Перайсці да зместу

Сачавіца харчовая

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Сачавіца харчовая

Агульны выгляд расліны
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Vicia lens (L.) Cosson & Germ.

Сінонімы

Сістэматыка
на Віківідах
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS  503364
NCBI  3864
EOL  647510
GRIN  t:411141
IPNI  502201-1
TPL  ild-7784

Сачавіца харчовая, Сачыўка, Чачавіца[1], Сачавіца[2], Чычавіца[1], Сачэўка[3] (Vicia lens) — аднагадовая расліна роду гарошак (Vicia) сямейства Бабовыя (Fabaceae). Гэта аднагадовая расліна шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага бялком і вугляводамі.

Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з’яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у гісторыі чалавецтва. Яе даместыфікацыя датуецца зараджэннем земляробства ў Месапатаміі[4] і засведчана ў Іране паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э.[5].

Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя насеніны. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у Еўропе, Амерыцы, Акіяніі, на Блізкім Усходзе і Індыйскім субкантыненце, прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў 6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца[6]. У Францыі зялёная сачавіца з Беры  (фр.) (бел. атрымала «Чырвоную пазнаку  (фр.) (бел.» (1966) і еўрапейскі знак абароненага геаграфічнага ўказання  (фр.) (бел. (1998). Што тычыцца зялёнай сачавіцы з Ле-Пюі  (фр.) (бел., яна мае сертыфікат Кантролю сапраўднасці паходжання  (руск.) (бел. (1996), а з 2008 года — еўрапейскі знак абароненага геаграфічнага ўказання  (фр.) (бел..

Аптычны кампанент лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.

Падвіды

[правіць | правіць зыходнік]

Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:

  • Lens culinaris subsp. culinari (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (Lens esculenta Moench);
  • Lens culinaris subsp. odemensis;
  • Lens culinaris subsp. orientalis;
  • Lens culinaris subsp. tomentosus.

Апісанне

[правіць | правіць зыходнік]
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Сачавіца — аднагадовая травяністая расліна.

Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, насенне расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. Корань стрыжнёвы, разгалінаваны. Сцябло прамое, галінастае, чатырохграннае. Лісце складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.

Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.

Плод — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).

Плады — кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.

Распаўсюджанне

[правіць | правіць зыходнік]

Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў Старога Свету:

Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.

Вырошчванне

[правіць | правіць зыходнік]
Сачавіца ў полі перад цвіценнем.

Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх суглінках, чарназёмах, супесках.

Сачавіца добра расце ў лёгкай, пясчанай, злёгку вапнавай глебе (pH ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.

Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца кукуруза і бульба. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць суперфасфат (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6 °C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.

Як узыйшла, скародзяць.

Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.

Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.

Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га[7]. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой пшаніцай.

Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.

Сарты

[правіць | правіць зыходнік]
Сарты сачавіцы рознага дыяметра і колеру.
Сачавіца «бялуга».

Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення[8].

  • Група Microsperma

Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. Семядолі жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з Блізкага Усходу. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны[9]. Найбольш шырока культывуюцца ў Індыі, Афганістане, Эфіопіі і Егіпце. Чорная сачавіца, вядомая як «бялуга», адносіцца гэтага тыпу. У Францыі найбольш культывуецца «зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.

  • Група Macrosperma

Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца «светлая сачавіца». Ён пераважае ў Паўднёвай Еўропе, Паўночнай Афрыцы і Амерыцы[10].

Пагрозы

[правіць | правіць зыходнік]

Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з пустазеллем, таму патрабуе праполкі[11].

Захворванні

[правіць | правіць зыходнік]

Асноўныя захворванні сачавіцы:

Шкоднікі

[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з’яўляюцца:

Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.

Вытворчасць

[правіць | правіць зыходнік]

У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым Канада была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а Індыя займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя Саскачэван забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці[14].

Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці нута, адну пятую частку вытворчасці гароху і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці фасолі. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з’яўляюцца Паўночная Амерыка, Індыйскі субкантынент і Блізкі Усход.

Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе[15]:

Краіна Вытворчасць (2016 г.)
(У тонах) У (%)
Сцяг Канады Канада 3 233 800 51.2
Сцяг Індыі Індыя 1 055 536 16,7
Сцяг Турцыі Турцыя 365 000 5.8
Сцяг ЗША ЗША 255 061 4.0
 Непал 253 041 4.0
Сцяг Аўстраліі Аўстралія 181 638 2.9
Сцяг Эфіопіі Эфіопія 166 274 2.6
Сцяг Бангладэш Бангладэш 158 228 2,5
Сцяг Кітая Кітай 142 991 2.3
Сцяг Сірыі Сірыя 112 193 1.8
Сцяг Ірана Іран 73 708 1.2
Іншыя 318 388 5.0
Усяго 6 315 858 100
Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН

Выкарыстанне

[правіць | правіць зыходнік]

Выкарыстанне ў ежу чалавека

[правіць | правіць зыходнік]
Дал  (руск.) (бел. Тадка (суп з сачавіцы).

Як адна з асноўных культур неалітычнага перыяду  (фр.) (бел., сачавіца вырошчвалася з дагістарычных часоў дзеля атрымання насення[16]. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва бялком (24 % для сухой сачавіцы[17] і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы[18]), яна таксама забяспечвае клятчатку і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3 % тлушчаў, 35 % бялкоў і 4,5 % мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама вітаміны групы B.

Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. Бабовыя з’яўляюцца краевугольным каменем міжземнаморскай дыеты  (руск.) (бел.. Сачавіца з’яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.

Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным крухмалам, мінераламі (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі глікемічны індэкс[19]. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню халестэрыну[20] і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў[21].

Сачавіца, як і ўсе бабовыя, утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, таніны і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае катэхіны  (руск.) (бел. уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.

Вараная сачавіца

[правіць | правіць зыходнік]

Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад гатаваннем, бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай вадзе перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя[11] .

Салата з сачавіцы, упрыгожаная цыбуляй-шалот.

Прарошчаная сачавіца

[правіць | правіць зыходнік]

Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў арганічнай ежы. Пасля парасткаў машу гэта адзін з найбольш спажываных відаў прарошчанага насення  (руск.) (бел. ў Францыі, разам з парасткамі люцэрны. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.

Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.

Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч (перад прарошчваннем  (фр.) (бел.), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.

Выкарыстанне ў ежу жывёламі

[правіць | правіць зыходнік]

Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, салома і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае сену з канюшыны.

Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для жывёлы або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 Киселевский А. И. Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 73. — 160 с. — 2 350 экз.
  2. ↑ З. Верас. Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
  3. ↑ Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
  4. ↑ Colignon, Jean-Pierre. Pour un plat de lentilles (фр.). Le Monde (25 студзеня 2004). Праверана 21 ліпеня 2026.
  5. ↑ D. R. Brothwell, Mark Nathan Cohen The Food Crisis in Prehistory. Overpopulation and the Origins of Agriculture. // Population Studies. — 1978-11. — В. 3. — Т. 32. — С. 593. — ISSN 0032-4728. — DOI:10.2307/2173731
  6. ↑ FAOSTAT. www.fao.org. Праверана 21 ліпеня 2026.
  7. ↑ Gouvernement du Canada, Agence canadienne d'inspection des aliments, Direction des produits végétaux, Bureau de la biosécurité végétale. Agence canadienne d'inspection des aliments - Bureau de la Biosécurité Végétale - Document de biologie BIO2003-12 - La biologie du Lens culinaris Medikus (lentille) (фр.)(недаступная спасылка). www.inspection.gc.ca. Архівавана з першакрыніцы 20 лютага 2010. Праверана 25 ліпеня 2026.
  8. ↑ Michel Chauvet Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires // Le Journal de botanique. — 2019. — В. 1. — Т. 87. — С. 5. — ISSN 1280-8202. — DOI:10.3406/jobot.2019.1907
  9. ↑ Michel Chauvet Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires // Le Journal de botanique. — 2019. — В. 1. — Т. 87. — С. 5. — ISSN 1280-8202. — DOI:10.3406/jobot.2019.1907
  10. ↑ Michel Chauvet Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires // Le Journal de botanique. — 2019. — В. 1. — Т. 87. — С. 5. — ISSN 1280-8202. — DOI:10.3406/jobot.2019.1907
  11. 1 2 Éric Birlouez. Petite et grande histoire des céréales et légumes secs. — Versailles: Éditions Quae, 2022. — (Carnets de sciences). — ISBN 978-2-7592-3476-9.
  12. ↑ Attaque de rouille brune sur la Lentille | Agriculture Massif central | PAMAC (фр.). www.reussir.fr (8 ліпеня 2009). Праверана 25 ліпеня 2026.
  13. ↑ S.M, Par. La rouille de la lentille au Maroc - AgriMaroc.ma(нявызн.). www.agrimaroc.ma (25 лістапада 2016). Праверана 25 ліпеня 2026.
  14. ↑ Jolly, Patricia. Au Canada, le miracle des lentilles, alternative aux protéines animales (фр.). Le Monde (6 верасня 2019). Праверана 25 ліпеня 2026.
  15. ↑ J., Michael C.. FAOSTAT: Download Data from the FAOSTAT Database. CRAN: Contributed Packages (1 лютага 2013). Праверана 25 ліпеня 2026.
  16. ↑ Сярод іншага, яе можна знайсці на неалітычнай стаянцы Ла-Мармота  (фр.)бел. ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў VI тысячагоддзі да н.э.
  17. ↑ ndb.nal.usda.gov(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 ліпеня 2017. Праверана 25 ліпеня 2026.
  18. ↑ Ciqual. ciqual.anses.fr. Праверана 21 ліпеня 2026.
  19. ↑ Informations Nutritionnelles - Lentille(нявызн.). informationsnutritionnelles.fr. Праверана 25 ліпеня 2026.
  20. ↑ L. A. Bazzano, A. M. Thompson, M. T. Tees, C. H. Nguyen, D. M. Winham Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials // Nutrition, metabolism, and cardiovascular diseases: NMCD. — 2011-02. — В. 2. — Т. 21. — С. 94–103. — ISSN 1590-3729. — DOI:10.1016/j.numecd.2009.08.012
  21. ↑ L. A. Bazzano, J. He, L. G. Ogden, C. Loria, S. Vupputuri, L. Myers, P. K. Whelton Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study // Archives of Internal Medicine. — 2001-11-26. — В. 21. — Т. 161. — С. 2573–2578. — ISSN 0003-9926. — DOI:10.1001/archinte.161.21.2573

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Сачавіца_харчовая&oldid=5181126"