Юзаф Чаховіч (фатограф)

Юзаф Чаховіч
Юзаф Чаховіч
Дата нараджэння	2 (14) сакавіка 1818
Месца нараджэння	Полацкі павет, Віцебская губерня, Расійская імперыя;
Дата смерці	1 (13) студзеня 1888 (69 гадоў)
Месца смерці	Вільня, Віленскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя;
Месца пахавання	Бернардзінскія могілкі;
Грамадзянства	Расійская імперыя;
Жонка	Ганна з Бальцэвічаў[d]
Род дзейнасці	фатограф
Вучоба	Віцебская гімназія;
	Медыяфайлы на Вікісховішчы

Ю́заф Юсты́навіч Чахо́віч (поўнае імя — Ю́заф Бенеды́кт; польск.: Józef Czechowicz, руск.: Иосиф Юстинович Чехович; 14 сакавіка 1818, Віцебская губерня — 13 студзеня 1888, Вільня) — беларускі і польскі фатограф, адзін з пачынальнікаў фатаграфіі на тэрыторыі сучасных Беларусі і Літвы. Член Французскага фатаграфічнага таварыства з 1876. Вядомы сваімі відамі Вільні, Кіева, Віцебска, Гродна і краявідамі Полаччыны.

Біяграфія

Паходжанне і сям’я

Юзаф Бенедыкт Чаховіч нарадзіўся 2 (14) сакавіка 1818 года ў Віцебскай губерні. Хрост адбыўся ў касцёле Святога Гераніма ў мястэчку Ушачы. Паходзіў са шляхецкага каталіцкага роду Чаховічаў герба «Астоя». Род Чаховічаў, які таксама карыстаўся прыдомкам Ляховіч, быў афіцыйна пацверджаны ў шляхецкай годнасці Віцебскім шляхецкім сходам 21 верасня 1832 года^[2].

Бацькі будучага мастака — Юстын Чаховіч і Францішка з роду Падгорскіх — паходзілі са старых шляхецкіх фамілій Полацкага ваяводства. Каля 1819 года сям’я пераехала з фальварка Ханякоўшчына Лепельскага павета ў маёнтак Міткавічы (цяпер вёска Крывое Сяло Шумілінскага раёна) Полацкага павета. Юзаф вырас у вялікай сям’і, дзе было дзесяць дзяцей. Сярод яго братоў былі Аляксандр Дэзыдэрый (нар. 1819, ахрышчаны ў Бешанковіцкім касцёле) і Павел Станіслаў (нар. 1833, ахрышчаны ў касцёле ў Непаротах). Таксама Юзаф меў сем сясцёр: Вільгельміну, Караліну, Аляксандру, Соф’ю, Юзэфу, Францішку і Кляменціну^[3].

Адукацыя і дзяржаўная служба

У верасні 1830 года Юзаф разам з братам Аляксандрам быў залічаны ў другі клас Віцебскай мужчынскай гімназіі. Вучэбная праграма ўключала замежныя мовы, матэматыку, гісторыю, геаграфію, а таксама асновы малявання і каліграфіі. Хлопец вылучаўся стараннасцю і здольнасцямі да матэматыкі. Гімназію браты скончылі каля 1838 года^[2].

Пасля заканчэння навучання Чаховіч пачаў службу ў Ваенным міністэрстве Расійскай імперыі. У 1843 годзе ён атрымаў ніжэйшы чын калежскага рэгістратара. У 1844—1847 гадах ён працаваў бухгалтарам у ваенным шпіталі ў Замасці, які падпарадкаваўся акруговай камісіі ў Нова-Георгіеўску. У 1846 годзе ён атрымаў павышэнне да чына губернскага сакратара. Атрыманы досвед фінансавай і арганізацыйнай працы пазней дапамог яму ў кіраванні ўласнай фатаграфічнай майстэрняй^[3]^[2]. У 1848 годзе працаваў бухгалтарам ваеннага шпіталя ў Асаўцы.

Фатаграфічная дзейнасць

Станаўленне і праца ў Віцебску

Прыкладна ў 1853 годзе Чаховіч пакінуў ваенную службу і прысвяціў сябе святлапісу. Асновы фатаграфічнага мастацтва ён засвоіў у Варшаве, а таксама наведваў Парыж для вывучэння найноўшых тэхнік здымкі. Першыя прафесійныя поспехі былі звязаны з працай у Любліне^[3]^[2]. З пачаткам Крымскай вайны вярнуўся на ваенную службу як інспектар паставак для расійскай арміі ў Чарнігаўскай губерні.

У пачатку 1860-х гадоў ён вярнуўся ў Віцебск, дзе адкрыў уласную майстэрню^[3]^[2]. Фатаграфаваў у Варшаве, Кіеве і Чарнігаве, у 1861 годзе здымкі планавала апублікаваць выданне «Светописная Русь»^[4]. У ліпені 1863 года Чаховіч пісьмова заяўляў уладам, што яго мэтай з’яўляецца фіксацыя гістарычных відаў. У 1864 года пецярбургскі часопіс «Фотограф» высока ацаніў яго віцебскія работы, адзначыўшы іх чысціню і выразнасць^[3]^[2].

Віленскі перыяд і міжнароднае прызнанне

У жніўні 1865 года фатограф пераехаў у Вільню, дзе яго талент раскрыўся найбольш поўна^[2].

У 1866 годзе наведаў Лондан, каб пазнаёміцца з развіццём фатаграфіі^{[крыніца?]}. Па вяртанні адкрыў у Вільні фотаатэлье, якое дзейнічала да 1888 года (з перапынкам у 1874—1876 гадах). З 1869 года актыўна здымаў Вільню і ваколіцы^{[крыніца?]}. Атрымаўшы абавязковы дазвол генерал-губернатара фатаграфаваць Вільню і ўвесь Паўночна-Заходні край^{[крыніца?]}, ён стварыў маштабную серыю гарадскіх пейзажаў, якая прынесла яму вядомасць у Расійскай імперыі і за яе межамі^[2].

У 1876 годзе ён быў прыняты ў Французскае фатаграфічнае таварыства і ўдзельнічаў у міжнародных выставах у Парыжы^[2]. У 1876—1888 гадах фотаатэлье Юзафа Чаховіча было на вул. Батанічнай ва ўласным доме (каля ўваходу у Батанічны сад)^{[крыніца?]}. Нягледзячы на жыццё ў Вільні, ён працягваў фіксаваць беларускія краявіды: у 1884 годзе стварыў панараму Гродна, а ў 1887 годзе ўдзельнічаў у навуковай экспедыцыі па рацэ Вілія ад Вілейкі да Вільні і Коўна. Вынікам гэтага падарожжа стаў альбом «Берагі Віліі», дзе былі зафіксаваны віды такіх мясцін, як Міхалішкі, Жодзішкі, Быстрыца, Данюшава і Тупальшчына^[2].

Юзаф Чаховіч памёр 1 (13) студзеня 1888 года ў Вільні ва ўзросце 69 гадоў. Ён быў пахаваны на Бернардынскіх могілках, дзе на яго магіле захаваўся прыкметны помнік^[3]^[2].

Юзаф Чаховіч, віленчук, шляхціч, быў адным з першых фатографаў у Вільні, і, здаецца бясспрэчным — першым фатографам-пейзажыстам у Польшчы, які займаўся гэтым маладым мастацтвам з замілаваннем і з пачуццём. (Ян Булгак)^[5]

Асаблівасці творчага метаду

Творчасць Чаховіча грунтавалася на падзеле паміж камерцыйнай і мастацкай дзейнасцю. Партрэтная фатаграфія заставалася для яго фінансавым фундаментам, які дазваляў займацца пейзажамі. Яго партрэтныя работы цаніліся кліентамі за кампазіцыйную выверанасць і майстэрства перадачы святла. У 1878 годзе на Сусветнай выставе ў Парыжы былі прадстаўлены яго вялікафарматныя партрэты^[3].

Сапраўдным пакліканнем мастака была пейзажная і архітэктурная фатаграфія. Чаховіч лічыцца піянерам сістэматычнай здымкі гарадскога асяроддзя. Ён адным з першых у рэгіёне пачаў фатаграфаваць інтэр’еры храмаў і палацаў^[4], а таксама актыўна выкарыстоўваў метад панарамнай здымкі. За свае пейзажныя працы Чаховіч быў узнагароджаны срэбнымі медалямі на выставах у Маскве і атрымаў высокія водгукі ў Парыжы^[2]^[3].

Спадчына і памяць

Творы Юзафа Чаховіча захоўваюцца ў музейных калекцыях Вільні, Варшавы, Масквы і Ватыкана. Яны маюць статус каштоўных гістарычных дакументаў і мастацкіх шэдэўраў. Даследаваннем яго спадчыны займаліся літоўскі гісторык мастацтва Дайнюс Юневічус, а таксама даследчыкі Надзея Саўчанка, Алена Бархатава і беларускі гістарыёграф Зміцер Юркевіч^[3].

Ва Ушацкім музеі народнай славы імя У. Э. Лабанка быў рэалізаваны праект «Людзі цікавыя людзям», дзе прадстаўлены жыццяпіс Чаховіча і копіі яго прац. Вяртанне імя мастака ў беларускі культурны кантэкст з’яўляецца важным крокам у асэнсаванні гісторыі айчыннага мастацтва^[2].

Крыніцы

↑ ^а ^б LIMIS
<a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q101343826"></a>
↑ ^а ^б ^в ^г ^д ^е ^ё ^ж ^з ^і ^к ^л ^м З. Юркевіч. Імя, якое вяртаецца: Юзаф Чаховіч (бел.). Культура (9 студзеня 2026). Праверана 27 студзеня 2026.
↑ ^а ^б ^в ^г ^д ^е ^ё ^ж ^з З. Юркевіч. Юзеф Чехович: Возвращение забытого гения белорусской земли (руск.). Патрыёт (2 снежня 2025). Праверана 27 студзеня 2026.
↑ ^а ^б Dainius Junevičius. Juozapo Čechavičiaus Vilnius…
↑ Bułhak Jan. O pierwszych fotografach wileńskich z XIX wieku // Fotograf Polski. 1939. No. 3.(недаступная спасылка)

Літаратура

Dainius Junevičius. Juozapo Čechavičiaus Vilnius. Parodos vadovas. — Vilnius: Lietuvos dailės muziejus, 2015.

Спасылкі

Андранік Антанян. Вільня Язэпа Чаховіча(нявызн.). Patagrafija (19 студзеня 2016). Праверана 17 студзеня 2024.

[_d60e01fdcba63eb6-1] а ^б LIMIS
<a href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q101343826"></a>

[kultura-2] а ^б ^в ^г ^д ^е ^ё ^ж ^з ^і ^к ^л ^м З. Юркевіч. Імя, якое вяртаецца: Юзаф Чаховіч (бел.). Культура (9 студзеня 2026). Праверана 27 студзеня 2026.

[patriot-3] а ^б ^в ^г ^д ^е ^ё ^ж ^з З. Юркевіч. Юзеф Чехович: Возвращение забытого гения белорусской земли (руск.). Патрыёт (2 снежня 2025). Праверана 27 студзеня 2026.

[:0-4] а ^б Dainius Junevičius. Juozapo Čechavičiaus Vilnius…

[5] Bułhak Jan. O pierwszych fotografach wileńskich z XIX wieku // Fotograf Polski. 1939. No. 3.(недаступная спасылка)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]