Ананімны твор

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Ананімны твор у літаратуры — друкаваны або рукапісны твор без пазначэння імя аўтара або падпісаны псеўданімам. Найчасцей прычынай ананімнасці было жаданне пазбегнуць ганенняў з боку ўлад.

Ананімна з'явіліся многія літаратурныя і філасофскія творы: «Думкі» Б. Паскаля, «Максімы» Ф. Ларошфуко, творы Вальтэра, «Падарожжа з Пецярбурга ў Маскву» А. Радзішчава, «Таўрыяіяда» А. Пушкіна і інш.

Ананімныя творы Беларусі ХІХ стагоддзя[правіць | правіць зыходнік]

У перыяд станаўлення новай беларускай літаратуры, якая стваралася непрафесійнымі пісьменнікамі, яе аўтары не імкнуліся занатаваць сваё аўтарства, прычынай чаго быў гістарычны кантэкст. З сярэдзіны ХІХ стагоддзя беларуская літаратура мела пераважна апазіцыйны да самаўладства характар, шмат твораў было прасякнута вострай крытыкай дзяржаўнага ладу, таму іх забаранялі друкаваць да 1906 года.

Ананімная літаратура ХІХ стагоддзя падзяляецца паводле часу ўзнікнення на:

1.  Творы, якія ўзніклі да 1850-х гадоў, напрыклад “Віншаванне бондара Севасцея”. Твор датуецца пачаткам 30-х гадоў. Упершыню апублікаваны ў часопісе “Иллюстрация“, 1848. Гэты твор – спалучэнне імяніннага віншавання і народнай гутаркі, закранае выяўленне адносін сялянства да паўстання 1830-1831 гг.; у ім прысутнічаюць ідэі вернападданніцтва, хоць і выяўляецца цвярозы народны погляд на супярэчнасці ў польскім нацыянальна-вызваленчым руху; верш паказвае, якімі далёкімі былі беларускаму сялянству ідэалы класава абмежаваных кансерватыўных шляхецкіх элементаў у кіраўніцтве паўстаннем. Фактычна пафасам твора з’яўляецца расчараванне паўстанца-мужыка з прычыны няўдач і паражэння ў барацьбе, ён пакуль што не можа знайсці выйсця са свайго становішча, і таму кажа: “Бадай ці не лепей гасудару служыць”.

Да гэтага перыяду адносіцца верш "Вясна гола перапала". Аўтар піша пра вясну, калі амаль не засталося харчавання ні людзям, ні скаціне. Але градацыя настрою пазітыўная, бо аўтар выказвае надзею на тое, што хутка народу дадуць свабоду, тады і "холад, голад ніпачом!", абы толькі стаць вольнымі. І тут: жыццёвыя нястачы адыходзяць на другі план, больш вострай паўстае праблема няволі, якая ў хуткім часе абавязкова павінна вырашыцца.

З другой паловы ХІХ стагоддзя творы сталі характарызавацца псеўданімнасцю. Такім творам з'яўляецца паэма "Мачыха", падпісаная псеўданімам Адэля з Устроні. Паэма тыпова рамантычная па эстэтыцы, паміж героямі канфліктныя і кантрасныя адносіны, сілы прыроды ўдзельнічаюць у сюжэце: бура хоча загубіць каханка сіраты, Нёман - наадварот, абараняе яго.

2. Творы пярэдадня і часу паўстання 1863 года. "Гутарка старога дзеда" лічыцца ананімным творам, але некаторыя прыпісваюць яго Вінцэсю Каратынскаму (паводле сведчанняў успамінаў ягонага сына Бруна). Асноўная ідэя твора змяшчаецца ў наступных радках:

[...]

Маскаль, кажуць, мае волю,

Палягчыць нам нашу долю,

Ой! Не верце таму, людзі,

Нічога з таго не будзе.

Калі б хацеў так зрабіць,

Даўно б то мусела быць.

"Гутарка старога дзеда" была выдадзена ў Кракаве і падчас паўстання 1863 г. распаўсюджвалася ў Беларусі як пракламацыя. Яе аўтар рэзка выступае супраць царскага самадзяржаўя, тагачасных парадкаў, хоць і адчуваецца ў творы некаторая ідэалізацыя патрыярхальнага мінулага.

Падчас паўстання быў напісаны верш "Дзякуй Богу і гасудару..." -- сведчанне складанасці грамадскіх умоў, у якіх адбывалася паўстанне 1863-1864 гг. Твор яскрава і выразна адлюстраваў сацыяльную нянавісць сялян да паноў, прыгоннага ладу. Разам з гэтым у ім выяўляюцца ідэі вернападданніцтва, вера ў дабрыню цара, адчуваецца ўплыў тагачаснай афіцыйнай прапаганды, якая мела на мэце супрацьпаставіць інтарэсы сялян і шляхецкіх рэвалюцыянераў, распаўсюдзіць у народзе недавер да іх мэт і намераў:

[...]

Хочуць Польшчу абнавіць

І зноў мужыкоў давіць.

Але трасцу! не дадуць!

Усіх як чарвей перажмуць.

Ну-це, братцы-мужычкі,

Возьмем іх моцна на кручкі,

Станем бараніцца самі,

Будзем біць іх хоць кіямі...


Да гэтага часу належыць "Гутарка пана з селянінам". Хутчэй за ўсё, яна ўзнікла адразу пасля падаўлення царскімі войскамі пўстання 1863-64 гг. Сваім ідэйным зместам яна пераклікаецца з вершам "Дзякуй Богу і гасудару...".

У гутарках можна заўважыць абмежаванасць, якая ішла ад абмежаванасці польскага шляхецкага руху. У прыватнасці, згладжваюцца часам сацыяльныя супярэчнасці. Так, у "Гутарцы старога дзеда" сцвярджаецца, што дзеля перамогі над царызмам беларускім сялянам трэба забыць пра свае крыўды на паноў:

Бо як станем палякамі,

Будзем вольнымі панамі.

Адмаўляючы царскае самадзяржаўе, аўтары гутарак супрацьпастаўляюць яму ідэалізаваную Рэч Паспалітую, у якой, маўляў, сялянам жылося свабодна і шчасліва:

Даўней людзі добра жылі

І другіх добра ўчылі.

Яшчэ больш падкрэсліваецца гэтая думка ў "Гутарцы двух суседаў".

3. Творы 70-80 гг. Верш "Праўда", надрукаваны ў "Белорусском сборнике" Н.М.Раманава ў 1891 адносіцца да гэтага часу.

Твор "Гутарка ў карчме, спісаная Кандрасем з-пад Докшыц". Пад тэкстам маецца подпіс і дата : Кандрась з-пад Докшыц, 1891 г. ліпеня 20 д. Людвінаў. Але ў даследчыкаў ёсць падставы лічыць, што гэта псеўданім ці нейкі перапісчык твора, які на самай справе ўзнік раней 1891, прыкладна ў сярэдзіне 1880-х. На гэта ўказвае і размова сялян аб мяркуемай арганізацыі ўсесаслоўнай воласці, праект якой канчаткова быў адхілены ў 1889 г. Твор выяўляе сялянскія нястачы, патрэбы, спадзяванне людзей на больш справядлівы, чым у 1861 г., перадзел зямлі. У "Гутарцы" намаляваны прадстаўнікі трох катэгорый жыхароў беларускай вёскі парэформеннага саракагоддзя: сялянскі "бунтаўшчык" Аляксей, адыходнік, паўпралетарый Хрол і заможны селянін, патэнцыяльны кулак Ігнат. "Гутарка ў карчме" мае 450 радкоў. Упершыню поўнасцю была надрукавана ў часопісе "Полымя" (1956, №2).

4. Творы канца ХІХ стагоддзя: вершы "Тэатр", "Дудар", "Я клічу вас...".

Верш "Я клічу вас..." напісаў невядомы аўтар твора "Палякам у дзень 3-га мая" пад псеўданімам Горэвід . Абодва творы захоўваліся ў архіве Р.Зямкевіча. Напісаны ў 90-х гадах ХІХ стагоддзя, верш апублікаваны ( з паметкай "упешыню") у часопісе "Крывіч" (1926-1927, № 12). Аднак А.Мальдзіс выявіў ранейшую публікацыю гэтага твора ў віленскім часопісе "Litwa" (1909 г., гл. яго артыкул "Забытая старонка мінулага" ў ЛіМе ад 9.01.1987 г). Верш падпісаны псеўданімам Будзіцель; у ім не 6, а 10 строфаў. З публікацыі А.Мальдзіса верш і перадрукоўваецца. Твор мае выразную рэвалюцыйную скіраванасць, заклікае "ланцугі цемрачы парваці", "свядома прышласці дабіцца". Тым самым ён становіцца спалучальным звяном паміж рэвалюцыйна-дэмакратычнымі ідэаламі прагрэсіўных пісьменнікаў ХІХ ст. (К.Каліноўскі, В.Дунін-Марцінкевіч, А.Гурыновіч, Ф.Багушэвіч) і новым светапоглядам беларускіх літаратараў пачатку ХХ ст. - прадвеснікаў і песняроў рэвалюцыі 1905-1907 і 1917 гг. (Янка Купала, Якуб Колас, Цётка, Цішка Гартны).

Ананімныя творы ХІХ стагоддзя жанрава-разнастайныя: паэма "Мачыха",(1850, падпісана Адэля) "Тарас на Парнасе", "Энеіда навыварат", верш-апавяданне "Два д'яблы", элегія "Могілкі", проза "Казка не казка, але так бывае", празаічная "Гутарка Кузьмы з Апанасам", лірычныя вершы "Вясна гола перапала", "Ой, у полі вецер вые".

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1: А — Аршын. — 552 с. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1), ISBN 985-11-0035-8.
  • Беларуская літаратура ХІХ стагоддзя. Хрэстаматыя: 2-е выданне, перапрацаванае і дапоўненае, складальнікі і аўтары каментарыяў А.А.Лойка, В.П.Рагойша. -- Мн.: Выш. шк., 1988. ISBN 5-339-00060-5.
  • Гісторыя беларускай літаратуры ХІХ - пачатак ХХ ст. Выданне 2-е, дапрацаванае. Пад агульнай рэдакцыяй акадэміка АН Беларусі М.А.Лазарука і прафесара А.А.Семяновіча. -- Мн.: Выш.шк., 1998. ISBN 985-06-0304-6.