Гісторыя

ГІСТОРЫЯ, гістарычная навука (грэч. ιστορία - першапачаткова "разведка", пазней - "даследаванне"). Сфера ведаў і навука, якая даследуе чалавека ў часе. Як навука мае тэарэтычную і метадалагічную аснову.

Герадот

Этапы развіцця

Назапашванне гістарычных ведаў пачалося ў глыбокай старажытнасці, вялося ў вусных пераказах. Найдаўнейшыя пісьмовыя помнікі з аглядам гістарычных падзей вядомыя ў дзяржавах Старажытнага Усходу (канец 4 — пач. 3-га тысячагоддзя да н. э.). Першым паняцце гісторыя у значэнні апісання мінулага ўжыў Герадот з Галікарнасу. З V ст. да н. э. у Старажытнай Грэцыі і Рыме разглядалася як асобая найбольш складаная частка літаратуры, якая ў сваю чаргу падзялялася на жанры (першыя жанры гістарычнай літаратуры - усеагульная і мясцовая гісторыі, біяграфіі і мемуары, парагезы - апавяданні аб гістарычных вандроўках). Старажытнагрэчаскія гісторыкі таксама карысталіся альтэрнатыўным паняццем "археалогія" - даследаванне мінулага праз крытычны аналіз крыніц і ўжыванне метадаў гістарычнага даследавання.

Першымі гісторыю як самастойную ад літаратуры сферу ведаў вылучыў італьянскі філосаф-гуманіст славянскага паходжання Франчэска Патрыцы (XVI ст.), а таксама англіскі філосаф і гісторык Фрэнсіс Бэкан ("навукі чалавечай памяці"). У пач. XVIII ст. італьянскі асветнік Джамбаціста Віко распрацаваў першасную навуковую метадалогію гістарычных даследаванняў. Сатус навуковай дысцыпліны гісторыя набыла толькі ў пач. XIX ст., калі ў Берлінскім і Сарбонскім універсітэтах былі адчыненыя кафедры гісторыі (раней выкладалася як частка рыторыкі). Аднак гэты статус стала аспрэчваецца.

У XIX - першай палове XX стст. гісторыя развівалася пад уплывам некалькіх навуковых і філасофскіх вучэнняў (рамантызм, пазітывізм, ідэаграфія, марксізм і г. д.), якія па-рознаму разглядалі гістарычны працэс, але канцэнтраваліся пераважна на даследаванні гістарычных крыніц (у асноўным пісьмовых) і выкладзе фактаў.

У другой палове XX ст. развіццё атрымала "новая гісторыя". Яе прадстаўнікі імкнуліся наблізіць гістарычнае даследаванне бліжэй да чалавека (антрапалагічны паварот), разнастаіць метадалогію і тэорыю (лінгвістычны і візуальны павароты). У выніку, вылучыліся новыя напрамкі гісторыі, якія развіваюцца пад уплывам розных галін ведаў, часцяком абасоблена, што абумаўлівае сучасную дыскусію аб цэласнасці гісторыі.

На беларускіх землях пісьмовая гісторыя вядомая з часоў Сярэднявечча ў форме летапісаў, хронік, твораў агіяграфічнай літаратуры, пазней - дзённікаў, мемуараў, вершаваных і празаічных гістарычных нарацый. Аднымі з першых тэарэтыкаў гістарычных навуковых даследаванняў былі прафесар Віленскага ўніверсітэта Іахім Лялевель (1786 – 1861 гг.) і заснавальнік заходнерусізму Міхаіл Восіпавіч Каяловіч (1828—1891 гг.). У пач. XX ст. сфарміравалася беларуская нацыянальная гісторыя, якая разглядала мінулае Беларусі з пункту гледжання існавання і першаасновы самастойнай беларускай нацыі. У 1930 - 1980-ых гг. беларуская гістарыяграфія развівалася пераважна пад уплывам марксізму. У 1990-ых гг. былі зробленыя захады для адраджэння нацыянальнай гісторыі. З'явіліся некаторыя напрамкі новай гісторыі (колькасная, гендарная, вусная, мікрагісторыя, псіхагісторыя і інш.). Аднак увогуле даследчыкі заўважаюць значнае адставанне ў распрацоўцы гістарычнай тэорыі і метадалогіі ад сусветнай практыкі.

Структура

На сённешні дзень не маецца агульнапрынятай структуры гістарычнай галіны. Яе склад залежыць ад тэарэтычных прынцыпаў і традыцый, прынятых сярод гісторыкаў. Ніжэй прыведзеная схема адлюстроўвае традыцыі савецкай і сучаснай беларускай гістарычнай навукі.

У гістарычную галіну ведаў уваходзяць асобныя раздзелы, дапаможныя гістарычныя дысцыпліны і спецыяльныя гістарычныя навукі.

Раздзелы

Дзеля зручнасці вывучэння гісторыі чалавецтва ў цэлым яна падзяляецца на часткі, на аснове ўліку аб’ектыўнага ходу развіцця грамадства. Даследаванне вядзецца па фармацыях і эпохах (гісторыя першабытнага грамадства, старажытная (антычная), сярэднявечная, новая, навейшая), па прасторава-геаграфічным прынцыпе, калі вылучаюцца рэгіянальныя гісторыі (гісторыя Еўропы, Блізкага і Сярэдняга Усходу) або гісторыі асобных краін і народаў, па комплексных праблемах, калі даследуюцца з’явы, уласцівыя групам краін і народаў (гісторыя Адраджэння, Рэфармацыі). Таксама вывучаюцца асобныя бакі і з’явы ў гісторыі чалавецтва (эканамічная гісторыя, палітычная гісторыя, ваенная гісторыя, гісторыя мастацтва і пад.).

Спецыяльныя навукі

Самастойнае месца ў гістарычнай галіне ведаў займаюць яе арганічныя часткі — спецыяльныя гістарычныя навукі:

• археалогія;
• этнаграфія і этналогія;
• гістарыяграфія.

Дапаможныя дысцыпліны

Таксама да гістарычнай навукі адносяцца дапаможныя (або спецыяльныя) гістарычныя дысцыпліны:

• крыніцазнаўства;
• археаграфія;
• дыпламатыка;
• храналогія;
• сфрагістыка;
• генеалогія;
• геральдыка;
• нумізматыка;
• прасапаграфія;

і інш.

Гл. таксама: Гістарыяграфія.

Крыніцы

• Шнеерсон Л. М. Гісторыя // БелСЭ. Т.3. с. 497—499.