Якуб Брайцаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Якуб Брайцаў
Якуб Брайцаў.jpg
Асабістыя звесткі
Імя пры нараджэнні Якаў Раманавіч Брайцаў
Дата нараджэння 19 лютага 1861(1861-02-19)
Месца нараджэння
Дата смерці 2 сакавіка 1931(1931-03-02) (70 гадоў)
Пахаванне
Грамадзянства
Альма-матар
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці беларускі празаік, драматург, паэт
Валодае мовамі руская
Мова твораў руская

Якуб (Якаў Раманавіч) Брайцаў (19 лютага 1861, в. Забялышын Магілёўская губерня, Расійская імперыя, цяпер Хоцімскі раён, Беларусь[1] — 2 сакавіка 1931) — беларускі рускамоўны празаік, драматург, паэт.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў с. Забялышын Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (Беларусь) у сям'і беларускіх сялян. Брат Івана і Васіля Брайцавых.

Скончыў пачатковую школу ў родным Забялышыне, а прыблізна ў 1873 годзе паступіў у павятовае вучылішча ў Клімавічах. Менавіта тут ён пазнаёміўся з талентам А. Пушкіна, М. Гогаля, М. Лермантава, М. Някрасава.

3 2-й палавіны 1880-х гадоў у Маскве. 3 1900 г. на радзіме. У 1905 г. за рэвалюцыйную дзейнасць быў пад наглядам паліцыі[1].

Пад уражаннямі твораў рускіх пісьменнікаў ён піша вялікую аповесць «Багацеі», якая выйшла асобным выданнем у маскоўскай друкарні І. Кушнярова(руск.) бел. ў 1889 г.

Набраныя ў выдавецтве яго аповесці «Няўдашачка Анюта» і «Дудалёва лаза» з-за немагчымасці аплаціць выданне, так і не выйшлі ў свет.

У 1905 годзе ён піша камедыю «Бяда цыгана»[2], збірае матэрыялы да задуманай аповесці.

1905—1906 гг. ўвайшлі ў яго жыццё актыўнай падтрымкай рэвалюцыйных выступленняў, надзеі на вялікія перамены.

Менавіта ў гэты перыяд Я. Брайцаў прыступілі да стварэння першага беларускага рускамоўнага рамана «Сярод балот і лясоў»[3]. Ён завяршыла яго ў 1916 годзе, але да публікацыі справа не дайшла. Патрэбныя былі грошы, якіх у Якуба Брайцава не было. Ды і не так проста было знайсці выдаўца, які б узяўся друкаваць раман пра экспрапрыятара Аляксандра Савіцкага, вобраз якога аўтар бясспрэчна ўзвышаў да ролі рэвалюцыянера і змагара за народную справу.

З 1917 года сакратар Забялышынскага валаснога выканкама, павятовы пракурор[1]. У 1925 г. па стану здароўя пераехаў у в. Забялышын, дзе ў школе выкладаў курс земляробства.

У 1920-я супрацоўнік «Крестьянской газеты» (Масква). Член Усерасійскага саюза сялянскіх пісьменнікаў[1].

Пахаваны ў вёсцы Забялышына Хоцімскага раёна.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Літаратурную дзейнасць пачаў у 1880-я гады.

У творах Брайцава адлюстраваны сацыяльная несправядлівасць, барацьба з прыгнятальнікамі[1].

У аповесці «Няўдашачка Анюта» (1887), апавяданнях «Старая вёска», «Юда» (1899) адлюстравана непрыняцце бездухоўнасці існуючага ладу. Галоўная тэма творчасці — лёс беларускага сялянства, бяспраўнае становішча ў часы прыгонніцтва (апавяданне «Дудалёва лаза», 1884, апублікавана ў 1966), побыт і працэсы сацыяльнага расслаення ў беларускай вёсцы 2-й палавіны ХІХ-пачатку ХХ ст. (аповесць «Багацеі», 1889; апавяданне «Бяда цыгана», 1905), жыццё ў савецкі час (верш «Дудка», 1920; аповесць «Гаспадар», 1929). У аснове рамана «Сярод 6алот і лясоў» (1913—1916) рэальныя падзеі, звязаныя з рэвалюцыяй 1905 г., дзейнасцю атрада рэвалюцыянера-экспрапрыятара А. Савіцкага).

Літаратурны талент Я. Брайцава доўгі час ацэньваўся выключна па адной выдадзенай аповесці «Багацеі». У 1920 годзе гэту аповесць М. Гарэцкі адзначыў у сваёй працы «Гісторыя беларускай літаратуры», а ў 1923 г. пераклаў урывак на беларускую мову і змясціў у «Хрэстаматыі беларускай літаратуры. XI стагоддзе — 1905 год». У 1922 г. ацэнку аповесці даў Я. Карскі ў сваёй знакамітай працы «Беларусы»: «У канцы 80-х гадоў з'явіўся таленавіты твор Я. Р. Брайцава: „Багацеі“». Леў Талстой, прачытаўшы яе, стаў запрашаць Брайцава ў Ясную Паляну. Вядома, што ў канцы 90-х гадоў мінулага стагоддзя пісьменнік быў не толькі ўваходны ў дом Талстых, але і лічыўся там досыць блізкім знаёмым. Ён нярэдка ўспамінаў потым пра тыя шчаслівыя дні, якія праводзіў у маёнтку Талстога, аб доўгіх спрэчках, аб гасціннасці Соф'і Андрэеўны(руск.) бел.. Пазней Брайцаў напіша аб гэтым часе псіхалагічны эцюд «Юда»[4].

Памяць і спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Рукапісы аповесцяў «Няўдашачка Анюта» (1887), «Старая вёска», «Юда» (1899), камедыі «Бяда цыгана» (1905), рамана «Сярод балот і лясоў» (1913-16) і іншыя захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музее літаратуры і мастацтва БССР.

У 2013 годзе ў выдавецтве «Регистр» выйшаў зборнік твораў Якуба Брайцава «Сярод балот і лясоў»[5]. Кніга вяртае імя выдатнага пісьменніка Якуба Брайцава ў кантэкст рускамоўнай літаратуры Беларусі і дазваляе вучоным пашырыць межы сваіх даследаванняў.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Брайцев Якуб (Яков Романович) // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 79. — 737 с.
  2. «Беда цыгана»
  3. «Среди болот и лесов»
  4. Герой неизданного романа (руск.) 
  5. «Среди болот и лесов»

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Памяць: Хоцімскі раён: гісторыка-дакум. хроніка/Гал. рэдактар Г. П. Пашкоў.-Мн.: БелЭн, 2003.-С. 506.