Кірыліца

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Кірыліца
Тып:

кансанантна-вакалічнае пісьмо

Мовы:

стараславянская, царкоўнаславянская, беларуская, руская, сербская, балгарская, македонская, украінская, малдаўская і многія іншыя

Месца ўзнікнення:

Паўднёва-Усходняя Еўропа

Стваральнік:

Клімент Охрыдскі
(меркавана)
Кірыл і Мяфодзій
(традыцыйна)

Перыяд:

з IX ст.
(у сучасным выглядзе з канца XVI ст.)

Паходжанне:

Егіпецкае пісьмо

Протасінайскае пісьмо
Фінікійскі алфавіт
Грэчаскі алфавіт
(Копцкі алфавіт)
(Глаголіца)

Кіры́ліца — старажытная славянская азбука. Назва паходзіць ад імені славянскага асветніка Канстанціна (Кірыла) Філосафа. Мяркуюць, што пісьмо створана ў сярэдзіне 9 ст. на аснове глаголіцы і грэчаска-візантыйскага ўстаўнага пісьма. Мела 43 літары (11 ст.): 24 візантыйскага паходжання, 19 самастойных. 27 літар мелі лікавае значэнне (літара з цітлай[прыбраць шаблон]).

Шырока ўжывалася ў стараславянскіх, потым ва ўсходнеславянскіх пісьменнасцях Сярэдневякоўя, у т. л., у старабеларускім пісьменстве (14—18 ст.). Пры развіцці моў, якія запісваліся кірыліцаю, яе алфавітна-літарны склад перастаў дакладна адпавядаць іх гукавой сістэме.

Найстаражытнейшыя помнікі кірыліцы: надпісы на руінах царквы ў Праславе (9 ст., Балгарыя), на гліняным посудзе з раскопак пад Смаленскам (пач. 10 ст.), балгарскі надпіс у Дабруджы (943), берасцяныя граматы (10—15 ст.), Савава кніга і Супрасльскі рукапіс (11 ст.), першы датаваны рукапіс — Астрамірава Евангелле (1056—1057).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Верагодна, кірылічнае пісьмо распрацоўвалі і распаўсюджвалі паслядоўнікі Кірыла і Мяфодзія, а не самі Кірыл і Мяфодзій, таму такая назва пісьменнасці хутчэй аддае даніну павагі, чым абазначае аўтарства.

У беларускай, рускай, балгарскай, македонскай і сербскай мовах кірыліца таксама вядома пад назваю «азбука», якая паходзіць ад старое назвы дзвюх першых літар кірылічнага алфавіта (гэтак жа як і слова алфавіт пайшло ад першых дзвюх грэчаскіх літар альфа і бета[заўв 1]).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Кірылічная азбука: наўгародская берасцяная грамата № 591 (1025—1050 гг.) і яе прарысоўка

Каля 863 года браты Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій з Салуні (Салонікі) па загадзе візантыйскага імператара Міхаіла III[ru] ўпарадкавалі пісьменнасць для стараславянскай мовы і выкарыстоўвалі новую азбуку для перакладу на славянскую мову грэчаскіх рэлігійных тэкстаў[1]:44. Доўгі час дыскусійным заставалася пытанне, ці была гэта кірыліца (і ў такім выпадку глаголіцу лічаць тайнапісам, які з'явіўся пасля забароны кірыліцы) або глаголіца — азбука, якія адрозніваюцца амаль выключна напісаннем. Цяпер у навуцы пераважае погляд, згодна з якім глаголіца першасная, а кірыліца другасная (у кірыліцы глагалічныя літары заменены на вядомыя грэчаскія). Глаголіца доўгі час у некалькі змененым выглядзе ўжывалася у харватаў (да XVII ст).

З'яўленне кірыліцы, заснаванай на грэчаскім статутным (урачыстым) пісьме — унцыяле[1]:45, звязваюць з дзейнасцю балгарскай школы кніжнікаў (пасля Кірыла і Мяфодзія). У прыватнасці, у жыцці святога Клімента Охрыдскага прама пішацца аб стварэнні ім славянскага пісьменства ўжо пасля Кірыла і Мяфодзія. Дзякуючы папярэдняй дзейнасці братоў азбука атрымала шырокае распаўсюджванне ў паўднёваславянскіх землях, што прывяло ў 885 годзе да забароны яе выкарыстання ў царкоўнай службе рымскім папам, які змагаўся з вынікамі місіі Канстанціна-Кірыла і Мяфодзія.

У Балгарыі цар Барыс у 860 годзе прыняў хрысціянства. Балгарыя становіцца цэнтрам распаўсюджвання славянскага пісьменства. Тут ствараецца першая славянская кніжная школа — Праслаўская кніжная школа[ru] — перапісваюцца Кірыла-Мяфодзіеўскія арыгіналы богаслужбовых кніг (Евангелле, Псалтыр, Апостал, царкоўныя службы), робяцца новыя славянскія пераклады з грэчаскай мовы, з'яўляюцца арыгінальныя творы на стараславянскай мове («О письменехъ Чрьноризца Храбра»).

Шырокае распаўсюджанне славянскага пісьменства, яго «залаты век», адносіцца да часу валадарання ў Балгарыі цара Сімяона Вялікага (893—927 гг.), сына цара Барыса. Пазней стараславянская мова пранікае ў Сербію, а ў канцы X стагоддзя становіцца мовай царквы ў Старажытнарускай дзяржаве.

Стараславянская мова, быўшы мовай царквы на Русі, адчувала на сабе ўплыў старажытнарускай мовы. Гэта была стараславянская мова рускай рэдакцыі, бо ўключала ў сябе элементы жывой ўсходнеславянскай гаворкі.

Першапачаткова кірыліцай карысталіся частка паўднёвых славян, усходнія славяне, а таксама румыны; з часам іх алфавіты некалькі разышліся адзін ад аднаго, хоць напісанне літар і прынцыпы арфаграфіі заставаліся (за выключэннем заходнесербскага варыянта) у цэлым агульнымі.

Класічная кірыліца[правіць | правіць зыходнік]

 
Буква Устаўнае
напісанне
Лікавае
значэнне
Чытанне Назва
А Early-Cyrillic-letter-Azu.svg 1 [а] аз
Б Early Cyrillic letter Buky.svg [б] бу́кі
В Early Cyrillic letter Viedi.png 2 [в] ве́дзі
Г Early Cyrillic letter Glagoli.png 3 [г] глаго́ль
Д Early Cyrillic letter Dobro.png 4 [д] дабро́
Е, Є Early Cyrillic letter Yesti.png 5 [е] есць
Ж Early Cyrillic letter Zhiviete.png [ж'] жыве́це
Ѕ Early Cyrillic letter Dzelo.png 6 [дз'] зяло́
Ꙁ, З Early Cyrillic letter Zemlia.png 7 [з] зямля́
И Early Cyrillic letter Izhe.png 8 [і] і́жэ (і 8-рычнае)
І, Ї Early Cyrillic letter I.png 10 [і] і (і 10-рычнае)
К Early Cyrillic letter Kako.png 20 [к] ка́ка
Л Early Cyrillic letter Liudiye.png 30 [л] лю́дзі
М Early Cyrillic letter Myslite.png 40 [м] мысле́це
Н Early Cyrillic letter Nashi.png 50 [н] наш
О Early Cyrillic letter Onu.png 70 [о] он
П Early Cyrillic letter Pokoi.png 80 [п] пако́й
Р Early Cyrillic letter Ritsi.png 100 [р] рцы
С Early Cyrillic letter Slovo.png 200 [с] сло́ва
Т Early Cyrillic letter Tvrido.png 300 [т] тве́рда
Ѹ, Ꙋ Early Cyrillic letter Uku.png (400) [у] ук
Ф Early Cyrillic letter Fritu.png 500 [ф] ферт
   
Буква Устаўнае
напісанне
Лікавае
значэнне
Чытанне Назва
Х Early Cyrillic letter Khieru.png 600 [х] хер
Ѡ Early Cyrillic letter Otu.png 800 [о] аме́га
Ц Early Cyrillic letter Tsi.png 900 [ц’] цы
Ч Early Cyrillic letter Chrivi.png 90 [ч’] чэрв
Ш Early Cyrillic letter Sha.png [ш’] ша
Щ Early Cyrillic letter Shta.png [ш’т’] ([ш’ч’]) шта
Ъ Early Cyrillic letter Yeru.png [ъ] ёр
Ы Early Cyrillic letter Yery.png [ы] еры
Ь Early Cyrillic letter Yeri.png [ь] ер
Ѣ Early Cyrillic letter Yati.png [æ], [іе] яць
Ю Early Cyrillic letter Yu.png [йу] ю
Early Cyrillic letter Ya.png [йа] А ётаванае
Ѥ Early Cyrillic letter Ye.png [йэ] Е ётаванае
Ѧ Early Cyrillic letter Yusu Maliy.png (900) н] Малы юс
Ѫ Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy.png н] Вялікі юс
Ѩ Early Cyrillic letter Yusu Maliy Yotirovaniy.png [йэн] юс малы ётаваны
Ѭ Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy Yotirovaniy.png [йон] юс вялікі ётаваны
Ѯ Early Cyrillic letter Ksi.png 60 [кс] ксі
Ѱ Early Cyrillic letter Psi.png 700 [пс] псі
Ѳ Early Cyrillic letter Fita.png 9 [θ], [ф] фіта́
Ѵ Early Cyrillic letter Izhitsa.png 400 [і], [в] іжыца

Графіка[правіць | правіць зыходнік]

Графіка ў 10—18 ст. паслядоўна існавала ў формах: устаў(руск.) бел., паўустаў(руск.) бел. (з 14 ст.), скорапіс(руск.) бел. (з канца 14 ст., у бытавой і дзелавой перапісцы, у т.л. і ў ВКЛ), у кніжных загалоўках — арнаментальная вязь.

У Расіі ў выніку рэформы 1708 быў створаны грамадзянскі шрыфт (Гл. таксама: Ілля Капіевіч), які стаў асновай для сучасных сістэм кірылаўскага пісьма.

Сучаснае ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Азбукі славянскіх моў[правіць | правіць зыходнік]

Беларускі А Б В Г Д Е Ё Ж З І Й К Л М Н О П Р С Т У Ў Ф Х Ц Ч Ш Ы Ь Э Ю Я
Балгарскі А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ь Ю Я
Македонскі А Б В Г Д Ѓ Е Ж З Ѕ И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ќ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
Рускі А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Русінскі А Б В Г Ґ Д Е Є Ё Ж З И І Ї Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Ю Я
Сербскі А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
Украінскі А Б В Г Ґ Д Е Є Ж З И І Ї Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ь Ю Я
Чарнагорскі А Б В Г Д Ђ Е Ж З́ З Ѕ И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш С́

Азбукі неславянскіх моў[правіць | правіць зыходнік]

Казахскі А Ә Б В Г Ғ Д Е Ё Ж З И Й К Қ Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ұ Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы І Ь Э Ю Я
Татарскі А Ә Б В Г Д Е Ё Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Кіргізскі А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Малдаўскі А Б В Г Д Е Ж Ӂ З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Ы Ь Э Ю Я
Мангольскі А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Таджыкскі А Б В Г Ғ Д Е Ё Ж З И Ӣ Й К Қ Л М Н О П Р С Т У Ӯ Ф Х Ҳ Ч Ҷ Ш Ъ Э Ю Я
Чувашскі А Ӑ Б В Г Д Е Ё Ӗ Ж З И Й К Л М Н О П Р С Ҫ Т У Ӳ Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Якуцкі А Б В Г Ҕ Д Дь E Ё Ж З И Й К Л М Н Ҥ Нь О Ө П Р С Һ Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

Дарэформенныя грамадзянскія азбукі[правіць | правіць зыходнік]

Балгарскі да 1945 года А Б В Г Д Е Ж З И Й (І) К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ (Ы) Ь Ѣ Ю Я Ѫ (Ѭ) (Ѳ)
Рускі да 1918 года А Б В Г Д Е (Ё) Ж З И (Й) І К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Ѣ Э Ю Я Ѳ (Ѵ)
Сербскі к сярэдзіне XIX ст. А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Й І К Л М Н О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш (Щ) Ъ Ы Ь Ѣ (Э) Є Ю Я (Ѳ) (Ѵ)

(У дужках стаяць знакі, якія не мелі афіцыйнага статуса літар, а таксама літары, якія выйшлі з ужытку раней за прыведзеную дату.)

Распаўсюджанасць у свеце[правіць | правіць зыходнік]

Кірыліца ў свеце.
     Кірыліца — адзінае афіцыйнае пісьмо.      Кірыліца з'яўляецца афіцыйнай разам з іншым алфавітам. У выпадку Малдовы і Грузіі, гэта дзяржаўныя ўтварэнні, непрызнаныя цэнтральным урадам.      Кірыліца не з'яўляецца афіцыйнай, але шырока выкарыстоўваецца па гістарычных прычынах.
Афіцыйны алфавіт

На цяперашні час у якасці афіцыйнага алфавіта кірыліца выкарыстоўваецца ў наступных краінах:

Flag of Abkhazia.svg Абхазія (часткова прызнаная дзяржава)

Flag of Belarus.svg Беларусь

Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Боснія і Герцагавіна

Flag of Bulgaria.svg Балгарыя

Flag of Kazakhstan.svg Казахстан

Flag of Kyrgyzstan.svg Кыргызстан

Flag of Macedonia.svg Македонія

Flag of Moldova.svg Малдова

Flag of Mongolia.svg Манголія

Flag of Transnistria (state).svg Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка (непрызнаная дзяржава)

Flag of Russia.svg Расія

Flag of Serbia.svg Сербія

Flag of Tajikistan.svg Таджыкістан

Flag of Ukraine.svg Украіна

Flag of Montenegro.svg Чарнагорыя

Flag of South Ossetia.svg Паўднёвая Асеція (часткова прызнаная дзяржава)

У мінулым

Flag of Azerbaijan.svg Азербайджан

Flag of Moldova.svg Малдова

Flag of Uzbekistan.svg Узбекістан

Flag of Turkmenistan.svg Туркменістан

Кадзіроўкі кірыліцы[правіць | правіць зыходнік]

Кірыліца ва Унікодзе[правіць | правіць зыходнік]

Ва Унікодзе версіі 6.0 для кірыліцы выдзелена чатыры раздзелы:

назва дыяпазон кодаў (hex) апісанне
Cyrillic 0400 045F сімвалы з ISO 8859-5, перамешчаныя ўверх на 864 пазіцыі
0460 047F гістарычныя літары
0480 04FF дадатковыя сімвалы для розных моў з пісьменнасцю на аснове кірыліцы
Cyrillic Supplement 0500 052F
Cyrillic Extended-A 2DE0 2DFF надрадковыя буквы для царкоўнаславянскага пісьма
Cyrillic Extended-B A640 A69F розныя гістарычныя буквы

Ва Унікодзе няма кірылічных літар з націскам, таму яны кадзіруюцца як састаўныя шляхам дабаўлення сімвала U+0301 («combining acute accent») пасля націскной галоснай (напрыклад, ы́ э́ ю́ я́).

Доўгі час найбольш праблемнаю была царкоўнаславянская мова, але пачынаючы з версіі 5.1 ужо прысутнічаюць практычна ўсе патрэбныя сімвалы.

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
400 Ѐ Ё Ђ Ѓ Є Ѕ І Ї Ј Љ Њ Ћ Ќ Ѝ Ў Џ
410 А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н О П
420 Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
430 а б в г д е ж з и й к л м н о п
440 р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
450 ѐ ё ђ ѓ є ѕ і ї ј љ њ ћ ќ ѝ ў џ
460 Ѡ ѡ Ѣ ѣ Ѥ ѥ Ѧ ѧ Ѩ ѩ Ѫ ѫ Ѭ ѭ Ѯ ѯ
470 Ѱ ѱ Ѳ ѳ Ѵ ѵ Ѷ ѷ Ѹ ѹ Ѻ ѻ Ѽ ѽ Ѿ ѿ
480 Ҁ ҁ ҂ ҃ ҄ ҅ ҆ ҇ ҈ ҉ Ҋ ҋ Ҍ ҍ Ҏ ҏ
490 Ґ ґ Ғ ғ Ҕ ҕ Җ җ Ҙ ҙ Қ қ Ҝ ҝ Ҟ ҟ
4A0 Ҡ ҡ Ң ң Ҥ ҥ Ҧ ҧ Ҩ ҩ Ҫ ҫ Ҭ ҭ Ү ү
4B0 Ұ ұ Ҳ ҳ Ҵ ҵ Ҷ ҷ Ҹ ҹ Һ һ Ҽ ҽ Ҿ ҿ
4C0 Ӏ Ӂ ӂ Ӄ ӄ Ӆ ӆ Ӈ ӈ Ӊ ӊ Ӌ ӌ Ӎ ӎ ӏ
4D0 Ӑ ӑ Ӓ ӓ Ӕ ӕ Ӗ ӗ Ә ә Ӛ ӛ Ӝ ӝ Ӟ ӟ
4E0 Ӡ ӡ Ӣ ӣ Ӥ ӥ Ӧ ӧ Ө ө Ӫ ӫ Ӭ ӭ Ӯ ӯ
4F0 Ӱ ӱ Ӳ ӳ Ӵ ӵ Ӷ ӷ Ӹ ӹ Ӻ ӻ Ӽ ӽ Ӿ ӿ
500 Ԁ ԁ Ԃ ԃ Ԅ ԅ Ԇ ԇ Ԉ ԉ Ԋ ԋ Ԍ ԍ Ԏ ԏ
510 Ԑ ԑ Ԓ ԓ Ԕ ԕ Ԗ ԗ Ԙ ԙ Ԛ ԛ Ԝ ԝ Ԟ ԟ
520 Ԡ ԡ Ԣ ԣ Ԥ ԥ Ԧ ԧ
2DE0
2DF0 ⷿ
A640
A650
A660
A670
A680
A690

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. У грэчаскай мове часоў Візантыі літара β чыталася як [в] і называлася «віта»

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 Иванова В.Ф. Современный русский язык. Графика и орфография — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1976. — 288 с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287—288. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3 (Т. 8).
  • Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с., іл., 40 л. іл. С. 56—57.
  • Лось И. Л. Кириллица // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • Азбука // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • Истрин В. А. 1100 лет славянской азбуки. — 2-е изд.. — М.: Наука, 1988. — (Литературоведение и языкознание). — ISBN 5-02-010865-0.
  • Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. — 2-е изд.. — М.: Наука, 1979.
  • Каўрус А. А., Круталевіч М. М. Славянскія азбукі, іх паходжанне // Стараславянская мова. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — С. 18—25.
  • Князевская О. А. Кириллица // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 222—223.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons