Ягайла

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Уладзіслаў II Ягайла
польск.: Władysław II Jagiełło
Уладзіслаў II Ягайла
«Ягайла». Партрэт пэндзля Марчэла Бачарэлі(руск.) бел.
вялікі князь літоўскі
1377 — 1381
Папярэднік: Альгерд
Пераемнік: Кейстут
вялікі князь літоўскі
1382 — 1386
Папярэднік: Кейстут
Пераемнік: Скіргайла (як намеснік Ягайла ў 1386-1392)
Вітаўт (як князь літоўскі з 1392)
кароль польскі
1386 — 1434
Папярэднік: Ядвіга Анжуйская
Пераемнік: Уладзіслаў III Варненчык
 
Нараджэнне: 1362(1362)
Вільна
Смерць: 1 чэрвеня 1434(1434-06-01)
Гарадок, Рускае ваяводства[1]
Пахаваны: Сабор Святых Станіслава і Вацлава, Кракаў, Польшча
Дынастыя: Гедзімінавічы,
POL COA Jagiellonowie.svg Ягелоны (заснавальнік)
Бацька: Альгерд
Маці: Юліянія Цверская
Жонка: Ядвіга
Ганна Цэльская(руск.) бел.
Эльжбета Граноўская(руск.) бел.
Соф'я Гальшанская
Дзеці: Елізавета Баніфацыя(англ.) бел., Ядвіга Ягайлаўна(руск.) бел., Уладзіслаў III Варненчык, Казімір IV Ягелончык
Ягайла (малюнак Я. Матэйкі)
Фрэска 1475—1480 гг.
Пячатка Ягайлы, караля польскага

Ягайла[2], магчыма, ахрышчаны ў праваслаўе як Якаў, у каталіцкім хрышчэнні Уладзіслаў (літ.: Jogáila (Йога́йла), укр.: Ягайло, польск.: Władysław II Jagiełło; ~1348 — 1 чэрвеня 1434) — князь віцебскі[3], вялікі князь літоўскі (13771392), кароль польскі (13861434) і вярхоўны князь літоўскі (13921434). Сын Альгерда і яго другой жонкі, цверскай княжны Юліяніі. Заснавальнік дынастыі Ягелонаў[4].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Барацьба за ўладу[правіць | правіць зыходнік]

На велікакняжацкі сталец прызначаны воляю бацькі. Стаў вялікім князем пасля смерці свайго бацькі, вялікага князя Альгерда (1377). Пасля канфлікту з братам Андрэем авалодаў Полацкам. З-пад кантролю вялікага князя Літоўскага ўслед за Бранскам (1371) і Смаленскам (1375) выйшлі Валынь, Падолле (1377) і Севершчына (1379/1380)[5].

У верасні 1380 года Ягайла адправіўся на злучэнне з Мамаем супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай шляхты, але, не дайшоўшы да Дона, даведаўся пра паражэнне Мамая ў Кулікоўскай бітве і павярнуў назад (па іншай версіі[6][7], напаў на рускае войска, якое вярталася дамой, і авалодаў здабычай).

У 1380 заключыў сепаратныя пагадненні з Тэўтонскім і Лівонскім ордэнамі, апошняму перадаў Жамойць. Аднак сталая пагроза з боку Ордэна і Вялікага княства Маскоўскага, а асабліва ўнутраная нестабільнасць у ВКЛ вымусілі Ягайлу пайсці на саюз з Польшчай.

У кастрычніку 1381 года быў зрынуты з пасаду сваім дзядзькам Кейстутам, які праводзіў палітычны курс на збліжэнне з Масквой на антыардынской аснове[8]. Але Ягайла не адмовіўся ад барацьбы і ўжо ў ліпені 1382 года вярнуў сабе вялікае княжанне пры ваеннай дапамозе Тэўтонскага ордэна і дыпламатычнай падтрымцы Арды[5]. Кейстут быў заключаны ў Крэўскі замак, дзе, па звестках адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе наклаў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны па загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла загадаў утапіць і жонку Кейстута, Біруту.

Да 1384 года ставяцца дзве дамовы з Масквой, па адной з якіх князі Ягайла, Скіргайла і Карыбут цалавалі крыж Дзмітрыю Маскоўскаму, Уладзіміру Андрэевічу Серпухаўскаму(руск.) бел. і іх дзецям[9], а іншай, якую заключыла з Дзмітрыем былая Цверская князёўна Юліянія Аляксандраўна, прадугледжваў шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага і прызнання праваслаўя дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага[10].

Стрыечны брат Ягайлы Вітаўт, зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам у Крэўскім замку, паспеў выратавацца ўцёкамі да вялікага магістра Тэўтонскага ордэна, пачаў у саюзе з нямецкімі рыцарамі барацьбу супраць Ягайлы і паставіў яго ў такое становішча, што той павінен быў адмовіцца, па дамове на рацэ Дубісе(руск.) бел., ад Жамойці і абавязаўся прыняць на працягу чатырох гадоў каталіцкую веру (1384).

Шлюб з Ядвігай[правіць | правіць зыходнік]

Оскар Томаш Сасноўскі(польск.) бел.. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе літоўска-польскую унію
Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ў праўленне Ягайла

14 жніўня 1385 паміж Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім была складзена унія, якая паклала пачатак утварэнню літоўска-польскай дзяржавы Рэчы Паспалітай. Пагадненні прадугледжвалі шлюб польскай каралеўны Ядвігі і Ягайла, каранацыю Ягайла каралём Польшчы, хрышчэнне Ягайлы і літоўцаў (у каталіцкую веру) і вызваленне з літоўскага палону польскіх хрысціян.

12 лютага 1386 Ягайла прыбыў у Кракаў, 15 лютага быў ахрышчаны ў Вавелі пад імем Уладзіслава і 18 лютага абвянчаўся з трынаццацігадовай Ядвігай. Пры каранацыі абяцаў аб'яднаць Вялікае Княства Літоўскае з Польскім каралеўствам, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі сваіх падданых паганцаў, але і праваслаўных.

Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумневам: прафесар Пекасінскі(руск.) бел. імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 з тытулам «караля Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета была неабходна для абрання караля.

У хуткім часе пасля каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе знішчылі паганскія фетышы — непагасны агонь Пяруна, абагаўляемых змей, святыя гаі, раздавалі ахрышчаным белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя паганцы хрысціліся па 2 разы і больш.

Пасяліўшыся ў Польшчы, Ягайла стаў праз намеснікаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў Крэўскай уніі, якую Ягайла заключыў з палякамі, што выклікала вялікае незадавальненне ў Літве. На чале літоўскай апазіцыі стаў Вітаўт, які пачаў барацьбу з Ягайлам і дамогся таго, што быў прызнаны вялікім князем літоўскім, але пад вярхоўнай уладай Ягайлы, так што унія Літвы з Польшчай была захавана.

У Вільні Ягайла заснаваў каталіцкае біскупства і 7 плябаній. Падчас паездак па ВКЛ закладваў касцёлы і кляштары, напрыклад, у Абольцах (цяпер Талачынскі раён), Быстрыцы (цяпер Астравецкі раён), для пашырэння каталіцтва.

Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, папраўдзе амаль вялікім князем, у ВКЛ свайго брата Скіргайлу. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў ВКЛ Ягайла выдаў у 1387 прывілеі, паводле якіх феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці. Гэта выклікала незадавальненне праваслаўных, што выкарыстаў Вітаўт.

Вітаўт з дапамогай крыжацкага войска спрабаваў захапіць уладу ў ВКЛ. У выніку кампраміснага Востраўскага пагаднення (1392) Ягайла перадаў велікакняжацкую ўладу і прызнаў пажыццёвым гаспадаром ВКЛ Вітаўта, захаваўшы за сабой тытул вярхоўнага князя літоўскага. У 1387 яго намаганнямі да Польшчы далучана частка Галіцыі, што да таго належала Венгрыі.

Пасля смерці Ядвігі[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцей ад шлюбу з Ядвігай у Ягайлы не было. Пасля яе смерці ён умацаваў сувязь з Пястамі шляхам шлюбу з унучкай Казіміра Вялікага і дачкой графа Цэльскага(руск.) бел., Ганнай(руск.) бел..

У 1400 ён рэарганізаваў Кракаўскі ўніверсітэт (заснаваны ў 1364 годзе Казімірам III) на ўзор Парыжкага ўніверсітэта, і з таго часу ўніверсітэт завецца Ягелонскім.

На працягу 14091411 Ягайла вёў Вялікую вайну супраць Тэўтонскага ордэна, якія захапіў Добжынскую зямлю. Падчас Грунвальдскай бітвы (22 ліпеня 1410) ён узначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, ~32 тыс. чал.). У выніку бітвы армія Ордэна была разбіта, загінула большасць братоў ордэна, у т.л. вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген. Вынікі перамогі замацаваны Торунскім мірам (1411). Гэта спыніла агрэсію Тэўтонскага ордэна і абумовіла яго заняпад як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры.

На Гарадзельскім сойме (1413), які юрыдычна замацоўваў унію ВКЛ і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя.

Ягайла памёр на 86-м годзе жыцця ў час міжусобіцы паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам. Памёр у 1434 годзе. Згодна Яну Длугашу, ад прастуды, слухаючы спеў салаўя.

Вынікі і наступствы праўлення[правіць | правіць зыходнік]

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны брат Ягайлы Свідрыгайла, які распачаў вайну з Польшчай абапірайчыся на праціўнікаў уніі з Польшчай, будучы каталіком быў прыхільнікам праваслаўнай царквы. Супраць яго выступіў брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч, завадатарам змовы быў праваслаўны Сямён Гальшанскі, які быў пакрыўджаны стратай сваіх пазіцый у ВКЛ пасля смерці Вітаўта, таксама змова была падтрымана і Ягайлам.

Ягайла быў першым з літоўскай княжацкай дынастыі Гедзімінавічаў, якія насілі тытул таксама і каралёў польскіх. Заснаваная ім дынастыя Ягелонаў правіла абодзвюма дзяржавамі да 1572. Рускія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, як правіла, схільныя лічыць яго чалавекам невялікага розуму і слабога характару, які не мог адыграць выбітнай ролі ў сучасным яму жыцці. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей.

48-гадовае валадарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Сярод падзей велічэзнай важнасці эпохі яго праўлення вылучаюцца хрышчэнне Літвы і Грунвальдская бітва 1410, якая паклала канец экспансіі нямецкіх рыцараў.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Ад першых дзвюх жонак — Ядвігі і Ганны, Ягайла не меў дзяцей, ад жонкі Соф'і Гальшанскай меў 2 сыноў — Уладзіслава і Казіміра.

Зноскі

  1. Цяпер — Львоўская вобласць, Украіна.
  2. Версій паходжання імя Ягайла некалькі, па адной з версій яно паходзіць ад літоўскіх слоў літ.: jóti (ё{{subst:націск}}ці) — ехаць вярхом, літ.: gáilas (га́йлас) — сільны. Гл. Старажытныя літоўскія імёны (руск.) , але форму *Jogaila крыніцы не фіксуюць; паводле іншай версіі Ягайла — скажоная форма імя Якаў, якое далі яму пры хрышчэнні ў праваслаўі; паводле трэцяй Ягайла — крыкунн, ад дзеяслова ягаць — крычать Гл. Фасмер.
  3. Витебск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  4. Нечаев В. М.(руск.) бел., Ягеллоны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  5. 5,0 5,1 Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
  6. Гумилёв Л. Н. От Руси к России (руск.) 
  7. Куликовская битва. Попытка разобраться (руск.) 
  8. Греков И. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — С. 152—153.
  9. Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С.35.
  10. Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч.1. — С.50-51.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Асветнікі зямлі беларускай: Х — пачатак ХХ ст.: энцыкл. давед. — Мінск, 2001. — С. 480.
  • Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн.1. — Мн., 2004. — С. 228.
  • Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995. — С. 784.
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. даведнік. — Мн., 1995. — С. 157.
  • Карл Шайноха(руск.) бел., «Jadwiga i Jagiełło 1374—1413», 1861, t. 1-4 (переиздание: Warszawa, 1974).
  • Новодворский В. В., Ягайло // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • J. Caro, «Geschichte Polens» (2-я часть, Гота, 1863)
  • M. Смирнов, «Ягелло-Яков-Владислав и первое соединение Литвы с Польшей» (Одесса, 1868, «Записки Новороссийского Университета»)
  • St. Smolka, «Kiejstut i Jagiełło» (Краков, 1888)
  • F. Koneczny, «Jagiełło i Witold» («Przewodnik naukowy», 1892)
  • A. Lewicki, «Powstanie Świdrygiełły» («Rozpr. Ак. Ит.», XXIX)
  • J. Jakštas, Z. Ivinskis, S. Sužiedėlis, A. Šapoka, P. Šležas. «Jogaila», red. A. Šapoka, Kaunas, 1935.
  • Sruogienė-Sruoga, Vanda, "Jogaila (1350—1434), " Lituanus, vol. 33 (4) (Winter 1987), p. 23-34.
  • Тымовский, Михал. История Польши. М.: Весь мир, 2003.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]