Перайсці да зместу

Кірыліца

Правіць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Кірыліца
Старонка Астрамірава Евангелля, 1056—1057
Старонка Астрамірава Евангелля, 1056—1057
Тып пісьма алфавітнае пісьмо
Мовы беларуская, балгарская, македонская, руская, сербская, украінская, а таксама шматлікія неславянскія мовы
Гісторыя
Месца ўзнікнення Першае Балгарскае царства
Стваральнік Клімент Охрыдскі[1][2], Навум Охрыдскі[1] і Constantine of Preslav[d][1]
Дата стварэння IX стагоддзе
Перыяд канец IX — пачатак X ст. — дагэтуль
Паходжанне

Фінікійскае пісьмо

Грэчаскі алфавіт
кірыліца
Уласцівасці
Статус ужываецца
Напрамак пісьма злева направа
Дыяпазон Юнікода
  • U+0400—U+04FF
  • U+0500—U+052F
  • U+2DE0—U+2DFF
  • U+A640—U+A69F
  • U+1C80—U+1C8F
  • U+1E030—U+1E08F
ISO 15924 Cyrl (220)
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Кіры́ліца, кіры́ліцкае пісьмо, таксама кіры́лічнае пісьмо — алфавітная сістэма пісьма, якая сфарміравалася ў раннім Сярэдневякоўі для запісу славянскай мовы і ў далейшым стала асновай алфавітаў шматлікіх славянскіх і неславянскіх моў Еўропы і Азіі[3][4]. Яе графічная аснова паходзіць пераважна ад грэчаскага ўстаўнага пісьма; для перадачы славянскіх гукаў, якіх не было ў грэчаскай мове, былі выкарыстаны дадатковыя знакі, частка якіх звязана з ранейшай глагалічнай традыцыяй[5][6].

Кірыліца не з'яўляецца адным нязменным алфавітам з пэўнай колькасцю літар. На яе аснове існуюць асобныя беларускі, балгарскі, македонскі, рускі, сербскі, украінскі і шматлікія неславянскія алфавіты, склад якіх істотна адрозніваецца[4]. У гэтым сэнсе паняцце кірыліца суадносіцца з паняццямі лацінскага і арабскага пісьма як назва шырэйшай графічнай сістэмы, а не аднаго нацыянальнага алфавіта.

Сучаснае кірыліцкае пісьмо мае напрамак злева направа, у большасці сучасных алфавітаў літары маюць вялікія і малыя формы, словы раздзяляюцца прабеламі[4]. У XXI стагоддзі кірыліцай карыстаюцца мовы славянскай, цюркскай, мангольскай, уральскай, іранскай, каўказскіх і іншых моўных сем'яў[4].

Назва і тэрміналогія

[правіць | правіць зыходнік]

Назва кірыліца паходзіць ад імя Кірыла Філосафа, аднаго з пачынальнікаў славянскай пісьмовай традыцыі[3]. Аднак у сучаснай славістыцы большасць даследчыкаў звязвае непасрэдную дзейнасць Кірыла і Мяфодзія са стварэннем глаголіцы, а ўзнікненне кірыліцы — з дзейнасцю наступнага пакалення славянскіх кніжнікаў у Першым Балгарскім царстве[5][6]. Таму назва пісьма ўшаноўвае Кірыла і кірыла-мяфодзіеўскую традыцыю, але сама па сабе не сведчыць пра яго асабістае аўтарства.

У беларускай літаратурнай мове ўжываецца назва кірыліца. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы ў артыкуле пісьмо непасрэдна прыводзіць словазлучэнне кірыліцкае пісьмо як прыклад назвы сістэмы пісьма[7]. Форма кірыліцкі паслядоўна ўжываецца таксама ў Гістарычным слоўніку беларускай мовы — кірыліцкія тэксты, кірыліцкая графічная абалонка, кірыліцкае пісьмо[8]. У сучаснай беларускай навуковай і вучэбнай літаратуры пашыраны таксама варыянт кірылічнае пісьмо[9].

Слова азбука, утворанае ад старажытных назваў першых кірылічных літар аз і букі, можа абазначаць алфавіт або яго ўпарадкаваны набор. Яно не цалкам тоеснае тэрміну кірыліца, бо сучасная кірыліца ахоплівае мноства асобных азбук і арфаграфій.

Паходжанне

[правіць | правіць зыходнік]

Кірыл і Мяфодзій і глаголіца

[правіць | правіць зыходнік]

Каля 863 года візантыйскія місіянеры Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій пачалі місію ў Вялікай Маравіі, для якой былі падрыхтаваны пераклады хрысціянскіх тэкстаў на славянскую мову. Створаны ў іх асяроддзі алфавіт сучасная навука пераважна атаясамлівае з глаголіцай, а не з кірыліцай[5][6].

Пасля смерці Мяфодзія ў 885 годзе частка яго вучняў пакінула Вялікую Маравію і трапіла ў Першае Балгарскае царства. Балгарскія культурныя цэнтры канца IX — пачатку X стагоддзя, перадусім звязаныя з Праслаўскай кніжнай школай, сталі асяроддзем развіцця новай славянскай графічнай сістэмы, значна бліжэйшай паводле формы да грэчаскага пісьма[5][6].

Фарміраванне кірыліцы

[правіць | правіць зыходнік]

Кірыліца склалася ў Першым Балгарскім царстве прыблізна ў канцы IX — пачатку X стагоддзя. Яе ўзнікненне звычайна звязваюць з кніжным асяроддзем усходняй Балгарыі і Праслава; дакладны аўтар або група аўтараў невядомыя[6]. Традыцыйная атрыбуцыя стварэння кірыліцы Кліменту Ахрыдскаму не мае дастатковага гістарычнага пацвярджэння і не лічыцца ўстаноўленым фактам[6].

Асновай новага пісьма стаў грэчаскі ўстаўны алфавіт. Літары для гукаў, якія мелі блізкія адпаведнікі ў грэчаскай мове, былі пераняты з грэчаскай графікі; для спецыфічных славянскіх гукаў былі створаны або адаптаваны дадатковыя знакі, часткова з выкарыстаннем глагалічнай традыцыі[5]. Таму паходжанне кірыліцы нельга апісваць ні як простую замену форм глагалічных літар грэчаскімі, ні як незалежнае ад глаголіцы капіраванне грэчаскага алфавіта.

Раней у літаратуры шырока паўтаралася сцвярджэнне, што кірыліца была афіцыйна ўведзена на Праслаўскім саборы 893 года. Сучасныя даследаванні звяртаюць увагу, што існаванне такога рашэння крыніцамі не пацвярджаецца, а глаголіца і кірыліца яшчэ пэўны час функцыянавалі паралельна[6].

Ранняя кірыліца

[правіць | правіць зыходнік]
Кірылічная азбука на наўгародскай берасцяной грамаце № 591, XI стагоддзе

Дакладны склад ранняй кірыліцы не быў цалкам нязменным: у розных рукапісах і рэгіянальных традыцыях сустракаліся варыянты знакаў і розны набор дадатковых грэчаскіх літар. У традыцыйным беларускім энцыклапедычным апісанні кірыліца XI стагоддзя мае 43 літары, з якіх 24 выводзяцца з візантыйскага пісьма, а 19 былі створаны або прыстасаваны для славянскай мовы[3]. Лік 43 характарызуе рэканструяваны стараславянскі набор пэўнага перыяду, а не кірыліцу як сістэму пісьма на працягу ўсёй яе гісторыі.

Сярод характэрных гістарычных кірылічных графем былі Ѣ (яць), Ѧ і Ѫ (юсы), Ѯ (ксі), Ѱ (псі), Ѳ (фіта), Ѵ (іжыца), Ѡ (амега) і шэраг ётаваных форм. Частка знакаў дублявала або часткова дублявала гукавыя значэнні іншых літар, а некаторыя выкарыстоўваліся пераважна ў словах грэчаскага паходжання[10][3].

Літары выкарыстоўваліся таксама для запісу лікаў. У традыцыйным 43-літарным апісанні 27 знакаў мелі лікавыя значэнні; літару ў лікавай функцыі звычайна пазначалі цітлай[3]. Сістэма ў значнай ступені наследавала грэчаскі прынцып літарнай нумарацыі.

Раннія помнікі

[правіць | правіць зыходнік]

Найранейшыя помнікі кірыліцы паходзяць з Балкан. Найстаражытнейшы вядомы дакладна датаваны кірылічны надпіс знойдзены ў скальным манастыры каля Крэпчы ў сучаснай Балгарыі і датуецца 921 годам; вядомыя таксама датаваныя надпісы з Праслава 931 года і з Дабруджы 943 года[11].

Найранейшыя захаваныя значныя стараславянскія рукапісы кірыліцай адносяцца пераважна да X—XI стагоддзяў[4][5]. Да іх належаць, у прыватнасці, Савава кніга і Супрасльскі рукапіс. Астрамірава Евангелле 1056—1057 гадоў з'яўляецца найстарэйшым дакладна датаваным буйным усходнеславянскім кірылічным рукапісам, але не найранейшым помнікам кірыліцы ў цэлым[10].

Старонка Астрамірава Евангелля, 1056—1057

Распаўсюджанне ў Сярэдневякоўі

[правіць | правіць зыходнік]

У X стагоддзі кірыліца замацавалася ў Балгарыі, адкуль разам са стараславянскай кніжнай традыцыяй распаўсюдзілася ў Сербію і на землі ўсходніх славян[5]. Пасля прыняцця хрысціянства ў Старажытнарускай дзяржаве кірыліцкае пісьмо стала асноўнай графічнай сістэмай яе кніжнай і паступова дзелавой пісьменнасці.

У сярэдневяковых славянскіх традыцыях формы кірылічнага пісьма змяняліся. Асноўнымі рукапіснымі тыпамі былі устаў, пазней паўустаў і скорапіс; для дэкаратыўнага афармлення загалоўкаў ужывалася вязь[3][10]. Гэтыя назвы апісваюць почыркі і стылі графічнага выканання, а не асобныя сістэмы пісьма.

Кірыліца выкарыстоўвалася ў Сярэдневякоўі і раннім Новым часе не толькі ў славян. Яна доўгі час служыла таксама для румынскай мовы ў Валахіі і Малдавіі, пакуль у XIX стагоддзі румынская пісьмовая традыцыя не перайшла на лацінскае пісьмо[12].

Кірыліца ў беларускай пісьмовай традыцыі

[правіць | правіць зыходнік]

Кірылічная графічная традыцыя перайшла ад старажытнаўсходнеславянскага пісьменства да старабеларускай пісьмовай мовы. У ранніх старабеларускіх помніках захоўваўся амаль увесь традыцыйны кірылічны набор, аднак з развіццём мовы многія дублетныя знакі паступова страчвалі функцыянальную неабходнасць[3][13].

У старабеларускім пісьме суіснавалі, напрыклад, графічныя дублеты о—ѡ, е—є—ѣ, і—и—ѵ, у—ꙋ, з—ѕ, ф—ѳ, а таксама грэчаскія знакі ѯ і ѱ. Адначасова ўзнікала неабходнасць дакладней перадаваць асаблівасці беларускай мовы; на беларускай глебе выйшлі з ужытку некаторыя старыя знакі, а ў канцы XV стагоддзя з'яўляецца графема э, у канцы XVI стагоддзя — й[3].

Старонка «Азбукі» з буквара Лаўрэнція Зізанія, Вільня, 1596

Важным этапам стала развіццё друкаванай кірылічнай графікі. Францыск Скарына на аснове паўустава выпрацаваў у сваіх выданнях друкарскі варыянт кірыліцы, які паўплываў на наступную ўсходнеславянскую кніжную традыцыю; у XVI стагоддзі Грынь Івановіч стварыў спецыяльны друкарскі курсіўны шрыфт, што імітаваў тагачасны скорапіс[3].

У XVIII стагоддзі развіццё ўласнай старабеларускай кірылічнай графікі перапынілася разам з заняпадам старабеларускай афіцыйнай пісьмовай традыцыі[3]. Новая беларуская кірылічная графіка XIX—XX стагоддзяў фарміравалася ўжо на аснове грамадзянскага шрыфту, выпрацаванага ў Расіі ў выніку рэформы кірыліцы пачатку XVIII стагоддзя, але захавала і развіла шэраг уласных беларускіх сродкаў[3].

Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар. Ад іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітаў яго адрозніваюць, у прыватнасці, літары І і Ў; афрыкаты /d͡z/ і /d͡ʐ/ перадаюцца дыграфамі дз і дж, а апостраф выконвае асобную арфаграфічную функцыю і літарай не з'яўляецца[14].

Грамадзянскі шрыфт і нацыянальныя алфавіты

[правіць | правіць зыходнік]
Азбука ў выданні Івана Фёдарава, 1574

У 1708—1710 гадах у Расіі была праведзена рэформа друкарскага кірылічнага шрыфту, у выніку якой сфарміраваўся грамадзянскі шрыфт. Былі спрошчаны формы літар і склад друкаванага набору, а новыя графічныя формы зблізіліся з тагачаснай заходнееўрапейскай тыпаграфікай[3][10].

Грамадзянскі шрыфт стаў непасрэднай графічнай асновай сучасных усходнеславянскіх алфавітаў і аказаў значны ўплыў на пазнейшыя кірылічныя алфавіты іншых моў. Разам з тым балгарская, сербская і іншыя паўднёваславянскія традыцыі прайшлі ўласныя арфаграфічныя і графічныя рэформы, таму сучасную кірыліцу нельга зводзіць да аднаго рускага набору літар[5][4].

У XIX — першай палове XX стагоддзя кірыліца была істотна пашырана для запісу неславянскіх моў Расійскай імперыі, а пазней СССР. Ствараліся новыя літары з дыякрытычнымі знакамі, кручкамі, рыскамі і іншымі элементамі; сучасны Unicode змяшчае такія знакі для цюркскіх, каўказскіх, уральскіх і іншых моў[4].

У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у СССР значная колькасць неславянскіх моў была пераведзена на лацінскае пісьмо, але з канца 1930-х гадоў для большасці з іх былі ўведзены кірылічныя алфавіты. Пасля распаду СССР частка дзяржаўных моў, у тым ліку азербайджанская і туркменская, перайшла на лацінку; ва ўзбекскай мове лацінскае пісьмо атрымала афіцыйны статус, хоць кірыліца працягвае шырока выкарыстоўвацца[4].

Сучасныя кірылічныя алфавіты

[правіць | правіць зыходнік]

У сучаснай кірыліцы няма адзінага абавязковага набору літар. Кожная мова мае ўласны алфавіт, які можа выкарыстоўваць агульнае кірылічнае ядро, выключаць частку знакаў або дадаваць спецыяльныя літары[4].

Славянскія мовы

[правіць | правіць зыходнік]

Сярод сучасных славянскіх літаратурных моў кірылічныя алфавіты выкарыстоўваюцца ў беларускай, балгарскай, македонскай, рускай, сербскай і ўкраінскай мовах; кірылічныя стандарты існуюць таксама для русінскай і чарнагорскай моў[5]. У Сербіі Канстытуцыя вызначае сербскую мову і кірыліцу як афіцыйныя, хоць лацінка таксама шырока ўжываецца[15]. У Чарнагорыі кірылічнае і лацінскае пісьмо паводле артыкула 13 Канстытуцыі раўнапраўныя[16].

Мова Колькасць асноўных літар Характэрныя літары і асаблівасці Заўвага
Беларуская 32 І, Ў; дз, дж — дыграфы Асноўны сучасны алфавіт беларускай мовы
Балгарская 30 Ъ, Щ; няма Ё, Ы, Э Адзінае асноўнае пісьмо літаратурнай балгарскай мовы
Македонская 31 Ѓ, Ѕ, Ј, Љ, Њ, Ќ, Џ Кадыфікаваны ў XX стагоддзі
Руская 33 Ё, Й, Ъ, Ы, Ь, Э Сучасны склад замацаваны пасля рэформы пачатку XX стагоддзя
Сербская 30 Ђ, Ј, Љ, Њ, Ћ, Џ Кірыліца афіцыйная ў Сербіі; існуе паралельны лацінскі алфавіт[15]
Украінская 33 Ґ, Є, І, Ї Асноўны сучасны алфавіт украінскай мовы
Чарнагорская 32 сербскі набор + З́, С́ Кірыліца і лацінка раўнапраўныя[16]
Русінская залежыць ад стандарту склад адрозніваецца ў розных рэгіянальных кадыфікацыях Адзінага агульнарусінскага алфавіта няма

Неславянскія мовы

[правіць | правіць зыходнік]

Для многіх неславянскіх моў кірылічныя алфавіты былі створаны шляхам далучэння спецыяльных літар да базавага набору. Асабліва шмат пашыраных знакаў выкарыстоўваюць цюркскія і каўказскія мовы[4].

Мова Характэрныя дадатковыя літары Сучаснае становішча
Казахская Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І Кірылічны 42-літарны алфавіт працягвае выкарыстоўвацца; праект пераходу на лацінку застаецца ў стадыі распрацоўкі[17]
Кіргізская Ң, Ө, Ү Асноўны дзяржаўны кірылічны алфавіт
Татарская Ә, Ө, Ү, Җ, Ң, Һ Кірылічны алфавіт выкарыстоўваецца ў Рэспубліцы Татарстан і Расіі
Чувашская Ӑ, Ӗ, Ҫ, Ӳ Сучасны кірылічны алфавіт
Мангольская Ө, Ү Кірыліца захоўваецца; з 2025 года дзяржаўнае справаводства ў Манголіі вядзецца паралельна кірыліцай і традыцыйным мангольскім пісьмом[18]
Таджыкская Ғ, Ӣ, Қ, Ӯ, Ҳ, Ҷ Асноўны алфавіт таджыкскай мовы
Асецінская Æ Асноўны сучасны алфавіт
Саха (якуцкая) Ҕ, Ҥ, Ө, Һ, Ү, таксама спалучэнні Дь, Нь Сучасны алфавіт мовы саха
Абхазская вялікі набор спецыяльных літар і спалучэнняў Сучасная арфаграфія заснавана на кірыліцы[4]

Пералік моў

[правіць | правіць зыходнік]

Ніжэй прыведзены непоўны пералік сучасных моў, у стандартных або шырока ўжываных пісьмовых формах якіх выкарыстоўваецца кірыліца. У часткі моў яна суіснуе з іншымі сістэмамі пісьма або мае рэгіянальны статус[4][12].

Гэты пералік не ахоплівае гістарычныя кірылічныя арфаграфіі і ўсе малыя мовы з абмежаваным пісьмовым ужыткам. Склад і прававы статус некаторых алфавітаў змяняліся ў XX—XXI стагоддзях, таму прыналежнасць мовы да кірылічнай традыцыі не заўсёды азначае выключнае выкарыстанне кірыліцы[4].

Сучасны статус

[правіць | правіць зыходнік]

Кірыліца з'яўляецца дзяржаўнай або афіцыйнай графічнай асновай для нацыянальных моў Беларусі, Балгарыі, Кыргызстана, Паўночнай Македоніі, Расіі, Сербіі, Таджыкістана і Украіны, а таксама працягвае выкарыстоўвацца для дзяржаўнай казахскай мовы ў Казахстане[17]. У Чарнагорыі кірыліца і лацінка канстытуцыйна раўнапраўныя[16]; у Манголіі з 1 студзеня 2025 года дзяржаўныя і мясцовыя органы выкарыстоўваюць кірыліцу паралельна з традыцыйным мангольскім пісьмом[18].

Планы пераходу казахскай мовы на лацінскае пісьмо не азначаюць, што пераход ужо завершаны. Паводле афіцыйнага электроннага ўрада Казахстана, на канец 2025 года новы лацінскі алфавіт і яго арфаграфічныя прынцыпы ўсё яшчэ распрацоўваліся і выпрабоўваліся[17].

Пасля далучэння Балгарыі да Еўрапейскага саюза 1 студзеня 2007 года кірыліца стала трэцяй сістэмай пісьма, што афіцыйна выкарыстоўваецца ва ўстановах ЕС, пасля лацінскага і грэчаскага пісьма[19].

Графічныя асаблівасці

[правіць | правіць зыходнік]

Сучасныя кірылічныя сістэмы пісьма маюць напрамак злева направа. Большасць сучасных літар утварае пары вялікай і малой формы, а словы звычайна падзяляюцца прабеламі[4].

Формы часткі кірылічных літар непасрэдна нагадваюць грэчаскія, напрыклад А, В, Е, К, М, Н, О, Р, С, Т, Х. Іншыя літары ўзніклі або былі істотна зменены ў славянскай традыцыі. Падабенства гліфаў не азначае абавязковага супадзення іх гукавых значэнняў з адпаведнымі грэчаскімі або лацінскімі знакамі.

У розных кірылічных тыпаграфічных традыцыях адна і тая ж графема можа мець розныя лакалізаваныя формы. Асабліва прыкметныя адрозненні існуюць паміж звычайнымі ўсходнеславянскімі, балгарскімі і сербска-македонскімі формамі малых і курсіўных літар; у электронным тэксце гэта пераважна варыянты гліфаў адных і тых жа сімвалаў, а не асобныя коды Unicode[4].

Кірылічная сістэма злічэння

[правіць | правіць зыходнік]

У старым кірылічным пісьме літары выкарыстоўваліся не толькі для перадачы моўных гукаў, але і як лічбавыя знакі. Сістэма была ў асноўным пабудавана паводле грэчаскага ўзору: асобныя літары абазначалі адзінкі, дзясяткі і сотні, а лікавая функцыя магла пазначацца цітлай[3][10].

Не ўсе славянскія літары мелі лікавыя значэнні. У традыцыйным апісанні 43-літарнай кірыліцы XI стагоддзя лікавую функцыю мелі 27 літар[3]. Паступова ў свецкім пісьме гэтую сістэму выцеснілі індыйска-арабскія лічбы, але яна захавалася ў царкоўнаславянскай традыцыі.

Кадзіраванне

[правіць | правіць зыходнік]

Да распаўсюджання Юнікоду для кірылічных тэкстаў існавала некалькі несумяшчальных 8-бітных кадзіровак. Сярод найбольш вядомых — KOI8-R, KOI8-U, Windows-1251, ISO 8859-5 і CP866. Выбар кадзіроўкі часта залежаў ад мовы, аперацыйнай сістэмы і сферы выкарыстання.

Сучасны міжнародны стандарт Unicode забяспечвае адзінае кадаванне кірылічных сімвалаў розных моў і гістарычных перыядаў. У версіі Unicode 17.0 асноўныя кірылічныя знакі размеркаваны паміж шасцю спецыялізаванымі блокамі[4]:

Блок Дыяпазон Асноўнае прызначэнне
Cyrillic U+0400—U+04FF асноўныя сучасныя літары, гістарычныя знакі і шэраг пашырэнняў
Cyrillic Supplement U+0500—U+052F дадатковыя літары, у т. л. для неславянскіх моў
Cyrillic Extended-A U+2DE0—U+2DFF надрадковыя кірылічныя літары, перадусім для гістарычных і царкоўнаславянскіх тэкстаў
Cyrillic Extended-B U+A640—U+A69F гістарычныя літары, дадатковыя знакі і надрадковыя формы
Cyrillic Extended-C U+1C80—U+1C8F гістарычныя варыянты і асобныя сучасныя знакі
Cyrillic Extended-D U+1E030—U+1E08F пераважна надрадковыя і падрадковыя сімвалы для фанетычнага і мовазнаўчага ўжытку

Націск і многія іншыя дыякрытычныя асаблівасці могуць перадавацца камбінацыяй асноўнай літары з асобным далучальным знакам, напрыклад U+0301 COMBINING ACUTE ACCENT. Адначасова для некаторых моў у Unicode існуюць і асобна закадаваныя літары з дыякрытыкай, таму сцвярджэнне, што ў Unicode «няма кірылічных літар з націскам», у агульным выглядзе няправільнае[4].

У стандарце ISO 15924 сучаснай кірыліцы адпавядае код Cyrl і лікавы код 220. Для гістарычнага царкоўнаславянскага варыянта кірылічнага пісьма зарэгістраваны асобны код Cyrs (221)[20].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 Большая российская энциклопедия — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  2. ↑ Большая российская энциклопедия — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 7: Europe-I, § 7.4 Cyrillic. — The Unicode Consortium, 2025.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Cubberley P. The Slavic Alphabets // The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // Južnoslovenski filolog. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S.
  7. ↑ Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 2002.
  8. ↑ Прадмова // Гістарычны слоўнік беларускай мовы. — Мінск, 1982—2017.
  9. ↑ Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст.: вучэбны дапаможнік для 6 класа. — Мінск, 2023. — С. 108.
  10. 1 2 3 4 5 Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979.
  11. ↑ Alberti A. Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5.
  12. 1 2 The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996.
  13. ↑ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
  14. ↑ Беларуская мова // Беларуская энцыклапедыя.
  15. 1 2 Устав Републике Србије, арт. 10. — Уставни суд Републике Србије.
  16. 1 2 3 Ustav Crne Gore, арт. 13. — Government of Montenegro.
  17. 1 2 3 Gradual transition of the Kazakh alphabet to the Latin alphabet. — Electronic Government of the Republic of Kazakhstan. — Абноўлена 20 лістапада 2025.
  18. 1 2 Монгол хэлний тухай хуулийн хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ. — Міністэрства лічбавага развіцця, інавацый і камунікацый Манголіі, 23 красавіка 2025.
  19. ↑ Declaration by the Republic of Bulgaria on the use of the Cyrillic alphabet in the European Union // Official Journal of the European Union. — 21 June 2005.
  20. ↑ ISO 15924 Code Lists. — Unicode Consortium.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. — Т. 3: Карчма — Найгрыш / рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мінск: БелСЭ, 1986. — С. 56—57.
  • Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.
  • Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
  • Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979.
  • Каўрус А. А., Круталевіч М. М. Славянскія азбукі, іх паходжанне // Стараславянская мова. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — С. 18—25.
  • Alberti A. Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5.
  • Cubberley P. The Slavic Alphabets // The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355. — ISBN 0-19-507993-0.
  • Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
  • Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // Južnoslovenski filolog. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S.
  • The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 7: Europe-I. § 7.4 Cyrillic. — The Unicode Consortium, 2025.

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Кірыліца&oldid=5197613"