісторыю вытлумачэння яго паходжання, ён вытлумачваўся са славянскага, фінскага, балцкага моўнага матэрыялу. На сёння пераважае балцкае вытлумачэнне, фінскія версіі прызнаныя ўзніклымі з павярхоўных сугуччаў[4]. Гэта падмацоўваецца і балцкім гідранімічным фонам як на працягу цячэння ракі Масквы, так і на тэрыторыі горада Масква. Балцкія назвы ў рэк Лама, Руза, Мажая, Вярэя, Нара, Сярпея, ад якіх гарады Валакаламск, Руза, Мажайск, Вярэя, Нара-Фамінск, Серпухаў, якія дугой атачаюць Маскву з заходняга боку. У самой Маскве моцны балцкі гідранімічны фон у зоне радыусам 10-15 км ад старога горада, дзе фіксуюцца балцкія назвы (найперш гідронімы, а калі тапонімы, дык вытворныя ад гідронімаў) Яўза, Няглінная, Чармянка, Прэсня, Сетунь, Хімка, Чура, Варгуніха, Кудрына, Бубна, Чачора, Нагаціна, Чартанава[5].

Корань Mask- звязаны з літоўскім maskėti «спешна кудысьці бегаць», maskatuoti «гайдацца падвешаным; гайдаць, зрушваць; спешна ісці; балбатаць; гарэзнічаць», maskatas «лахманы» (кавалкі вопраткі, што развяваюцца на ветры). Назва канфігурацыйнага значэння, адлюстроўвае выгіны рачнога рэчышча: рака Масква звілістая і ў верхнім цячэнні, і ў сярэднім, і на тэрыторыі цяперашняй Масквы (11 вялікіх петляў на 20-кіламетровай прасторы па прамой)[6]. У маскоўскай назве корань Mask- пашыраны пашыральнікам -(u)v-, які таксама вядомы ў літоўскім словаўтварэнні[7].

Геаграфія

[правіць | правіць зыходнік]

Горад размешчаны ў міжрэччы Волгі і Акі, на ўскраіне Мяшчорскай нізіны. Па тэрыторыі Масквы працякае каля 150 рэчак, большасць з якіх у падземных трубах; самая вялікая рака Масква з прытокамі Яўза і Сетунь. У межы Масквы ўключаны былыя гарады Бабушкін, Любліно, Кунцава, Пярова, Тушына і іншыя населеныя пункты. Падзяляецца на 10 адміністрацыйных акруг.

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Гісторыя Масквы

У канцы І тыс. асновай насельніцтва Масквы былі вяцічы. У канцы XI ст. Масква — невялікі горад з умацаваным цэнтрам і рамесна-гандлёвым пасадам. Упершыню згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе ў 1147 годзе як уладанне суздальскага князя Юрыя Далгарукага. На мяжы XII—XIII ст. значны горад Уладзіміра-Суздальскага княства. У 1237—1238 гадах разбурана мангола-татарамі. З канца XIII ст. цэнтр самастойнага княства; пачынальнікам дынастыі маскоўскіх князёў быў Даніл Аляксандравіч, сын Аляксандра Неўскага. З XIV ст. цэнтр Маскоўскага вялікага княства. Каля 1326 года пры Іване I з Уладзіміра ў Маскву перанесена рэзідэнцыя мітрапалітаў рускай праваслаўнай царквы. У 1368 і 1370 гадах войскі Дзмітрыя Іванавіча Данскога адбілі напады на Маскву вялікага князя ВКЛ Альгерда. У Маскве фарміравалася рускае войска, якое ўдзельнічала ў Кулікоўскай бітве 1380 года. У 1382 годзе горад абрабаваў і спаліў хан Тахтамыш.

Масква ў канцы 17 стагоддзя

З канца XV ст. Масква — сталіца Расіі, у сувязі з чым у XV—XVI ст. павялічылася эканамічнае значэнне горада (вытворчасць зброі, тканін, скураных, ганчарных і ювелірных вырабаў), заснаваны Гарматны двор, Парахавы (канец XV ст.) і Манетны (1534) двары. У сакавіку 1564 Іван Фёдараў (Федаровіч) і Пётр Мсціславец выдалі ў Маскве першую друкаваную рускую кнігу («Апостал»). Горад моцна пацярпеў у часы апрычніны (1565—1572, 1575—1576), у 1571 спалены (акрамя Крамля) войскам крымскага хана Даўлет-Гірэя. У 1610 акупіраваны войскамі Рэчы Паспалітай, вызвалены народным апалчэннем пад кіраўніцтвам К. Мініна і Дз. Пажарскага. З XVII ст. Масква — усерасійскі цэнтр рамеснай вытворчасці і гандлю (у канцы 1630-х г. у горадзе было каля 2 тыс. рамеснікаў), узніклі парахавыя млыны, папяровыя мануфактуры, Гранатны двор і інш. У 1687 заснавана Славяна-грэка-лацінская акадэмія (з 1682 Маскоўская духоўная акадэмія). У 1682 і 1698 у Маскве адбыліся бунты стральцоў. З 1708 цэнтр Маскоўскай губерні, рэзідэнцыя генерал-губернатарства. Пасля пераносу ў 1712 сталіцы Расіі ў Пецярбург Масква засталася важнейшым эканамічным, гандлёвым і культурным цэнтрам краіны. У XVIII ст. развівалася тэкстыльная вытворчасць (палатняныя, шаўковыя мануфактуры, Суконны двор). Паводле перапісу 1701 ў Маскве 16 358 двароў. Пачалося брукаванне вуліц, у 1730 з’явілася вулічнае асвятленне, у 1781—1804 пабудаваны першы ў Расіі водаправод. У 1699 заснавана Бурмістрава палата (пазней Ратуша, з 1720 Магістрат), у 1785 — Гарадская дума. Заснаваны Артылерыйская (1707) і Інжынерная (1712) школы, у 1755 — Маскоўскі ўніверсітэт. У вайну 1812 Масква — цэнтр агульнарасійскага супраціўлення, на 2/3 спалена войскамі Напалеона I. У 1814 тут дзейнічала больш за 250 прадпрыемстваў. З 2-й пал. XIX ст. Масква — найбуйнейшы чыгуначны цэнтр краіны. У канцы 1840-х г. у горадзе з’явіўся першы грамадскі транспарт — «лінейкі», у 1899 — Маскоўскі трамвай.

У пач. XX ст. Масква — буйны сусветны крэдытна-фінансавы цэнтр. Адзін з цэнтраў рэвалюцыі 1905 — 07 і Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. З 1918 года Масква — сталіца РСФСР, у 1922-91 гадах — СССР. У Вялікую Айчынную вайну адбылася Маскоўская бітва, масквічы сфарміравалі 16 дывізій народнага апалчэння; тут знаходзіліся Дзяржаўны камітэт абароны і Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандавання. У 1980 ў Маскве прайшлі XXII Летнія Алімпійскія гульні.

З 1990 у Маскве абвешчаны дзяржаўны суверэнітэт Расійскай Федэрацыі. З 1992 Масква — сталіца Расійскай Федэрацыі, горад федэральнага значэння — суб’ект Расійскай Федэрацыі.

Насельніцтва

[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйны падзел

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Адміністрацыйны падзел Масквы
Паўночна-заходняя адміністрацыйная акруга Паўночная адміністрацыйная акруга Паўночна-усходняя адміністрацыйная акруга
Заходняя адміністрацыйная акруга Цэнтральная адміністрацыйная акруга Усходняя адміністрацыйная акруга
Паўднёва-заходняя адміністрацыйная акруга Паўднёвая адміністрацыйная акруга Паўднёва-усходняя адміністрацыйная акруга

Гаспадарка

[правіць | правіць зыходнік]

Масква — адзін з найбуйнейшых у свеце індустрыяльных цэнтраў. У структуры прамысловай прадукцыі вылучаюцца электраэнергетыка, машынабудаванне, хімічная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, харчовая і інш. Шмат прадпрыемстваў ваенна-прамысловага комплексу, вядучыя прадпрыемствы авіяцыйнай, ракетна-касмічнай, радыёэлектроннай, прыладабудаўнічай прамысловасці. Вядучае месца займаюць машынабудаванне і металаапрацоўка, найбольшыя прадпрыемствы: «ЗІЛ», «Маскоўскі падшыпнік», авіяцыйнае вытворчае аб’яднанне імя Дзяменцьева, вытворчае аб’яднанне «Энергія», завод імя Хрунічава і інш. Нафтаперапрацоўчы завод.

Масква — цэнтр кнігавыдавецтва і кнігадрукавання. Развіваецца кінапрамысловасць. Галоўны фінансавы і інвестыцыйны цэнтр краіны.

Транспарт

[правіць | правіць зыходнік]

Вузел чыгунак, аўтамабільных, водных і паветраных шляхоў зносін, рачны порт. Ад Масквы адыходзяць 11 электрыфікаваных чыгуначных ліній, 13 шашэйных дарог, міжнародныя аэрапорты Дамадзедава, Шарамецьева, Унукава, 3 рачных порты (выхады да мораў Атлантычнага і Паўночна-Ледавітага акіянаў). 10 чыгуначных вакзалаў:

Дзейнічаюць Маскоўскі трамвай (з 1899 года) і Маскоўскі метрапалітэн (з 1935 года). З 1933 па 2020 год дзейнічаў Маскоўскі тралейбус.

Навучальныя ўстановы

[правіць | правіць зыходнік]

Тэатры

[правіць | правіць зыходнік]

Музеі

[правіць | правіць зыходнік]

Славутасці

[правіць | правіць зыходнік]

Выдатныя асобы

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Вядомыя асобы Масквы

Гарады-пабрацімы

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ http://dlib.rsl.ru/viewer/01003543120#?page=23
  2. ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/europe
  3. ↑ а б Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. и в среднем за 2024 г. и компоненты её изменения — Росстат, 2025.
  4. ↑ Нерознак В. П. Названия древнерусских городов. — Наука. — М., 1983. — С. 112.
  5. ↑ В. Н. Топоров. Древняя Москва в балтийской перспективе // Балто-славянские исследования. 1981. Москва, 1982. С. 35-42.
  6. ↑ В. Н. Топоров. Древняя Москва в балтийской перспективе // Балто-славянские исследования. 1981. Москва, 1982. С. 30.
  7. ↑ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 380—381.
  8. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  9. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2018.xlsx Праверана 28 студзеня 2018.
  10. ↑ 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.
  11. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2019.xls
  12. ↑ https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2020.xls
  13. ↑ https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/ Праверана 27 верасня 2022.
  14. ↑ https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/
  15. ↑ https://zastupitelstvo.bratislava.sk/data/att/11916.pdf
  16. ↑ http://www.ivilnius.lt/pazink/apie-vilniu/miestai-partneriai
  17. ↑ https://www.debrecen.hu/hu/debreceni/testvervarosok/moszkva Праверана 23 кастрычніка 2022.
  18. ↑ http://www.aatccusco.com/ciudades_hermanas.php
  19. ↑ http://consultant.parus.ua/?doc=0A10E557DA
  20. ↑ https://ramallah.ps/en/Article/9353/International-Cooperation
  21. ↑ https://www.arcgis.com/apps/MapJournal/index.html?appid=7f43a26bf8094241bcd6ff064bd65f1a
  22. ↑ http://www.tirana.gen.al/sister_cities.php
  23. ↑ https://docplayer.nl/50331312-Gemeente-eindhoven-oplegvelraadsvoorstel-herijking-beleid-stedenbanden-en-mondiale-bewustwording-mvb-aa.html

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Масква&oldid=5035991"