Навука

Навука — сістэма аб'ектыўных, абгрунтаваных ведаў аб рэчаіснасці; сфера чалавечай дзейнасці, накіраваная на выпрацоўку і тэарэтычную сістэматызацыю аб'ектыўных ведаў аб рэчаіснасці. У старэйшым і вузкім значэнні, як то на думку Арыстоцеля, навука ставіцца да дакладных ведаў пра сябе, што можна было бы лагічна і рацыянальна растлумачына, паколькі класічная навука старажытнасці была цесна звязана з філасофіяй. Пачынаючы з XVII стагоддзя натурфіласофія, якую сёння называюць натуральнай навукай, разглядаецца як асобная галіна ад філасофіі. Тым не менш, слова «навука» працягвае выкарыстоўвацца ў шырокім сэнсе, які абазначае пэўнае веданне аб тэме, гэтак жа яна да гэтага часу выкарыстоўваецца ў сучасных умовах.

У вузкім сэнсе слова «навука» ўжывалася такімі вучонымі, як то Іаган Кеплер, Галілеа Галілей і Ісак Ньютан, калі яны пачалі распрацоўку законаў прыроды. У гэты перыяд паняцце з большага ставіўся да натуральнай філасофіі, як то натуральныя навукі. Цягам XIX стагоддзя, слова «навука» стала ўсё больш звязанай з навуковым метадам, дысцыплінаваным падыходам да вывучэння прыроднага свету, у тым ліку фізікі, хіміі, геалогіі і біялогіі.

Навуковыя дысцыпліны, якія ў сукупнасці ўтвараюць сістэму навукі цалкам, умоўна падзяляюцца на 3 вялікія групы (падсістэмы):

• Навукі аб прыродзе або прыродазнаўчыя навукі
• Навукі аб грамадстве або грамадскія (гуманітарныя) навукі
• Навукі аб мысленні і пазнанні або тэхнічныя навукі

Унутры раздзелаў няспынна ідуць працэсы далейшай дыферэнцыяцыі (падзялення, удакладнення і здрабнення) і інтэграцыі (аб'яднання або спалучэння) навуковых дысцыплін. Такім чынам, існуючыя навуковыя дысцыпліны знікаюць або змяняюцца, з'яўляюцца новыя навуковыя дысцыпліны.

У залежнасці ад мэтавай скіраванасці, аднясення да практыкі адрозніваюць фундаментальныя і прыкладныя навукі.

Гісторыя

Навука ў шырокім сэнсе існавала да сучаснай эпохі, і ў многіх старажытных цывілізацыях, але сучасная навука настолькі розніца па свайму падыходу і поспехам у выніках, што цяпер вызначаецца ў строгім сэнсе гэтага тэрміна. Нашмат раней, чым у сучасную эпоху, яшчэ адным важным паваротным пунктам стала развіццё класічнай натуральнай філасофіі ў Старажытнай Грэцыі.

Перадгісторыя сучаснай навукі

Афінская школа працы Рафаэля

Адзін з фрагментаў Эўклідавай працы «Элементы»

Назапашванне навуковых ведаў пачынаецца са з'яўленнем цывілізацыяў і пісьменнасці, гэта значыць вядомыя дасягненні старажытных цывілізацый (старажытнаегіпецкай, месапатамскай і іншых), у розных галінах, аднак ва ўмовах панавання міфалагічнай і перадрацыянальнай свядомасці гэтыя поспехі не выходзілі за эмпірычныя і практычныя рамкі. Гэтак, напрыклад, Старажытны Егіпет славіўся сваімі ведамі ў галіне геаметрыі, але калі ўзяць старажытнаегіпецкі падручнік геаметрыі, то там можна ўбачыць толькі набор практычных рэкамендацыяў, выкладзеных дагматычным чынам. Паняткі, тэарэмы, аксіёмы і асабліва доказы ў ім зусім адсутнічаюць.

Можна лічыць, што падмурак класічнай навукі быў закладзены ў Старажытнай Грэцыі, пачынаючы прыкладна з VI стагоддзя да н. э., калі на змену міфалагічнаму мысленню ўпершыню прыйшло мысленне рацыяналістычнае. Эмпірыя, шмат у чым запазычаная грэкамі ў эгіпцянаў і бабілянянаў, дапаўняецца навуковай метадалогіяй, як то ўсталёўваюцца правілы лагічных развагаў, уводзіцца паняцце гіпотэзы, з'яўляецца цэлы шэраг геніяльных прасвятленняў, як то тэорыя атамізму. Асабліва важную ролю ў распрацоўцы і сістэматызацыі як метадаў, гэтак і саміх ведаў згуляў Арыстоцель. Адрозненне антычнай навукі ад сучаснай складалася ў ейным абстрактным характары, гэта значыць паняцце эксперыменту ў іх адсутнічаў, а навукоўцы не імкнуліся злучаць навуку з практыкай, за рэдкімі выключэннямі. Збольшага, гэта тлумачыцца тым, што грэчаская філасофія меркавала, што гісторыя цыклічна паўтараецца, і развіццё навукі бессэнсоўна, бо яно непазбежна скончыцца крызісам гэтай навукі.

Распаўсюджанне ў Еўропе хрысціянства скасавала погляд на гісторыю, як на паўтаральныя перыяды і стварыла высокаразвітую багаслоўскую навуку, пабудаваную на правілах логікі. Аднак, пасля падзелу цэркваў у 1054 годзе, у заходняй частцы абвастрыўся крызіс багаслоўя. Тады цікавасць да эмпірычнага оку навукі была цалкам адкінута, а навука стала зводзіцца да тлумачэння аўтарытэтных тэкстаў і развіцця фармальна-лагічных метадаў у асобе схалястыкі. Аднак працы антычных вучоных, якія атрымалі статус аўтарытэтных данеслі асновы антычнай навукі да Новага Часу, паслужыўшы рэальным падмуркам, на якім быў закладзены будынак сучаснай навукі.

Зараджэнне сучаснай навукі

Анатамічныя даследаванні Везалія аднавілі цікавасць да будовы чалавечага цела.

Сучаснае эксперыментальнае прыродазнаўства зарадзілся толькі ў канцы XVI стагоддзя. Яго з'яўленне было падрыхтавана пратэстанцкай Рэфармацыяй і каталіцкай Контррэфармацыяй, калі пад пытанне былі пастаўлены самыя асновы сярэднявечнага светапогляду. Гэтак жа як Марцін Лютэр і Жан Кальвін перапрацавалі рэлігійныя дактрыны, працы Мікалая Каперніка і Галілеа Галілея прывялі да адмовы ад астраноміі Пталамея, а працы Андрэаса Везалія і яго паслядоўнікаў унеслі істотныя папраўкі ў медыцыну. Гэтыя падзеі паклалі пачатак працэсу, які цяпер мае назва навуковай рэвалюцыі.

Тэарэтычнае абгрунтаванне новай навуковай методыкі належыць Фрэнсісу Бэкану, які абгрунтаваў у сваім «Новым арганоне» пераход ад традыцыйнага дэдуктыўнага падыходу, гэта значыць ад агульнай абстрактнай здагадкі ці аўтарытэтнага меркавання да прыватнага факту, да падыходу індуктыўнасці. З'яўленне сістэм Дэкарта і асабліва працы Ньютана, якія былі цалкам пабудаваны на эксперыментальным веданні, засведчылі канчатковы разрыў метадаў і падыходаў да навукі. Апублікаванне ў 1687 годзе «Матэматычных пачаткаў натуральнай філасофіі» працы Ісака Ньютана стала кульмінацыяй навуковай рэвалюцыі і спарадзіла ў Заходняй Еўропе беспрэцэдэнтны ўсплёск цікавасці да навуковых публікацый.

Эпоха Асветы

Разам з XVIII стагоддзем прыйшла «эпоха Асветніцтва». На базе навукі, створанай Ньютанам, Дэкартам, Паскалем і Лейбніцам, адбывалася развіццё сучаснай матэматыкі і прыродазнаўства новымі пакаленнямі вучоных.

Навуковая рэвалюцыя ў прыродазнаўстве прывяла да пераменаў у філасофіі і грамадскіх навуках, развіццё якіх у гэты перыяд перастала залежаць ад багаслоўскіх спрэчак. Імануіл Кант і Дэвід Х'юм паклалі пачатак свецкай філасофіі, а Вальтэр і распаўсюджванне атэізму цалкам адхілілі царкву ад вырашэння філасофскіх пытанняў для ўсё больш шматлікіх плястоў насельніцтва Еўропы. Працы Адама Сміта заклалі асновы сучаснай эканомікі, а амерыканская і французская рэвалюцыі стварылі сучаснае палітычнае ўладкаванне свету.

Сучасны стан

Першы выбух атамнай бомбы

Новыя навуковыя веды вельмі рэдка прыводзяць да вялізных змен у нашым разуменні. На думку псіхолага Кейта Станавіча, гэта можа быць за празмернага выкарыстання СМІ такіх словаў, як то «прарыў», што вядзе ўяўлення грамадскасцю таго, што навука стала даказвае ўсё, што Станавіч лічыў сапраўды ілжывым. Незважаючы на тое, што ёсць такія вядомыя выпадкі, як то тэорыя рэлятыўнасці, якая патрабуе поўнага пераасэнсавання будовы свету, у асноўным гэта ёсць крайнім выключэннем. Веды ў галінах навукі дасягаюцца шляхам паступовага сінтэзу інфармацыі з розных эксперыментаў, рознымі даследчыкамі, у розных галінах навукі, гэта больш падобна на ўзыходжанне, чым скачок. Тэорыі адрозніваюцца па ступені, у якой яны былі правераныя, а таксама іхнага прызнання ў навуковых колах і супольнасцях. Напрыклад, геліяцэнтрычная тэорыя, тэорыя эвалюцыі, і мікробная тэорыя да гэтага часу носіць назву «тэорыя», хоць на практыцы яны лічацца сапраўднымі.

Навуковая дзейнасць

Для ажыццяўлення навуковай дзейнасці звычайна патрабуецца спецыяльная адукацыя. У Беларусі такую адукацыю даюць Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт і аддзелы аспірантуры вышэйшых навуковых устаноў. Навуковая праца вядзецца калектывамі, якія аб'ядноўваюцца ў інстытуты і акадэміі (напрыклад, Нацыянальная акадэмія навук Беларусі). Дасягненне поспехаў у навуцы спалучаецца з прысуджэннем акадэмічных ступеняў. У еўрапейскай сістэме адукацыі іерархія навуковых ступеняў наступная: бакалаўр, магістар, доктар філасофіі . У СССР і, адпаведна, Беларусі, спачатку прысуджаецца ступень кандыдата навук, потым доктара навук. Фармальным працягам гэтай іерархіі з'яўляецца абранне спачатку сябрам-карэспандэнтам, потым правадзейным акадэмікам Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Неабходным этапам развіцця навукі з'яўляецца абмен навуковымі ведамі.

Гл. таксама

• Класіфікацыя навук
• Мадэляванне

Крыніцы

• Яцкевіч С. А. Навука // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 11. — Мн: БелЭн, 2000. — С. 107.
• Н. Подорванюк, А. Борисова. "НАУКА ЛЮДЯМ ВООБЩЕ ПО БАРАБАНУ..." - Климат, лёд, вода, ландшафты.

Спасылкі

• На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Навука
• Навуковы часопіс «Nature»(англ.) 
• Навуковы часопіс «New Scientist»(англ.) 
• Навуковы часопіс «Science Daily»(англ.) 
• «Як працуе навука». Універсітэт Каліфарнійскага музея палеанталогіі