Амон

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Анубіс
у іерогліфах
i n
p
w E16
Амон (Imn)
Amun.svg
Амон
Бог нябеснай прасторы, паветры, пазней - бог сонца
Міфалогія: егіпецкая
Бацька: Нун
Жонка: Мут
Дзеці: Хонсу
Звязаныя персанажы: Аманет, Монту
Амон і Амаўнэт

АМОН (егіп. imn - "схаваны", "таемны") - старажытнаегіпецкае бажаство.

Этымалогія імя[правіць | правіць зыходнік]

Егіпцяне тлумачылі яго імя як "патаемны, нябачны", ён атаясамліваўся з нябачным подыхам паветра. Іншае тлумачэнне выводзіць яго імя ад лівійска-берберыйскага слова "аман" (вада), верагодна таму Амон як старажытны бог тварэння ўшаноўваўся ў выяве гусака.

Эвалюцыя культу[правіць | правіць зыходнік]

Амон у перыяд Старажытнага і Сярэдняга царстваў[правіць | правіць зыходнік]

Ужо ў "Тэкстах пірамід" Амон разам са сваёй жонкай Амаўнэт узгадваецца як старажытны бог — прабог. Але толькі з часоў XI дынастыі яго пачынаюць лічыць богам Фіваў. Першапачаткова быў блізкі да бога вайны Монту, які пры фараонах XI дынастыі Сярэдняга царства (каля ХХІ ст. да н.э.) лічыўася адным з галоўных бостваў фіванскага пантэону. Калі ўзвышаецца XII дынастыя (ХХ-XVIII ст. да н.э.), Амона амоесамліваюць з Монту (Амон-Ра-Монту) і хутка выцясняе яго культ. У перыяд Сярэдняга царства з Амонам атоесамліваецца таксама бог урадлівасці Мін.

Узвышэнне Амона[правіць | правіць зыходнік]

Статуэтка Амона-Ра, III Пераходны перыяд

У перыяд фіванскай XVIII дынастыі Новага царства (XVI-XIV стст да н.э.) галоўны фіванскі бог Амон робіцца богам усяго Егіпта, яго культ ператвараецца ў дзяржаўны. Ён атоесамліваецца з богам сонца Ра (Амон-Ра), ушаноўваецца як "цар усіх багоў" (грэч. Амон-Ра-Сонтэр, егіп. Амон-Ра-несут-нечер), лічыцца богам - стваральнікам усяго існага, узначальвае геліопальскую энеаду і гермопальскую агдааду багоў. Гімны Амону таго перыяду сцвярджаюць: "Выйшлі людзі з вачэй яго, сталі багі з вуснаў яго", "ты адзін валодаеш мноствам рук, ты распасціраеш іх да тых, хто любіць цябе", указваюць, што ён "уладар свету, ён валодае ўсёй зямлёй, у яго руках спісы угоддзяў і вяроўка дзеля абмеру палёў". Нарэшце, Амона лічылі богам, "які застаецца ва ўсіх рэчах", як і "ба" (душа) ва ўсіх з'явах. У Амоне нябачна існуюць усе багі, людзі, прадметы. З Амонам атоесамліваюцца Хапі (Амон-Хапі), Гор (Амон-Ра-Гарахуці), Птах, Себек, Нун, Херпі, Хнум і іншыя. У Фівах знаходзіўся буйнейшы ва ўсім Егіпце храм Амона - Карнакскі. У дзень "Прыгожага свята даліны", прысвечанага Амону, із храма выносілі статую. Боства, якое яна ўвасабляла, вымаўляла ў гэты дзень сваю волю, вырашала спрэчныя справы.

Захоп Егіпта нубійцамі, а потым лівійцамі (XXV Кушыцкая і XXII Лівійская дынастыі), падпарадкаванне Егіпта асірыйцам (671-663 гг. да н.э.) і персам (525-332 гг. да н. э.) не разбурылі культ Амона, але цэнтр яго культу быў перанесены жрацамі ў горад Таніс, старажытную сталіцу Егіпта ў дэльце Нілу.

Амон і фараон Егіпта[правіць | правіць зыходнік]

Паводле запісаў на сценах храма царыцы Хатшэпсут, афіцыйна абвяшчалася, што кожны фараон народжваецца ад шлюбу царыцы-маці і бога Амона, які наведвае яе ў выглядзе мужа. Фараоны (у тым ліку Рамзэс II) абвяшчаюцца ад імя Амона, богу кожны раз прыпісваюцца словы: "Гэта сапраўдны сын плоці маёй, абаронца на пасадзе маім, уладар Егіпта". Амон прыносіць перамогі войску фараона. Прыводзіцца тэкст, які ўяўляе сабой зварот Амона да фараона-заваёўніка Тутмаса III: "Я даю табе моц і перамогі над усімі чужынскімі краінамі... Я зрыньваю тваіх ворагаў пад твае сандалі". Таксама Амон нібыта зрыньвае да ног Аменхатэпа III (1388 — 1351 гг. да н. э.) усе краі свету, які ў міласці сваёй адорвае іх "подыхам жыцця". Амон і фараон Егіпта - адзінае цэлае, уладары свету, яго руплівыя кіраўнікі. У аснове мыслення егіпцян ляжала ўзаемасувязь боскай і фараонскай улады: Амон забяспечваў існаванне цара, цар ахоўваў цыклічнасць бясконцага быцця бога.

"Везір для бедных"[правіць | правіць зыходнік]

Аднак Амон быў не толькі абаронцам фараона, але і апекуном усіх простага народу. Яго называлі "вязір для бедных", малітвы змяшчалі тэкст: "Вялікія заклікаюць да цябе, маленькія шукаюць цябе", ""Амон, звярні вуха твае таму, хто бедны ў судзе... Амон можа быць вязірам, каб вызваліць бедняка". Такому "Амону, які слухае выпрашальнага" ўзводзіліся шматлікія стэлы, часта ўпрыгожаныя выявамі вушэй бога, якія "ўслухваюцца ў малітвы нешчаслівага, адгукаюцца на заклік нешчаслівага, даюць подых жыцця нешчасліваму".

Жрэцтва і храмы[правіць | правіць зыходнік]

Амон на Карнакскім рэльефе (XV ст. да н.э.)

Храмы Амона знаходзіліся ў Герф Хусэйне, Салебе, Дэры, Каве, Саі, Гемпаатоне, Абу-Сімбеле, а таксма ў нібійскіх гарадах і сяленнях, такіх як Напата, Пнубс і інш у Вадзі Мія (Усходняя Пустыня), Пер-Рамсэсе і. нарэшце, у Танісе. У апошнім горадзе, у агароджы храма Амона экспедыцыя П. Мантэ знайшла ў 1938 г. магільні цароў XXI дынастыі, чыі скарбы маглі параўнацца толькі з багаццямі магільні Тутанхамона.

Вярхоўны жрэц харама Амона ў Карнаке насіў тытул хем нечэр тэпі эн Амон, альбо "першы раб бога Амона", ён меў шмат служак і зямлі. У час III Пераходнага перыяду кіраванне храмам было ўскладзена на вярхоўную жрыцу, "супругу бога", якая давала аброк бясшлюбнасці і выбірала сабе пераемніцу з ліку дочак кіруючага фараона. Апошняя вядомая "жонка бога", Анхнеснеферыба II узначальвала культ Амона да заходу Егіпта персамі ў 525 г. да н.э.

У перыяд Новага царства вялікі ўплыў меў аракул Амона Карнакскага, з дапамогай якога вырашаліся галоўныя дзяржаўныя справы, а таксама абіраліся кандыдаты на пасаду вярхоўнага жраца Амона. Ва оазісе Сіва жыў іншы не меней уплывовы аракул, які абвясціў Аляксандра Македонскага сынам бога Амона.

Амон за межамі Егіпта[правіць | правіць зыходнік]

Культ Амона распаўсюдзіўся таксама на Лівію і Нубію (царства Куш), дзе таксама набыў дзяржаўны характар. Галоўны храм нубійскага Амона знаходзіўся ў Напаце. У гэтым храме аракулы абіралі цара, які пасля каранацыі наведваў свяцілішчы Амона ў Гемпатоне і Пнубсе, дзе падцвярджалася яго абранне.

Выявы бога[правіць | правіць зыходнік]

Часцей за ўсё Амона малявалі ў выглядзе чалавека ў кароне, с двума высокімі пер'ямі і сонечным дыскам, часам - з галавой барана з закручанымі рогамі - апошні лічыўся яго свяўчэннай жывёлай. Таксама яго малявалі ў выглядзе змяі, прычым у гэтым выпадку яго называлі Кематэф ("той, які завяршае свой час").

Элінізацыя культу[правіць | правіць зыходнік]

Зеўс-Амон. Рогі на галаве боства ўказваюць на захаваную сувязь з культам барана, які з'яўляўся сакральнай жывёлай бога Амона

У Эліністычны перыяд, калі Егіпет узначальвала грэчаская дынастыя Пталемеяў, а антычныя культура распаўсюджвалася на многія раёна Міжземнамор'я, культ Амона зліўся з культам Зеўса, утварыўшы боства Зеўс-Амон. Ён стаў галоўным боствам афрыканскай Кірэны, яго культы назіраліся таксама ў Грэцыі.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]