Гісторыя Літвы

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці

Назва Літва (Lituae) упершыню ўспамінаецца ў 1009 г. у Кведлінбурскіх аналах. У канцы 12 ст. на тэрыторыі сучасных Літвы і Беларусі ўтварылася першая літоўская дзяржава - Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ).

Этымалогія назвы[правіць | правіць зыходнік]

Першае згадванне Літвы

Назва «Литва» (Lituaeрод. скл. ад Litua) упершыню згадана ў Кведлінбургскіх аналах (Annales Quedlinburgenses) у 1009 г. у сувязі са смерцю каталіцкага прапаведніка Св. Бруна ў памежжы Русі Rusciae і Літвы Lituae. Можна меркаваць, што зыходнай формай назвы была Litová з націскам на апошнім складзе, а ў вытворных ад яго прыметніках націск змяшчаўся на другі склад, адкуль стражытнарускі «литовскый», Litoviensis і да т.п. Варыянт назвы «Літовія» (Lithovia, Lettowia ў лацінска- і нямецкамоўных крыніцах) ўтварыўся хутчэй за ўсё ў выніку другаснай трансфармацыі прыметніка ў назоўнік пісарамі, для якіх літоўская мова не была роднай. Відавочна, зыходная форма «Літава» ўтварылася па тых жа прынцыпах, што і заходнебалцкія Надрав? (Надровія), Карсав? (Карсовія), Судава, Дайнава. Падобная форма зафіксавана і ва ўсходнелітоўскім арэале – Дзевалтва. Паходжанне тэрміна не высветлена, ніводная са шматлікій версій не атрымала агульнага прызнання. Корань літ- (з варыянтамі лет-/лют-) дапускае розныя этымалогіі як у балцкіх і славянскіх, так і ў іншых індаеўрапейскіх мовах. Сугучныя тапонімы вядомы з XII – XIII стст. на тэрыторыі Славакіі (Lytwa), Румыніі (Litua). Адна з версій звязвае тэрмін Літва з назвай рэчкі Латава, доплыва р. Швянтойі (у Анікшчайскім раёне сучаснай Літоўскай рэспублікі). Фармулёўка граматы Міндоўга, выдадзенай адразу пасля яго каранацыі ў 1253 г. («дадзена ў Летовіі ў нашым двары») дазваляе некаторым аўтарам меркаваць, што існавала аднайменнае паселішча, у якім нібыта змяшчалася адна з яго рэзідэнцый, пазней – двор літоўскага біскупа. Яго звязваюць з гарадзішчам на той жа рэчцы Латава, дзе ў канцы XIV ст. прыгадваліся рэшткі замка Летаў (Lettow), ці з вёскай Літоўка каля Навагрудка. Але гэтыя меркаванні не маюць трывалай факталагічнай падставы.

Літоўскі мовазнавец Казімірас Кузавініс высунуў гіпотэзу [1] пра тое, што пачатак назве Літвы мог даць славянізаваны гідронім Lietauka. Так у наш час завецца правы прыток ракі Нерыс. Гэта невялікая рэчка, працягласцю каля 11 км, змешчаная ў 30 км ад Кернаве, важнага палітычнага цэнтра старажытнай Літоўскай дзяржавы.

Старажытнасць[правіць | правіць зыходнік]

Сярэднія вякі[правіць | правіць зыходнік]

У верасні 1237 года папскі легат Вільгельм Мадэнскі апісаў межы Курземэ, на частцы з іх — ад рэк Венты і Нёмана да Літвы і ад ракі Абавы да Земгале — было створана Курляндкае біскупства, а паўночна ўсходняя частка Курземэ — Фрэдэкуронія (мірная Куронія), якая не ўдзельнічала ў куршскім паўстанні — была далучана легатам да Рыжскага дыяцэза. Вільгельм Мадэнскі называе Літвою тэрыторыі, якія пазней сярод немцаў будуць болей вядомыя як Жамойць.[2]

Вялікае Княства Літоўскае[правіць | правіць зыходнік]

Першы вядомы кіраўнік Літвы быў Міндоўг (12381263 г.), які ў 1251 хрысціў падуладную яму краіну, а ў 1253 быў каранованы. У 1261 зноў звярнуўся да язычніцтва. З 13-14 ст тэрыторыя ВКЛ значна павялічылася і дасягнула Чорнага мора. У гэты ж час літоўскія князі вядуць барацьбу з Тэўтонскім ордэнам, які быў разбіты ў 1410 аб'яднанымі войскамі Польшчы і Літвы (Грунвальдская бітва).

Крэўская унія[правіць | правіць зыходнік]

У 1385 г. вялікі князь літоўскі Ягайла падпісаў Крэўскую унію аб дынастычным саюзе паміж Полскім каралеўствам і Літвой, сам Ягайла стаў польскім каралём, у 1386 — каранованы. З 1392 ВКЛ пад уладай Вітаўта — брат і фактычны намеснік Ягайлы. Пад час яго кіравання (13921430 г.) ВКЛ дасягнула піка сваёй магутнасці. У канцы яго праўлення за Літвой канчаткова замацавалася назва Вялікае Княства Літоўскае, Жамойцкае і Рускае.

Рэч Паспалітая[правіць | правіць зыходнік]

Казімір Ягелончык (14401492) пашырае міжнародны ўплыў Ягелонаў — падчыняецца Польскае каралеўства, Прусія, яго сын становіцца каралём Чэхіі і Венгрыі. У 1569 заключана унія з Польшчай у Любліне, паводле якой ВКЛ і Польскае каралеўства аб'ядноўваліся ў адзінаю краіну Рэч Паспалітую, пад уладай аднаго ўладара. На прыканцы 16-18 стст. ВКЛ страчвае літоўска-беларускі характар, тут значнымі тэмпамі развіваецца польская культура.

Літоўскія землі ў складзе Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

У 18 ст., пасля Паўночнай вайны, Рэч Паспалітая страціла сваю магутнасць і ўпала ў заняпадак. У 1772, 1793 і 1795 г. уся тэрыторыя краіны падзелена паміж Расійскай імперыяй, Аўстра-Венгерскай імперыяй і Прусіяй.

Літоўскія землі падчас Першай сусветнай вайны[правіць | правіць зыходнік]

Пад час Першай сусветнай вайны Літва акупірвана германскімі войскамі (1915).

16 лютага 1917 г. у Вільне, прадстаўніцтва літоўскага народа - Літоўскі Савет (Lietuvos Taryba) - аб'яўляе аб незалежнасці краіны.

Літва ў міжваенны перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У перыяд 19201922 Літоўская дзяржава прызнана сусветным грамадствам. У 19201939, Вільня, акупіравана польскімі войскамі, часовай сталіцай сталіцай стаў Каўнас.

15 чэрвеня 1940 тэрыторыя Літвы акупавана і анексіравана СССР. Літва далучана да СССР, як сацыялістычная рэспубліка, вернуты Віленскі край.

Літва падчас Другой сусветнай вайны[правіць | правіць зыходнік]

У 19411944 акупіравана нацыскай Германіяй. Пасля вызвалення 1944, заставалася ў складзе СССР, да 1991.

Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (1945 - 1990)[правіць | правіць зыходнік]

Суверэнная Літоўская Рэспубліка[правіць | правіць зыходнік]

11 сакавіка 1990 Вярхоўны Савет Літоўскай Рэспублікі правагласіў акт аб станаўленні незалежнасці і выхаду з саставу саюза. У 1991 Рэспубліка Літва прызнана Расіяй, СССР і міжнародным грамадствам. Член ААН.

У 2003 падпісаны дагавор аб далучэнні Літвы да Еўрапейскага саюза. 1 мая Літва стала паўнапраўным членам ЕС і НАТА.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. гл.: Kalbotyra, т. 10, С. 5–18 і т. 17, - С. 135–137
  2. «Curonensem vero dioecesin sic limitamus, ut quidquid est inter Memelam et praedictum fluvium Vende, usque ad Litoviam, at sicut Aboa clauditur versus fluvium Vende, usque ad terminos Semigalliae, in Curonensi dioecesi computetur» — Паводле LUB 1. Bd. 1. № 153. S. 197; Donner G. A. Kardinal Wilhelm. S. 202—203.