Вітольд Карлавіч Цэраскі

Вітольд Цэраскі
Дата нараджэння	27 красавіка (9 мая) 1849
Месца нараджэння	Слуцк, Слуцкі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя
Дата смерці	29 мая 1925(1925-05-29) (76 гадоў)
Месца смерці	Троіцкае, Падольскі павет[d], Маскоўская губерня, РСФСР, СССР
Месца пахавання	Ваганькаўскія могілкі
Грамадзянства	Расійская імперыя  РСФСР  СССР
Род дзейнасці	астраном
Навуковая сфера	астраномія
Месца працы	Слуцкая гімназія МДУ Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт Krasnopresnenskaja Observatory MSU[d]
Навуковая ступень	доктар навук (1888)
Альма-матар	фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта[d] (1871)
Навуковы кіраўнік	Фёдар Аляксандравіч Брадзіхін[d]
Вядомыя вучні	А. А. Міхайлаў, С. М. Блажко, С. У. Арлоў, Г. А. Ціхаў
Член у	Пецярбургская акадэмія навук
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Вітольд Карлавіч Цэра́скі (27 красавіка (9 мая) 1849, Слуцк — 29 мая 1925) — расійскі і савецкі астраном, член-карэспандэнт Пецярбургскай АН (з 1914 года).

Біяграфія

Нарадзіўся ў Слуцку ў сям’і настаўніка геаграфіі. Бацька яго памёр, пакінуўшы сям’ю ў складаным матэрыяльным становішчы. Дзякуючы намаганням маці пасля заканчэння Слуцкай гімназіі, дзе ён паказаў выдатныя вынікі i схільнасць да дакладных i прыродазнаўчых навук, асабліва да астраноміі, Вітольд Цэраскі паступіў на фізіка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта (1867). Астраномію вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Ф. А. Брадзіхіна, пад уплывам якога засяродзіў свае далейшыя даследаванні на астрафізіцы. Ужо з 2-га семестра ён працаваў ва ўніверсітэцкай абсерваторыі назіральнікам. Скончыў універсітэт у 1871 годзе i быў залічаны на пасаду пазаштатнага асістэнта, a з 1878 — астранома абсерваторыі.

У 1882 годзе В. Цэраскі абараніў доктарскую дысертацыю на сту­пень магістра астраноміі i пачаў выкладаць гэты предмет у Маскоўскім універсітэце. У 1883 года практыкаваўся ў абсерваторыях Германіі, слухаў лекцыі нямецкага прыродазнаўца Г. Гельмгольца i іншых вучоных. У 1887 годзе абараніў ў Пецярбургскім універсітэце доктарскую дысертацыю «Астранамічны фатометр і яго прыкладанні», a ў 1889 стаў прафесарам. З 1891 года — загадчык Маскоўскай універсітэцкай абсерваторыі. Працаваў на гэтай пасадзе да 1916 года. Член-карэспандэнт Расійскай АН (1914) i член многіх астранамічных таварыстваў Расіі.

3-за пагаршэння здароўя пакінуў работу ў абсерваторыі i пераехаў у Крым, дзе яго i застала Кастрычніцкая рэвалюцыя. Не маючы падтрымкі з боку ўлад, В. Цэраскі апынуўся ў нястачы i існаваў за кошт невялікіх дапамог ад сяброў з-за мяжы. У 1922 годзе яму назначылі дзяржаўную пенсію. У 1923 ён пераехаў да сына ў Падмаскоўе. Да апошніх дзён не спыняў навуковай дзейнасці.

Навуковая дзейнасць

Адзін з піянераў выкарыстання фатаграфіі ў астраноміі, заснаваў маскоўскую школу астрафотаметрыі. Вітольд Цэраскі быў адным з пачынельнікаў інструментальнай фотаметрыі i заснавальнікам маскоўскай школы фотаметрыстаў, ён распрацаваў методыку фотаметрычных назіранняў i дамогся высокай для свайго часу дакладнасці вызначэння бляску зорак. На працягу 1875—1903 гадоў ён дакладна вымераў бляск больш як 500 зорак, адным з першых вызначыў у 1903 годзе зорную велічыню Сонца.

У 1885 годзе адкрыў ззяючыя ў начы серабрыстыя воблакі, назіраў іх у 1885—1892 гадах, сумесна з А. Белапольскім устанавіў, што яны знаходзяцца на вялікай вышыні над Зямлёй (каля 80 км). Па яго ініцыятыве з 1895 года распачата сістэматычнае фатаграфаванне неба з мэтай адшукання i даследавання пе­ременных зорак на атрыманых фотаздымках. У 1895 годзе на аснове доследаў з плаўленнем металаў у фокусе ўвагнутага люстэрка ўпершыню ўстанавіў ніжнюю мяжу тэмпературы Сон­ца 3500 °C. Прапанаваў аналітычны спосаб вызначэння каардынат метэорнага радыянта і метад вызначэння вуглавой скорасці метэораў.

Вітольд Цэраскі цікавіўся гісторыяй астраноміі, асабліва XVI i XVII ст., спецыяльна наведаў мясціны, дзе жылі i працавалі Мікалай Капернік (апублікаваў пра яго арти­кул) i Ціха Браге.

Ушанаванне памяці

У гонар Вітольда Цэраскага названая малая планета 807 Цэраскія і кратэр на адваротным баку Месяца.

На будынку Слуцкай гімназіі № 1 у 2014 г. была ўсталявана мемарыяльная дошка.

Літаратура

• Багдашыч С., Квіткевіч С. Астраном са Слуцка. — № 69-70. 16 мая 2009.(недаступная спасылка)
• Лаўрэш Л. Вітольд Карлавіч Цэраскі // «Наша Слова» № 29(920), 30(921), 31(922), 32(923), 33(924) за ліпень — жнівень 2009 г.
• Касцюковіч М. М. Цэраскі Вітольд Карлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17). — С. 180.

Спасылкі

• Цэраскі Вітольд Карлавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»