Спрошчаная сістэма раманізацыі балгарскай мовы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Спрошчаная сістэма раманізацыі балгарскай мовы (англ.: Streamlined System) з'яўляецца сістэмай транслітарацыі балгарскай азбукі, створанай Любамірам Івановым у Інстытуце матэматыкі і інфарматыкі пры Балгарскай акадэміі навук у 1995 годзе,[1][2] які вызначаецца па наступнай табліцы:[3][4][5]

А
A
Б
B
В
V
Г
G
Д
D
Е
E
Ж
ZH
З
Z
И
I
Й
Y
К
K
Л
L
М
M
Н
N
О
O
П
P
Р
R
С
S
Т
T
У
U
Ф
F
Х
H
Ц
TS
Ч
CH
Ш
SH
Щ
SHT
Ъ
A
Ь
Y
Ю
YU
Я
YA

Паходжанне і выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Спрошчаная сістэма была распрацавана для таго, каб служыць для лацінізацыі балгарскіх геаграфічных назваў у Антарктыдзе, і была прынята для гэтай мэты балгарскай Камісіяй па назвах Антарктыды 2 сакавіка 1995 года.[1] У далейшым гэтая сістэма была выбрана балгарскім урадам[6] у якасці афіцыйнай сістэмы транслітарацыі, якая будзе выкарыстоўвацца ва ўсіх дакументах, якія пазначаюць асобу, дарожныя знакі, назвы вуліц, афіцыйныя інфармацыйныя сістэмы, базы даных, вэб-сайты мясцовых уладаў г.д.[4][7][8][9] 'У рэшце рэшт, спрошчаная сістэма стала часткай балгарскага заканадаўства, а таксама быў уключаны ў Закон аб транслітарацыі, прыняты ў 2009 годзе.[10]

Спрошчаная сістэма была прынятая таксама ААН у 2012 годзе[11] і, для службовага карыстання ў ЗША і Вялікабрытаніі, па BGN і PCGN ў 2013 годзе.[12]

Той жа самы падыход Іваноў прапануе для лацінскай транслітарацыі іншых кірылічных алфавітаў, такіх як беларускі,[13] рускі[14] i украінскі.[15]

Асноўныя прынцыпы[правіць | правіць зыходнік]

Спрошчаная сістэма распрацоўвалася з мэтай дасягнення аптымальнага балансу паміж наступнымі часткова дублюючымі і часткова канфліктуючымі прыярытэтамі:[4]

  • Па-першае, асноўнай мэтай гэтай сістэмы з'яўляецца забеспячэнне праўдападобна фанетычнага набліжэння балгарскіх словаў пры вымаўленні англамоўнымі карыстальнікамі, у тым ліку тыя, якія не ведаюць пра балгарскую мову і якім не даступныя дадатковыя тлумачэнні;
  • Па-другое - і менш прыярытэтныя, сістэма павінна спросціць пошук арыгінальнага напісання кірыліцай, наколькі гэта магчыма;
  • Па-трэцяе, транслітараваныя формы балгарскіх словаў павінны адпавядаць англійскаму моўнаму асяроддзю, г. зн. не павінны ўспрымацца як занадта «неанглійскія»;
  • Па-чацвёртае, транслітараваныя формы словаў павінны быць упарадкаванымі і простымі.

Выключэнні[правіць | правіць зыходнік]

  • Аўтэнтычныя лацінскія напісанні імёнаў небалгарскага паходжання маюць прыярытэт, напрыклад, James Bourchier, Émile de Laveleye і Wellington а не Dzheyms Baucher, Emil dyo Lavele або Uelingtan.[4]
  • У канцы слоў -ИЯ транслітаруюцца як IA, а не IYA (выключэнне ўведзена ў 2006 годзе).[10][16]

Было прапанавана змяніць спрошчаную сістэму так, каб балгарскія літары Ъ і Ц транслітараваліся як Ă і TZ адпаведна.[17][18] Аднак гэтыя прапановы не змаглі атрымаць больш шырокае прызнанне, і не былі прыняты для афіцыйнага выкарыстання.[18][19]

Ілюстрацыя[правіць | правіць зыходнік]

Прыклад (Артыкул 1 Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека):
Всички хора се раждат свободни и равни

по достойнство и права. Те са надарени
с разум и съвест и следва да се отнасят
помежду си в дух на братство.

Vsichki hora se razhdat svobodni i ravni

po dostoynstvo i prava. Te sa nadareni
s razum i savest i sledva da se otnasyat
pomezhdu si v duh na bratstvo.

Зваротны варыянт[правіць | правіць зыходнік]

Сістэма не з'яўляецца зваротнай, таму што А, Ж, Й, Ц, Ш, Щ, Ю, Я транслітараваны такім жа чынам, як і Ъ, ЗХ, Ь, ТС, СХ, ШТ, ЙУ, ЙА адпаведна. Дапаможны зваротны варыянт сістэмы прапануюць Л. Іваноў, Д. Скордзеў і Д. Добраў, які будзе выкарыстоўвацца ў тых асаблівых выпадках, калі дакладны пошук балгарскіх словаў з лацінскіх формаз з'яўляецца адным з прыярытэтных; для гэтай мэты, літары і спалучэнні літр А, Ъ, Й, Ь, ЗХ, ЙА, ЙУ, СХ, ТС, ТШ, ТЩ, ШТ, ШЦ транслітаруюцца як A, `A, Y, `Y, Z|H, Y|A, Y|U, S|H, T|S, T|SH, T|SHT, SH|T, SH|TS транслітаруюцца як A, A, Y, `Y, Z|H, Y|A, Y|U, S|H, T|S, T|SH, T|SHT, SH|T, SH|TS адпаведна.[20]

Параўнанне з іншымі сістэмамі[правіць | правіць зыходнік]

Спрошчаная сістэма заснаваная на англійска-арыентаванай транслітарацыі, выкарыстоўваючы глабальную ролю лінгва франка англійскай мовы. Аналагічны зрух у бок англійска-арыентаванай транслітарацыі назіраецца і ў выпадку іншых кірылічных алфавітаў, у прыватнасці, рускі[21] і ўкраінскі[22][23], і ў некаторай ступені македонскі.[24][25]

Спрошчаная сістэма падобная на ранейшай сістэмы BGN/PCGN 1952 года для раманізацыі балгарскай мовы, які была ў сіле ў Злучаных Штатах Амерыкі і Вялікабрытаніі да 2013 года. Аднак апошняя ўяўляе сабой кірылічныя літары Х, Ь і Ъ як KH, (апостраф) і Ŭ, у той час як спрошчаная сістэма выкарыстоўвае H, Y і A замест.[4][26]

Другая падобная сістэма, не прынятыя для службовага карыстання ў Балгарыі, з'яўляецца сістэма А. Данчава, М. Холмана, Я. Дзімовай і М. Савовай, якая ўяўляе сабой кірылічныя літары У і Ъ як OU і U адпаведна, у той час як спрошчаная сістэма выкарыстоўвае U і A для гэтай мэты.[4][27]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 L.L. Ivanov, Toponymic Guidelines for Antarctica, Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, Sofia, 1995. (англ.) 
  2. Inventaire des outils de romanisation. Bibliothèque et Archives Canada. Ottawa 2006. (фр.) 
  3. M. Gaidarska, The Current State of the Transliteration of Bulgarian Names into English in Popular Practice, Contrastive Linguistics, XXII, 1998, 112, pp. 69-84. ISSN: 0204-8701 (англ.) 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 L.L. Ivanov, On the Romanization of Bulgarian and English, Contrastive Linguistics, XXVIII, 2003, 2, pp. 109-118. ISSN: 0204-8701; Errata, id., XXIX, 2004, 1, p. 157. (англ.) 
  5. Andreev A., I. Derzhanski eds. Bulgarian Academy of Sciences: Institute of Mathematics and Informatics, founded 1947. Sofia: Multiprint Ltd., 2007. 64 pp. ISBN 978-954-8986-27-4 (англ.) (балг.) 
  6. G. Selvelli. Su alcuni aspetti ideologici dei sistemi di traslitterazione degli alfabeti cirillici nei Balcani. Studi Slavistici XII (2015). pp. 159–180. (італ.) 
  7. Regulations for the issuing of Bulgarian identity documents, State Gazette #14 of 2000. ISSN: 0205-0900 (балг.) 
  8. Ministry of Regional Development and Public Works, Ordinance #3 of 26 October 2006 on the Transliteration of the Bulgarian Geographical Names in Latin Alphabet, State Gazette # 94, 21 November 2006. ISSN: 0205-0900 (балг.) 
  9. United Nations Document E/CONF.98/CRP.71. 17 August 2007.
  10. 10,0 10,1 State Gazette # 19, 13 March 2009. ISSN: 0205-0900 (балг.) 
  11. Bulgarian. Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names. Compiled by the UNGEGN Working Group on Romanization Systems. Version 4.0, February 2013.
  12. Romanization System for Bulgarian: BGN/PCGN 2013 System. National Geospatial-Intelligence Agency, September 2014.
  13. Streamlined System for the Romanization of Belarusian.
  14. Ivanov, L. Streamlined Romanization of Russian Cyrillic. Contrastive Linguistics. XLII (2017) No. 2. pp. 66-73. ISSN 0204-8701
  15. Streamlined System for the Romanization of Ukrainian.
  16. Regulations for the issuing of Bulgarian identity documents (Amendment), State Gazette #83 of 2006. ISSN: 0205-0900 (балг.) 
  17. V. Stankov, ed. New Orthographic Dictionary of Bulgarian Language. Bulgarian Academy of Sciences and Hazel Publishers, 2002. p.51. ISBN 9789548283611 (балг.) 
  18. 18,0 18,1 V. Murdarov, P. Kostadinova. National standard for the transliteration of Bulgarian Cyrillic personal names with Latin characters (Problems and proposed solutions). Bulgarian Language Journal, No. 4, 2005. ISSN 0005-4283 (балг.) 
  19. M. Dimitrova. Comprehensible Bulgaria. Culture Weekly, 23 March 2006. (балг.) )
  20. L. Ivanov, D. Skordev and D. Dobrev. The New National Standard for the Romanization of Bulgarian. Mathematica Balkanica. New Series Vol. 24, 2010, Fasc. 1-2. pp.121-130. ISSN 0205-3217 (англ.) 
  21. Ordinance N 1047 of 31.12.2003, Ministry of Interior of the Russian Federation. (руск.) 
  22. Resolution of the Ukrainian Commission on the Issue of Legal Terminology. Record No. 2 of 19.04.1996. (укр.) 
  23. Ordinance N 55 of the Cabinet of Ministers of Ukraine “Regulation of the Latin transliteration of the Ukrainian alphabet” of 27 January 2010. (укр.) 
  24. D. Georgievski, How to Romaniza the Cyrillic alphabet, Globus Weekly, issue 70, 19 August 2008. (макед.) 
  25. Omniglot: Macedonian language, alphabet and pronunciation (англ.) 
  26. USBGN, Romanization Systems and Roman-Script Spelling Conventions, 1994, pp.15-16. (англ.) 
  27. A. Danchev, M. Holman, E. Dimova, M. Savova. An English Dictionary of Bulgarian Names: Spelling and Pronunciation. Sofia, Nauka i Izkustvo Publishers, 1989. 288 pp. (англ.)