Канатопская бітва

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654—1667
Украінска-Маскоўская вайна, 1658—1659
Бітва пад Канатопам
Konotop-battle.jpg
Дата 28 Чэрвеня (8 ліпеня) 1659 
Месца Канатоп
Вынік Поўная перамога польска-казацка-татарскага войска
Бакі
Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg Гетманшчына
Gerae-tamga.png Крымскае ханства
Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg Рэч Паспалітая
Imperial Coat of arms of Russia (17th century).svg Княства Маскоўскае
Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg Казакі Івана Бяспалага
Камандуючыя
Іван Выгоўскі
Іван Багун
Рыгор Гуляніцкі
Мехмед-Гірэй IV
Аляксей Трубяцкі
Сямён Пажарскі
Іван Бяспалы
Сілы бакоў
14000-22000 казакоў (у тым ліку 4000 залогі Канатопу)
1500 ваяроў РП Кшыстафа Ляшко
15000-25000 татараў
28000-50000 маскавітаў
каля 6600 казакоў Бяспалага
Страты
4000 казакоў і 6000 татар забітымі каля 30 000 забітых (афіцыйна 4769 маскавітаў і 2000 казакоў)


Канатопская бітва або Сасноўская бітва (27 чэрвеня — 29 чэрвеня / 7 ліпеня — 9 ліпеня 1659) — бітва паміж войскам гетмана Івана Выгоўскага і Крымскага ханату з однаго боку і маскоўскім войскам з іншага каля мястэчка Канатоп у сучаснай Сумскай вобласці. Адін з ключавых епізодаў Расійска-ўкраінскай вайны 1658—1659 і Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667.

Прадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Бітва адбылася ў ходзе маскоўска-ўкраінскай вайны (1658—1659) і вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667), падчас перыяду пасля смерці Багдана Хмяльніцкага, часу грамадзянскай вайны ва Украіне. Супярэчнасць з Маскоўскім урадам, з-за яго ўмяшання ва ўнутраныя справы Гетманшчыны, тэрытарыяльныя спрэчкі адносна заваяваных Войскам Запарожскім тэрыторый паўднёва-ўсходняй Беларусі і невыкананне царызмам Пераяслаўскага артыкула прывялі да абвастрэння адносін Гетманшчыны з Масковіяй.

З прыходам да ўлады, Выгоўскі праводзіў антысацыяльную праалігархічную палітыку[1][2][3], па-другое быў абраны гетманам на старшынскім, а не на генеральным савеце, што фактычна азначала нелігітымнасць яго выбранства, і рэпрэсіі ў войску[4] — быў пазбаўлены шырокай народнай і казацкім падтрымкі [5].

Маскоўскія ваяводы ў сваю чаргу, спрыялі абвастрэнню грамадзянскай вайны ва Украіне. У гэтых умовах Выгоўскі спрабаваў скласці Гадзячскі дагавор, па якім Украіна павінна была атрымаць раўнапраўнае месца ў Рэчы Паспалітай пад назвай Вялікае Княства Рускае разам з Польшчай і Літвой, забаранялася Унія і гарантаваліся правы УПЦ. Аднак сойм Рэчы Паспалітай у траўні 1659 ратыфікаваў дамову ў значна ўрэзаным выглядзе, выкрасліўшы з яго асноўныя пункты, уключаючы стварэнне Вялікага княства Рускага.[6] Урад Масковіі перайшоў да ўзброенага ўварвання ва Украіну восенню 1658. Злучыўшыся з ворагамі Выгоўскага — Іванам Бяспалым, есаулам Варанько і запарожскім кашавым Барабашам, армія Рыгора Рамаданоўскага захапіла шэраг украінскіх гарадоў, у прыватнасці Міргарад, Лубны і Пірацін, і выразала не толькі прыхільнікаў гетмана, але і рабавала мірнае насельніцтва. Летапісец таго часу так апісвае рабаванне Рамаданаўскім Канатопа:

"Він зустрів процесією від громадян міста, помолився і перехрестився перед ними по-христіянські, але пограбував місто і його мешканців по-татарськи і сказав « що: винуватого Бог знайде, а війська треба потішити і нагородити за праці, в поході понесені[7]

Такія паводзіны маскоўскага войска схіляла на бок Выгоўскага ўсё больш грамадзянскага насельніцтва, казакоў . Між тым вялізарная Маскоўская армія (больш за 150 000 чал.) [8] на чале з Аляксеем Трубяцкім пачала ўварванне ва Украіну на дапамогу Рамаданаўскаму вясной 1659 . Да маскоўскага войска далучыліся некаторыя казакі — ворагі Выгоўскага ў грамадзянскай вайне — на чале з новым маскоўскім «гетманам» Бяспалым . Праз некаторы час атрад Нежынскага палкоўніка Гуляніцкага напаў на абоз арміі Трубяцкога і, адыходзячы, нечакана захапіў г. Канатоп . Нягледзячы на пагрозы і ўгаворы змяніць Выгоўскаму , Гуляницкі адмовіўся і з чатырохтысячным атрадам казакоў абараняў Канатопскую крэпасць. Вялікая руская армія вырашыла захапіць Канатоп перад тым, як прасоўвацца далей углыб Украіны. Аблога Канатопа пачалася 21 красавіка 1659 .

Аблога Канатопа[правіць | правіць зыходнік]

Першы штурм быў няўдалы. Умацаванні Канатопа не былі дастаткова трывалымі, і наогул па ваенна-інжынерных мерках таго часу горад не быў крэпасцю; адзіныя ўмацаванні — земляны вал і палісад з ровам. Зрэшты ў многіх месцах гарадок атачалі балота, таму натуральны ландшафт некалькі спрыяў абароне. У пяць гадзін раніцы 21 красавіка, пасля набажэнства, князь Трубяцкой пачаў прыступ; горад абстралялі з гармат, пачаўся бой. Некаторым маскоўскім атрадам удалося ўварвацца ў крэпасць, але казакі Г. Гуляницкого мужна абараняліся і выбілі захопнікаў з горада з вялікімі стратамі.

Пасля такога фіяска Трубяцкі ўжо не адважваўся ісці на адкрыты прыступ, а працягваў абстрэл горада з гармат і пачаў засыпаць зямлёй роў. Аднак уначы казакі выкарысталі тую глебу для ўмацавання валаў крэпасці і забілі вылазкт і нечакант нападалі на маскоўскія атрады вакол горада. Пастаянныя напады казакоў вымусілі Трубяцкога перанесці лагер войска на 10 км ад горада ва ўрочышча Таборышча на паўднёвай ускраіне вёскі Падліпнай і такім чынам падзяліць войска паміж лагерам і войскамі вакол Канатопа. Па некаторых ацэнках толькі на аблозе Канатопа маскоўскія войскі страцілі каля 10000 чалавек.

Да 29 чэрвеня, цэлых 70 дзён, чатырохтысячны атрад Гуляніцкага ўтрымліваў крэпасць супраць шматтысячнага войска Трубяцкога, што прадставіла Выгоўскаму магчымасць арганізаваць свае ўласнае войска, атрымаць дапамогу ад Рэчы Паспалітай і Крыму і нават прыцягнуць наймітаў. Да казакоў Выгоўскага далучыліся польскія добраахвотніцкай конныя атрады Патоцкага, Ябланоўскага і пяхота Ланчынскага, таксама для аховы стаўкі гетмана прыцягнулі атрады сербскіх і малдаўскіх наймітаў агульнай колькасцю каля 3800 чалавек. Была дасягнута дамоўленасць з Крымскім Ханам Мухамедам-Гірэем IV аб дапамозе; хан з'явіўся ў пачатку чэрвеня на чале Трыццацітысячнага войска.

Бітва[правіць | правіць зыходнік]

Konotop battlle 1.png

Армія Выгоўскага з татарамі тым часам працягвала прасоўвацца ў напрамку Канатопа. У 24 чэрвеня ў вёске Шапавалаўка быў разбіты невялікі перадавы атрад маскавітаў, і ад палонных даведаліся, што Трубяцкі знаходзіцца ўжо не ў Канатопе, і што ён не чакаў падыходу хаўруснікаў так хутка. На аснове гэтых звестак быў выпрацаваны план дзеянняў, па якім татары схаваліся ў засадзе ва ўрочышчы Таргавица на ўсход ад вёскі Сасноўка — лагеры Выгоўскага. Сам Выгоўскі, пакінуўшы камандаванне брату Рыгора Гуляніцкага Сцяпану Гуляніцкаму, адправіўся на чале маленькага атрада пад Канатоп. Рана раніцай 27 чэр казакі напалі на войска Трубяцкога і, скарыстаўшыся нечаканасцю, захапілі вялікуя колькасць маскоўскіх коней і выгналі іх у стэп. Але, прыйшоўшы ў сябе, конніца Трубяцкога контратакавала казацкі атрад і Выгоўскі адступіў за раку Сасноўка (іншая назва — Кукілка) у напрамку свайго лагера.

На наступны дзень, у суботу 28 чэрвеня Трубяцкі адправіў 30000 адборачнай маскоўскай конніцы на чале з баярынам Сямёнам Пажарскім дагнаць Выгоўскага. Пажарскі пераправіўся праз раку Сасноўка і разбіў лагер на іншым яе баку. Астатнія 30000 войска на чале з Трубяцкім засталіся ў лагеры. Між тым пяцітысячны атрад Сцяпана Гуляніцкага зайшоў у тыл Пажарскаму, захапіў мост праз Сасноўку, разбурыў яго і, перакрыўшы ноччу раку, затапіў нізіну вакол яе.

Рана раніцай 29 чэрвеня 1659 г. невялікі атрад Выгоўскага атакаваў лагер Пажарскага і пасля кароткай сутычкі пачаў адступаць. Войскі Пажарскага, адчуваючы лёгкую здабычу, пакінулі лагер і пачалі яго пераследваць. Калі маскоўскія войскі ўступілі ў сяло Сасноўка, казакі трыма стрэламі з гарматы і трыма агнявымі стрэламі далі знак рушыць ардзе і палякам, а самі ўсёй арміяй пачалі контрнаступленне на Пажарскага. Убачыўшы пастку, Пажарскі паспрабаваў адступіць, але цяжкая маскоўская конніца і артылерыя ўгразлі ў сырым грунце каля ракі. У гэты час з флангу ўдарылі татары - маскоўская армія апынулася ў атачэнні; пачалася разня. На працягу дня 29 чэрвеня былі знішчаны амаль усе 30 тысяч войска Пажарскага, а сам ён быў захоплены ў палон разам з князямі Львовым, Ляпунавым, Бутурліным, Скуратавым, Куракіным і іншымі. Палонных па звычаю аддалі татарам, якія амаль усіх бязлітасна выразалі. Паўстаўшы звязаным перад ханам, Пажарскі, паводле падання летапісцаў, плюнуў яму ў твар і абмацюкаў. За гэта татары імгненна адрэзалі яму галаву і адправілі яе з палонным у лагер Трубяцкога.

Сам Трубяцкі, пачуўшы пра разгром Пажарскага, адклікаў Рамаданаўскага з аблогі Канатопа і позна ўвечары пачаў адступленне з Украіны. Убачыўшы развіццё падзей, Рыгор Гуляніцкі выйшаў з Канатопа і ўдарыў па арміі Трубяцкога, захапіўшы шмат артылерыі ; сам Трубяцкі ледзь не загінуў, быў двойчы паранены і страціў акрамя частцы артылерыі яшчэ баявыя сцягі, казну і амаль увесь абоз. Скончыўшы з рэшткамі войскаў Пажарскага, казакі і татары працягвалі пераследваць ворага ў яго адступленні яшчэ на працягу трох дзён да маскоўскай мяжы.

Загінуўшых казакоў з абодвух бакоў пахавалі ў адной брацкай магіле, а на яе месцы паставілі царкву ў гонар 40-ка мучанікаў Севастыйскіх. Сёння гэта Канатопскі Вазнясенскі кафедральны сабор, які людзі па традыцыі да гэтага часу называюць Саракасвятскаю царквой.

Наступствы і значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Вестка пра паражэнне пад Канатопам прыйшла ў рэшце рэшт і ў Маскву. Рускі гісторык XIX стагоддзя С. М. Салаўёў апісвае рэакцыю цара на сумную вестку наступным чынам:

"Эліта маскоўскай конніцы, якая зрабіла шчаслівыя паходы 1654 і 1655 гадах, загінула за адзін дзень, і ўжо ніколі пасля гэтага цар маскоўскі не мог вывесці ў поле такое бліскучае войска. У жалобнай вопратцы выйшаў цар Аляксей Міхайлавіч да народа і жах ахапіў Маскву. Удар быў тым цяжэй, што было нечаканым; і яшчэ пасля такіх бліскучых поспехаў ! Яшчэ нядаўна Далгарукі прывёў у Маскву палоннага гетмана літоўскага, нядаўна чуліся радасныя размовы пра радасць Хаванскага, а цяпер Трубяцкі, на якога было больш надзей, " чалавек поўны глыбокай пашаны і хупавы, у войску шчаслівы і непрыяцелям страшны ", загубіў такое велізарнае войска пасля ўзяцця столькіх гарадоў, пасля ўзяцця сталіцы літоўскай царскі горад задрыжаў за ўласную бяспеку : у жніўні ў гасударавым указам людзі ўсіх чыноў спяшаліся на земляныя работы для ўмацавання Масквы. Сам цар з баярамі часта прысутнічаў пры работах; навакольныя жыхары з сем'ямі, пажыткамі напаўнялі Маскву, і хадзіў слых, што гасудар з'язджае за Волгу, за Яраслаўль "

Аднак хваляванні цара, што Выгоўскі з ханам пойдзе далей на Маскву, апынуліся дачаснымі. Толькі Выгоўскаму атрымалася захапіць Ромны, Лохвіцу і некалькі іншых украінскіх гарадоў, якія ўтрымлівалі яго праціўнікі, як прыйшлі весткі з Крыма, казакі Івана Сірко напалі на татарскія паселішчы, і гэта прымусіла хана з ардой пакінуць Выгоўскага і вяртацца ў Крым. Грамадзянская вайна ўспыхнула з новай сілай. Хоць Гадзячскі дагавор з палякамі была да карыцсці Украіне, ідэя саюза з палякамі не знайшла падтрымкі сярод большасці казацтва і народных мас. Да таго ж Выгоўскі грэбаваў інтарэсамі шырокай грамадскасці ўкраінскага грамадства і абапіраўся пераважна на казацкую верхавіну, якая ўвесь час яму змяняла перад пагрозамі ці абяцаннямі з боку Масквы ці Варшавы.

Канатопская бітва заставалася доўгі час ледзь не забароненай тэмай у рускай і асабліва савецкай гістарыяграфіі. На працягу стагоддзяў інфармацыя пра яе замоўчвалася, таму што праўда пра падзеі пад Канатопам развенчвае шмат вялікадзяржаўных міфаў, асабліва пра « адвечнае імкненне ўкраінцаў да саюзу з Расіяй». У апошні час падзеі Канатопскай бітвы таксама ідэалізаваныя і ў некаторых украінскіх колах. Нягледзячы на вялікія надзеі і на гераізм казакоў, асабліва атрада Рыгора Гуляніцкага, Канатопская бітва застаецца страчаным шанцам і не характэрным прыкладам выйгранай бітвы і прайгранай вайны.

Зноскі

  1. Горобець В. «Влада та соціум Гетьманату. Дослідження з політичної та соціальної історії ранньомодерної України» К; 2009 ст.13
  2. В. С. Степанков «Володарі гетьманської булави» К; 1994 ст.288-289
  3. В. В. Кривошея «Козацька еліта Гетманщини» ст.133-134
  4. В. В. Кривошея «Козацька еліта Гетманщини» ст.138-140
  5. В. В. Кривошея «Козацька еліта Гетманщини» ст.144-146
  6. Т. Г. Таїрова-Яковлева: Иван Выговский // Единорогъ. Материалы по военной истории Восточной Европы эпохи Средних веков и Раннего Нового времени, вып.1, М., 2009: Под влиянием польской общественности и сильного диктата Ватикана сейм в мае 1659 г. принял Гадячский договор в более чем урезанном виде. Идея Княжества Руського вообще была уничтожена, равно как и положение о сохранении союза с Москвой. Отменялась и ликвидация унии, равно как и целый ряд других позитивных статей.
  7. Н. Маркевич. Історія Малої Росії
  8. Сучасні дослідження також подають розмір московського війська у 50 — 60 тис. і втрати сторін у 5 000 — 2 500 відповідно (Piotr Kroll Od ugody Hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658—1660 — Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008; MILITARIA UCRAINICA Олексій Сокирко КОНОТОПСЬКА БИТВА 1659 р. Тріумф в час Руїни, Київ, Темпора, 2008.)