Аўстра-Венгрыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Каралеўствы і землі, прадстаўленыя ў Рейсхраце, і землі венгерскай кароны Св. Іштвана
Die im Reichsrat vertretenen Konigreiche und Lander und die Lander der heiligen ungarischen Stephanskrone

Flag of the Habsburg Monarchy.svg
1867 – 1918


Flag of Austria.svg
 
Civil Ensign of Hungary.svg
 
Flag of Bohemia.svg
 
Flag of the Ukranian State.svg
 
Flag of Poland.svg
 
Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg
 
Flag of Romania.svg
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Austria-Hungaria transparency.png
Сцяг Аўстра-Венгрыі Герб Аўстра-Венгрыі
Дэвіз
«Viribus Unitis»
(Аб'яднанымі намаганнямі)
«Indivisibiliter ac Inseparabiliter»
(Непадзельна і непарыўна)
Гімн
«Gott erhalte, Gott beschütze»
(Божа, беражы, Божа, абараняй)
Location Austria Hungary 1914.png
Тэрыторыя імперыі ў 1914
Сталіца Вена (фактычная)
Будапешт
Мова Нямецкая, венгерская
Валюта Гульдэн (1867—1892)
крона (1892—1918)
Плошча 676,615 тыс. км² (1910)
Насельніцтва 52.749.900 чал. (1914)
Форма кіравання Дуалістычная манархія
Дынастыя Габсбургі
Імператар
 - 18671916 Франц Іосіф I
 - 19161918 Карл I
Гісторыя Аўстрыі
Austria Bundesadler.svg

Дагістарычная Аўстрыя
Герцагства Аўстрыя
Эрцгерцагства Аўстрыя
Свяшчэнная Рымская імперыя
(Габсбургская манархія)
Аўстрыйская імперыя
Аўстра-Венгрыя
(Цыслейтанія)
Нямецкая Аўстрыя
Першая рэспубліка
Грамадзянская вайна
Федэратыўная Дзяржава Аўстрыя
Аншлюс
Остмарк
Саюзная акупацыя
Другая рэспубліка

Аўстра-Венгрыя (ням.: Österreich-Ungarn, венг.: Ausztria-Magyarország) — дуалістычная манархія і шматнацыянальная дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе, якая існавала ў 18671918. Буйнейшая дзяржава Еўропы свайго часу (акрамя Расійскай імперыі).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Афіцыйна дзяржава мела назву Каралеўства і землі, прадстаўленыя ў Рэйхсраце, і землі венгерскай кароны Св. Іштвана, аднак фактычна больш распаўсюджанымі поўнымі назвамі былі Аўстра-Венгерская манархія, Аўстра-Венгерская імперыя, Дунайская манархія або Дуалістычная манархія. Для вызначэння органаў дзяржаўнай улады выкарыстоўваўся прыметнік K. und k. або k. u. k.kaiserlich und königlich, імператарскі і каралеўскі. Вымаўленне скарачэння прывяло да з'яўлення сярод шматнацыянальнага народа дзяржавы жартоўных назваў Кук-імперыя і Каканія.

Межы[правіць | правіць зыходнік]

На поўначы Аўстра-Венгрыя межавала з Саксоніяй, Прусіяй і Расіяй, на ўсходзе — з Румыніяй і Расіяй, на поўдні — з Румыніяй, Сербіяй, Турцыяй, Чарнагорыяй і Італіяй і абмывалася Адрыятычным морам, а на захадзе — з Італіяй, Швейцарыяй, Ліхтэнштайнам і Баварыяй. (З 1871 г. Саксонія, Прусія і Баварыя — у складзе Германскай імперыі).

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Як дуалістычная дзяржава, Аўстра-Венгрыя падзялялася на дзве асобна кіруемыя часткі — Цыслейтанію (аўстрыйскую), пад уладай кайзера і Рэйхсрата, і Транслейтанію (венгерскую), пад уладай венгерскага караля і будапешцкага Парламента. Такім чынам, у аўстрыйскую частку уваходзілі землі, населеныя немцамі, чэхамі, славакамі, украінцамі, славенцамі і палякамі, а ў Транслейтаніі жылі венгры, румыны і харваты. Пры гэтым, пасады і кайзера, і караля займала адна асоба, якая і з'яўлялася аўстра-венгерскім імператарам. Імперскім намеснікам у Аўстрыі быў міністр-прэзідэнт, а ў Венгрыі - прэм'ер-міністр. Анэксаная у 1908 Босніі кіравалася асобна і не падпадала пад гэты падзел.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Аўстра-Венгрыя з'явілася ў 1867 г. у выніку двухбаковай дамовы, рэфарміраваннай Аўстрыйскую імперыю (якая, у сваю чаргу, была створаная ў 1804 г.).

У замежнапалітычным стаўленні Аўстра-Венгрыя ўваходзіла ў Саюз трох імператараў з Германіяй і Расіяй, затым у Траісты саюз з Германіяй і Італіяй. У 1914 у складзе блока Цэнтральных дзяржаў (Германія, Турцыя, пазней таксама Балгарыя) уступіла ў Першую сусветную вайну.

Забойства Гаўрылам Прынцыпам («Млада Босна») эрцгерцага ў Сараева паслужыла падставай для развязвання Аўстра-Венгрыяй вайны супраць Сербіі, што непазбежна вяло да канфлікту з Расійскай імперыяй, якая заключыла з апошняй абарончы звяз.

Узброеныя сілы[правіць | правіць зыходнік]

Распад[правіць | правіць зыходнік]

Адначасова з паразай у вайне Аўстра-Венгрыя распалася (лістапад 1918): Аўстрыя (у складзе нямецкамоўных земляў) абвясціла сябе рэспублікай, у Венгрыі кароль з дынастыі Габсбургаў быў звергнут, а Чэшскія землі і Славакія ўтварылі новую незалежную дзяржаву — Чэхаславакію. Славенскія, харвацкія і баснійскія землі ўвайшлі ў склад Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (з 1929Югаславія). Кракаўская зямля і тэрыторыі з пераважным украінскім насельніцтвам (вядомыя ў складзе Аўстра-Венгрыі як Галіцыя) адышлі да яшчэ адной новай дзяржавы — Польшчы. Трыест, паўднёвая частка Ціроля, а некалькі пазней і Фіуме (Рыека) былі анэксіраванны Італіяй. Трансільванія і Букавіна увайшлі ў склад Румыніі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]