Гісторыя астраноміі

Гісторыя навукі
Паводле тэматыкі
Матэматыка
Прыродазнаўчыя навукі
Астраномія
Біялогія
Батаніка
Геаграфія
Геалогія
Фізіка
Хімія
Экалогія
Грамадскія навукі
Лінгвістыка
Псіхалогія
Сацыялогія
Філасофія
Эканоміка
Тэхналогія
Вылічальная тэхніка
Медыцына
Сельская гаспадарка
Навігацыя
Партал
Катэгорыі

Астраномія - навука аб руху і ўласцівасцях нябесных цел - з'яўляецца адной з найстаражытных прыродазнаўчых навук. На ранніх этапах свайго развіцця складала адзінае цэлае з астралогіяй; канчатковы падзел навуковай астраноміі і астралогіі адбылося ў Еўропе эпохі Адраджэння. Іншыя тэорыі, якія даследуюць пазаземныя аб'екты (астрафізіка, касмалогія і інш) таксама раней разглядаліся як частка астраноміі, але ў XX стагоддзі яны вылучыліся як асобныя навукі.

Старажытны перыяд

Нябесны дыск з няголены (Германія, XVII ст. Да н.э.)

Астранамічная дзейнасць прасочваецца ў крыніцах па крайняй меры з VI-IV тыс. да н.э., а найбольш раннія згадкі назваў свяцілаў сустракаюцца ў «Тэкстах пірамід», датаваных XXV-XXIII ст. да н.э., - рэлігійным помніку. Асобныя асаблівасці мегалит ических збудаванняў і нават наскальных малюнкаў першабытных людзей тлумачацца як астранамічныя. У фальклор я таксама мноства падобных матываў.

Перыядычныя змяненні на небе вядомыя з старажытных часоў:

• Змена дня і ночы.
• Змена фаз месяца.
• Змена часоў года.

У адпаведнасці з гэтымі ўстойлівымі цыкламі з'явіліся адзінкі вымярэння часу: суткі, месяц, год. Хоць ўзаемнае размяшчэнне зорак выглядае нязменным, было заўважана, што некалькі свяцілаў (планеты) з'яўляюцца выключэннем з гэтага правіла. Назіраючы змяненні на нябеснай сферы, людзі заўважылі іх сувязь са зменай сезонаў на Зямлі. Гэта наштурхнула на думку, што нябесныя руху звязаныя і з іншымі зямнымі з'явамі - уплываюць на зямную гісторыю або прадказваюць найважнейшыя падзеі - нараджэнне цароў, войны, голад, эпідэміі і інш Давер да астралагічны фантазіям значна садзейнічала развіццю навуковай астраноміі, паколькі інакш абгрунтаваць уладам практычную карысць ад назіранняў за небам было б нялёгка. Па гэтых прычынах асаблівую ўвагу старажытныя астраномы надавалі такім рэдкім і неперыядычныя з'явам, як зацьмення, з'яўленне камэт, падзенне метэарыт оў і т. п.

Найстаражытнымі астранамічнымі вынаходствамі былі гномон (тычка для вымярэння вышыні Сонца па даўжыні цені) і каляндар. Пазней з'явіліся вугламерных інструменты розных сістэм.

Шумер і Вавілон

Шумер пра-Акад ское дзяржава Вавілон існавала з II тыс. да н.э. па 6 стагоддзе да н.э. (у апошнія дзесяцігоддзі ім кіравалі Халдэі, а ў VI стагоддзі да н.э. Краінай завалодала Персія).

Жрэцы-бабілёняне пакінулі мноства астранамічных табліц. Яны ж вылучылі асноўныя сузор'я і Задыяк, увялі дзяленне поўнага кута на 360 °, развілі трыганаметрыю.

Ва II тыс. да н.э. у шумераў з'явіўся месяцовы каляндар, удасканалены ў I тыс. да н.э. Год складаўся з 12 сінадычны месяцаў - шэсць па 29 дзён і шэсць па 30 дзён, усяго 354 дня. Спачатку для ўзгаднення з сонечным годам (працягласць якога яны вызначылі ў $365\frac {1}{4}$ дзён) рабілі ўстаўку 13. Месяцы, але потым перасталі гэта рабіць.

Апрацаваўшы свае табліцы назіранняў, жрацы адкрылі шматлікія законы руху планет, Месяца і Сонца, змаглі прадказваць зацьмення. У 450 годзе да н.э. бабілёняне ўжо ведалі «метонов цыкл» (235 месяцаў з вялікай дакладнасцю супадаюць з 19 сонечнымі гадамі). Зрэшты, кітайцы адкрылі яго яшчэ раней.

Старажытны Егіпет

Разлівы Ніл а адбываюцца ў пачатку лета, і як раз на гэты час прыпадае першы узыход найзырчэйшай зоркі неба - Сірыус а, па-егіпецку званага «Сотис». Да гэтага моманту Сірыўс не бачны. Напэўна, таму «сотический» каляндар ужываўся ў Егіпце нараўне з грамадзянскай. Сотический год - гэта перыяд паміж дзвюма гелиактическими ўзыходу Сірыуса, гэта значыць ён супадаў з Сідэрычны годам, а грамадзянскі год складаўся з 12 месяцаў па 30 дзён плюс пяць дадатковых сутак, усяго 365 дзён.

Тыдняў спачатку не было, месяц дзяліўся на 3 дэкады. Ужываўся ў Егіпце і месяцовы каляндар з метоновым цыклам, узгоднены з грамадзянскай. Пазней пад уплывам Вавілона з'явілася складаецца з сямі дзён тыдзень. Суткі дзяліліся на 24 гадзіны, якія спачатку былі няроўнымі (асобна для светлага і цёмнага часу сутак), але ў канцы IV стагоддзя да н.э. набылі сучасны выгляд. У Егіпце, у адрозненне ад Вавілона, выкарыстоўвалася дзесятковая сістэма, але ў сутках, акрамя 10 светлых гадзін, яны вылучалі яшчэ па гадзіне на пераходныя перыяды, таму і атрымалася 12 гадзін; то ж для цёмнага часу сутак.

Ступень развіцця егіпецкай матэматыкі і астраноміі няясная. Дакументаў на гэтую тэму амаль няма, але эліны высока шанавалі егіпецкіх астраномаў і вучыліся ў іх.

Астралогія з'явілася не ў Егіпце (па агульным меркаванні гісторыкаў, у Месапатаміі), але варажба па Месяцы і планет выкарыстоўвалася там вельмі шырока.

Егіпецкая сістэма свету, па апісанню Геракліда Пантыйскага (IV стагоддзе да н.э.), была геацэнтрычнай, але Меркурый і Венера звяртаюцца вакол Сонца (хоць разам з ім - і вакол Зямлі). Верхнія планеты (якія можна назіраць у супрацьстаянні Сонца) лічыліся ў Старажытным Егіпце ўвасаблення бога Хору, ніжнія ж планеты егіпцяне прымалі за адну, не робячы паміж імі адрозненняў. Егіпцяне дзялілі неба на сузор'і. Сведчаннем гэтага могуць служыць згадванні ў тэкстах, а таксама малюнкі на столях храмаў і магільняў. Усяго сузор'яў ў Старажытным Егіпце было вядома 45. Да прыкладу, згадваецца сузор'емес(мабыць, Вялікая Мядзведзіца); сузор'еАНў выглядзе фігуры з галавой сокала, пранізвае дзідай сузор'е мес.

Старажытны Кітай

З краін Усходняй Азіі найбольшае развіццё старажытная астраномія ў атрымала ў Кітаі. Ужо падчас легендарнай дынастыі Ся (канец III - пачатак II тыс. да н.э.) У Кітаі былі дзве пасады прыдворных астраномаў. Паводле легенды, у 2137 г. да н.э. былі пакараныя астраномы Хо і Хі, не якія здолелі прадказаць зацьменне. Шмат астранамічных звестак змяшчаецца ў помніку кітайскай літаратуры «Шы цзін» («Кніга песень») (~ VI стагоддзе да н.э.). Прыкладна ў гэты ж час кітайцы удакладнілі працягласць сонечнага года (365,25 дзён). Адпаведна нябесны круг дзялілі на 365,25 градусаў ці на 28 сузор'яў (па руху Месяца).

Абсерваторыі з'явіліся ў XII стагоддзі да н.э.. Але значна раней кітайскія астролагі рупліва рэгістравалі ўсе незвычайныя падзеі на небе (зацьмення, каметы - «зоркі-венікі», метэорныя патокі, новыя зоркі). Першая запіс аб з'яўленні каметы ставіцца да 631 да н.э., пра месячным зацьменні - да 1137 г. да н.э., аб сонечным - да 1328 г. да н.э., першы метэорны паток апісаны ў 687 г. да н.э. Самае ранняе адназначна ідэнтыфікаванае паведамленне пра каметы Галея датуецца 240 г. да н.э. Магчыма, што назіраць камету 466 г. да н.э. таксама з'яўляюцца з'яўленнем каметы Галлея. Пачынаючы з 1987 года да н.э. адзначаны ўсе наступныя з'яўлення. У 301 г. ўпершыню заўважаны плямы на Сонца; пазней яны рэгістраваліся неаднаразова.

З іншых дасягненняў кітайскай астраноміі адзначым правільнае тлумачэнне прычыны сонечных і месячных зацьменняў, адкрыццё нераўнамернасці руху Месяца, вымярэнне Сыдэрычны перыяду спачатку для Юпітэра (12 гадоў, дакладнае значэнне: 11.86), а з III стагоддзі да н.э. - і для ўсіх іншых планет, як Сыдэрычны, так і сінадычны, з добрай дакладнасцю.

Календароў ў Кітаі было мноства. Да VI стагоддзя да н.э. быў адкрыты метонов цыкл і ўмацаваўся месяцова-сонечны каляндар. Пачатак года - дзень зімовага сонцастаяння, пачатак месяца - маладзік. Суткі дзяліліся на 12 гадзін (назвы якіх выкарыстоўваліся і як назвы месяцаў) або на 100 частак.

Каляндарныя рэформы ў Кітаі праводзіліся пастаянна. Гады аб'ядноўваліся ў 60-гадовы цыкл: кожны год прысвячаўся аднаму з 12 жывёл (Задыяку) і адной з 5 стыхій: вада, агонь, метал, дрэва, зямля. Кожнай стыхіі адпавядала адна з планет; мелася і шостая - першасная - стыхія «цёх» (эфір). Пазнейцёхдзялілі на некалькі відаў:інь-цёхіян-цёх, і іншыя, узгадняючы з вучэннем Лао Цзы (VI стагоддзе да н.э.).