Саларская мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Саларская мова
Саманазва:

Salırça, سالارچا

Краіны:

Кітай

Агульная колькасць носьбітаў:

60 000

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Алтайскія мовы (спрэчна)

Цюркская галіна
Агузскія мовы
Пісьменнасць:

лацінка, арабскі алфавіт

Моўныя коды
ISO 639-1:

ISO 639-2:

tut

ISO 639-3:

slr

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Сала́рская мова (саманазва: Salırça, سالارچا) — мова агузскай групы цюркскай моўнай сям'і, на якой размаўляе цюркскі народ салары. Носьбіты мовы распаўсюджаныя галоўным чынам у правінцыях Цінхай і Ганьсу КНР, некаторыя носьбіты таксама пражываюць у горадзе Інін Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна краіны.

Колькасць салараў складае прыблізна 105 тыс. чал., з іх на мове размаўляе прыкладна 60 тыс. чал.[1], пры гэтым каля 10 тыс. чал. можа размаўляць толькі па-саларску[1].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Згодна з некаторымі легендамі, сучасныя салары з'явіліся на сваім сучасным месцы жыцця ў XIV ст. у выніку міграцыі з Самарканда. Лінгвістычныя звесткі ўказваюць на прыналежнасць мовы да агузскай групы цюркскай сям'і моў, гэту класіфікацыю здолеў абгрунтаваць лінгвіст Э. Ценішаў.

Сучасная саларская мова зазнай вызначаны ўплыў з боку кітайскай і тыбецкай моў.

Статус[правіць | правіць зыходнік]

Саларская мова мае афіцыйны статус ва ўсіх саларскіх аўтаномных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках[2] — Сюньхуа-Саларскім (у акрузе Хайдун правінцыі Цінхай) і Цьзішышань-Бааань-Дунсян-Саларскім (у Лінся-Хуэйскай аўтаномнай акрузе правінцыі Ганьсу) аўтаномных паветах.

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Уваходзячы ў склад агузскай групы, у саларскай мове знаходзіцца пэўная дзеля ўплыву з боку кыпчацкіх моў, таксама прысутнічаюць ізаглосы ўсходнецюркскіх моў: пераход працюркскага -d- у -d- як у саянскіх мовах, а не ў -j-, як у астатніх агузскіх мовах, да якіх належыць саларская; супрацьпастаўленне перш за ўсё моцных і слабых у сістэме зычных на ўзор саянскіх, а таксама сарыг-югурскай і фуюйска-кыргызскай моў.

Асноўная характарыстыка[правіць | правіць зыходнік]

Фаналогія[правіць | правіць зыходнік]

Фаналогія саларскай мовы вытрымала ўплыў з боку кітайскай і тыбецкай моў. Дадаткова, /k, q/ і /g, ɢ/ сталі асобнымі фанемамі ў запазычаных словах, як і ў іншых цюркскіх мовах[3].

  • Зычныя[3]:
Лябіяльныя
(вуснавыя)
Зубныя Рэтрафлексныя Альвеапалатальныя Велярныя
(заднеязычныя)
Увулярныя Глатальныя
Выбухныя p b t d k ɡ q ɢ
Афрыкаты t͡ʂ d͡ʐ t͡ɕ d͡ʑ
Фрыкатыўныя f (v) s z ʂ ɕ x ʁ h
Насавыя m n
Апраксыманты w l r j
  • Галосныя:

Галосныя гукі ў саларскай мове маюць тыповы цюркскі характар. Падзяляюцца на галосныя задняга шэрагу a, ɨ, o u і адпаведныя ім галосныя пярэдняга шэрагу e, i, ø, y[4].

Кітайскі і тыбецкі ўплыў[правіць | правіць зыходнік]

Як адзначана вышэй, саларская мова характарызуецца вызначанаю ступенню кітайскага і тыбецкага ўплыву. Гэты ўплыў асабліва выражаны ў дыялекце мясцовасці Амдо. Нягледзячы на тое, што саларская мова мае цюркскае паходжанне, асноўная частка асаблівасцей мовы ўзнікла праз уплыў кітайскай мовы, прыкладна 20% і 10% лексікі мовы маюць адпаведна кітайскае і тыбецкае паходжанне. Тым не менш, на думку некаторых даследчыкаў, у Кітаі праводзіцца палітыка адмаўлення гэтых уплываў і падкрэслівання цюркскага характару мовы[5]. У саларскай мове выкарыстоўваецца пісьмовасць на аснове кітайскіх іерогліфаў, што звязана з адсутнасцю ўласнай пісьмовасці[6].

Пісьмовасць[правіць | правіць зыходнік]

Апрача кітайскай пісьмовасці, у саларскай мове таксама мае ўжытак і пісьмовасць на арабскай аснове[7], некаторая частка этнічных салараў выказваюць пажаданні выкарыстоўваць лацінскую графіку[8]. Праз адсутнасць афіцыйнай сістэмы пісьмовасці салары карыстаюцца кітайскай, што тлумачыцца жаданнем падкрэсліць сваю прыналежнасць да кітайскай палітычнай нацыі[9].

Існуе праект лацінізацыі мовы на аснове кітайскае сістэмы піньінь, які быў ажыццёўлены этнічным саларам Ма Куанлінам для дыялекту менгда[10].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Тенишев Э. Р. Саларский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 56 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
  • Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2–3), 235–237.
  • Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
  • Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49–83.
  • Dwyer, Arienne M (2007). Salar: A Study in Inner Asian Language Contact Processes; Part 1: Phonology. Harrassowitz Verlag. ISBN 3-447-04091-2.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Wikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць тэставы раздзел Вікіпедыі на мове

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Salar | Ethnologue
  2. Fèlix Martí 52 (Bilingual education and bilingualism) // Words and worlds: world languages review / Fèlix Martí — (ілюстраванае выданне). — Multilingual Matters, 2005. — С. 123. — ISBN 1-85359-827-5.
  3. 3,0 3,1 Dwyer & 2007 (96)
  4. Dwyer (2007:121)
  5. William Safran 1 (Cass series--nationalism and ethnicity) // Nationalism and ethnoregional identities in China / William Safran — ілюстраванае выданне. — Psychology Press, 1998. — С. 72. — ISBN 0-7146-4921-X.
  6. Thammy Evans Great Wall of China: Beijing & Northern China — (ілюстраванае выданне). — Bradt Travel Guides, 2006. — С. 42. — ISBN 1-84162-158-7.
  7. Ainslie Thomas Embree, Robin Jeanne Lewis 4 // Encyclopedia of Asian history / Ainslie Thomas Embree — 2. — Scribner, 1988. — С. 154. — ISBN 0-684-18901-1., Універсітэт Мічыгану.
  8. William Safran 1 (Cass series--nationalism and ethnicity) // Nationalism and ethnoregional identities in China / William Safran — (ілюстраванае выданне). — Psychology Press, 1998. — С. 77. — ISBN 0-7146-4921-X.
  9. Page 68, Allatson, Paul, MacCormack, Jo. (2008) Exile Cultures, Misplaced Identities. Rodopi
  10. MA Quanlin, MA Wanxiang, and MA Zhicheng Salar Language Materials — Department of East Asian Languages and Civilizations, University of Pennsylvania, Philadelphia, PA 19104-6305 USA, снежань 1993.