Аперацыя «Немезіс»

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Аперацыя «Немезіс» (арм.: Նեմեսիս գործողություն) — акцыя адплаты партыі «Дашнакцуцюн» па забойстве лідараў Асманскай імперыі, якія мелі дачыненне да арганізацыі генацыду армян, а таксама лідараў Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, датычных, па сцвярджэннях арганізатараў, да разні армян ў Баку ў 1918 годзе. Назва атрымала па імі грэчаскай багіні помсты Немезіда. Некаторымі аўтарамі разглядаецца як тэрарыстычная аперацыя[1][2]. Французскі эксперт Ж. Шальян befr лічыць гэтыя падзеі рэдкім выпадкам, калі тэрарыстычным шляхам спрабавалі аднавіць справядлівасць і адпомсціць за вынішчэнне народа[3].

Рашэнне аб правядзенні аперацыі было прынята ў кастрычніку 1919 года на IX з'ездзе партыі «Дашнакцуцюн», які адбыўся ў Ерэване, па ініцыятыве Шаана Наталі. Быў складзены спіс з 650 асоб, якія мелі дачыненне да генацыду, з якіх адабралі 41, вінаватых у арганізацыі і здзяйсненні масавых забойстваў. Для кіраўніцтва аперацыяй быў арганізаваны Адказны орган (кіраўнік — пасол Рэспублікі Арменіі ў ЗША Армен Гаро) і Асаблівы фонд (кіраўнік — Шаан Сатчаклян). Аператыўнае кіраўніцтва і матэрыяльнае забеспячэнне аперацыі ажыццяўлялі Шаан Наталі і Грыгор Мерджанам. У зборы інфармацыі ключавую ролю адыграў Грач Папазян, які пад выглядам турэцкага студэнта пракраўся ў эмігранцкія кругі младатурак. Забойства ажыццяўляліся наступным чынам: спачатку арганізоўвалася група ў 3-5 чалавек для сачэння, затым адзін, часам (у выпадку, калі турак суправаджаўся целаахоўнікамі) — 2-3 чалавекі ажыццяўлялі забойства. Асноўнымі арганізацыйнымі цэнтрамі аперацыі былі рэдакцыі газет «Чакатамарт» (Канстанцінопаль) і «Дрошак» (Бостан). Арганізатары аперацыі падкрэслівалі, што яны толькі выконваюць прысуды канстанцінопальскага суда, які ў 1919 годзе завочна прысудзіў да смерці арганізатараў генацыду армян. Па словах Аршавіра Шыракяна

" Наша арганізацыя не мае планам вынішчэнне. Яна толькі ажыццяўляе пакаранне асоб, якія былі завочна асуджаныя і прызнаныя вінаватымі ў здзяйсненні масавых забойстваў. Армянскія здраднікі дапоўнілі наш спіс. "

Асноўныя акты, учыненыя ў ходзе аперацыі[правіць | правіць зыходнік]

Удзельнікі аперацыі[правіць | правіць зыходнік]

Забойствы армян, якія абвінавачваліся ў здрадзе[правіць | правіць зыходнік]

У 1920 годзе ў Канстанцінопалі былі забітыя таксама некалькі армян, вядомых як памагатыя турак:

  • Мкрціч Аруцюнян, па словах А. Шыракяна, «садыст і член палітычнага аддзялення турэцкай тайнай паліцыі»; забіты Сагамонам Тэйлеранам;
  • Ваге Іхсан (Есаян), у красавіку 1915 года дапамагаў складаць спісы бачных армян для дэпартацыі; забіты Аршавірам Шыракянам;
  • Амаяк Арамянц, былы член партыі «Гнчак», які ў 1914 годзе выдаў змову на жыццё Талаата і затым супрацоўнічаў з турэцкай паліцыяй; забіты Аршакам Езданянам.

Замахі, якія не адбыліся[правіць | правіць зыходнік]

На першых месцах у спісах аперацыі стаялі таксама былы ваенны міністр Турцыі Энвер-паша і былы генеральны сакратар камітэта «Яднанне і прагрэс» доктар Назім. Яны высочваліся армянамі, але забойства іх у рамках аперацыі «Немезіс» не адбылася: Энвер-паша перабраўся ў Савецкую Расію, затым перайшоў на бок басмачоў у Сярэдняй Азіі і быў забіты ў баі 4 жніўня 1922 года недалёка ад Бухары Якавам Мелькумавым (Мелкумян Акоп Аршакавіч). Назім вярнуўся ў Турцыю, дзе неўзабаве быў пакараны Кемалем Атацюркам за арганізацыю замаху на яго.

Забітыя ў ходзе аперацыі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Институт религии и политики
  2. Michael Gunter. «Pursuing the just cause of their people»: a study of contemporary Armenian terrorism. — Greenwood Press, 1986 — p.30
  3. Gérard Chaliand, Arnaud Blin. The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda. — University of California Press, 2007 — p.194 — ISBN 9780520247093

    In response, the Armenian socialist Dashnak Party launched "Operation Nemesis, " one of the very rare instances of a terrorist undertaking to avenge the annihilation of a people and to right a wrong

  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Аперацыя Немезіс (руск.) 
  5. Thomas de Waal Great Catastrophe: Armenians and Turks in the Shadow of Genocide — Oxford University Press. — С. 263.

    Soghomon Tehlirian, assassin of Talat Pasha, acquitted by Berlin court.

  6. Yaʾir Oron The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide — Transaction Publishers, 2009. — С. 52.

    The assassin was tried in Berlin on June 2-3, 1921, and the trial aroused much interest.

  7. Resistance and revenge: the Armenian … — Google Книги
  8. Cleveland, William: A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview Press, 2004. «World War I and the End of the Ottoman Order», 146—167.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]