Ірана-іракская вайна

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Ірана-іракская вайна
Capture in Khorramshahr.jpg
Іракскія салдаты, узятыя ў палон у Харэмшэхры
Дата 22 верасня 198020 жніўня 1988
Месца Ірак, Іран, Персідскі заліў
Прычына Тэрытарыяльныя прэтэнзіі Ірака адносна левага берага памежнай ракі Арвандруд
Вынік Аднаўленне даваеннай сітуацыі
Змены Без змен
Праціўнікі
Ірак Ірак
Ir mohajedin.gif АМІН
пры падтрымцы:
Flag of the Soviet Union.svg СССР[1][2]
Flag of the United States.svg ЗША[3][4]
Flag of Kuwait.svg Кувейт[5]
Іран Іран
Flag of KDP.png Пешмерга
пры падтрымцы:
Flag of Syria.svg Сірыя[6]
Flag of North Korea.svg КНДР[7]
Flag of Libya (1977–2011).svg ВСНЛАД[6]
Камандуючыя
Ірак Садам Хусейн
Ірак Аднан Хейралах
Ірак Алі Хасан аль-Маджыд
Ir mohajedin.gif Масуд Раджаві
Ірак Махамед Джэсем аль-Джабуры
Ірак Султан Хашым Ахмад
Ірак Хамід Раджа Салах ат-Тыкрыці
Іран Рухала Хамейні
Іран Акбар Рафсанджані
Іран Алі Шамхані
Іран Мастафа Чамран
Іран Алі Саяд-Шыразі
Flag of KDP.png Масуд Барзані
Flag of PUK.png Джаляль Талабані
Сілы бакоў
190 000 салдат
4500 танкаў
4000 бранемашын
7330 артгармат
500+ самалётаў
100+ верталётаў[8]
305 000 салдат
(+ 500 000 народнае апалчэнне)
1000 танкаў
1000 бранемашын
3000 артгармат
720 самалётаў
65 верталётаў[9]
Страты
ад 125 000 да 250 забiтых i знiклых без вестак ад 180 000 да 500 000 забiтых i знiклых без вестак
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы

Шаблон:Ірана-іракская вайна

Ірана-Іракская вайна (1980—88), Першая вайна ў Персідскім заліве, або Першая вайна ў заліве (у іранскай гістарыяграфіі таксама называецца як Навязаная вайна і Свяшчэнная абарона) была выклікана ідэалагічным і палітыка-эканамічным процістаяннем Ірана і Ірака, у т.л. іх барацьбой за кантроль над нафтавымі рэсурсамі ў Персідскім заліве; Іран імкнуўся таксама скінуць кіруючы ў Іраку рэжым С. Хусейна.

Перадгiсторыя[правіць | правіць зыходнік]

Ход вайны[правіць | правіць зыходнік]

22 верасня 1980 іракская армiя ўварвалася ў Хузестан, захапіўшы праз 5 дзён буйны горад Ахваз. У пачатковы перыяд вайны (да снежня 1980 г.) яны валодалі ініцыятывай, што дазволіла ў ходзе наступлення прасунуцца да 80 км і акупаваць каля 20 тыс. кв. км іранскай тэрыторыі, захапіўшы шэраг гарадоў. Пры гэтым разбураліся іранскія нафтавыя тэрміналы. Упартай абаронай і шляхам контрудару іранцам атрымалася да канца лістапада спыніць прасоўванне ворага[10].

14 кастрычніка пачалася аблога горада Абадан. 18 кастрычніка сілы 5-й iракскай танкавай дывізіі паспрабавалі зайсці ў тыл гарнізону Абадана па мосце над ракой Арванд, але былі адкінутыя[11]. 24 кастрычніка iракцамi быў узяты Харэмшэхра. У ходзе цяжкіх вулічных баёў у «іранскім Сталінградзе» іракцы страцілі 2000 салдат забітымі і 6000 параненымі супраць 1500 ахвяр з боку Ірана. Цяжкія страты вымусілі ірацкае камандаванне адмовіцца ад ўзяцця Абадана[12].

3 лістапада іракскi наступ у Хузестане аднавіўся. 1-я і 10-я іракскія бранятанкавыя дывізіі, кінутыя на захоп Дызфуля, у баях з 16-й бранятанкавай дывізіяй Ірана страцілі 60 Т-55 і Т-62 супраць 40 знішчаных M60 суперніка і былі вымушаныя адступіць[13]. 150 танкаў іракскай 9-й бранятанкавай дывізіі, што наступала на Ахваз, ва ўмовах распачатага сезону дажджоў завязлі ў бруду і пад агнём іранскіх частак былі часткова кінутыя экіпажамі, часткова знішчаны[14]. Працягвалася асада Абадана, які іракскія войскі не змаглі цалкам акружыць[15].

Са снежня 1980 да верасня 1981 годзе ў умовах прыкладнай роўнасці сіл супрацьлеглых бакоў вяліся зацятыя пазіцыйныя баі. Кіраўніцтва ІРІ, абвясціўшы вайну з Іракам абарончай, выкарыстоўвала патрыятычныя настроі мас і здолела нарасціць баявы патэнцыял сваіх войскаў. Iранскае камандаванне, якое падрыхтавала і паспяхова правяло шэраг наступальных аперацый[10].

4 красавіка 1981 года Іран ажыццявіў бамбаванне іракскай авіябазы H-3, размешчанай у 50 км ад мяжы Ірака з Іарданіяй. З-за сваёй аддаленасці ад іранскага мяжы яна выкарыстоўвалася для размяшчэння бамбавікоў Ту-16 і Ту-22, мела буйную рамонтную базу і служыла прамежкавым аэрадромам для дастаўкі ў Ірак французскіх знішчальнікаў Mirage F1 i 10 «фантомаў». У ходзе авіаналета загінула каля 30 авіятэхнікаў, якія працавалі на базе, у тым ліку замежных. Камандуючы СПА авіябазы палкоўнік Фахры Хусейн Джабер быў адкліканы ў Багдад і расстраляны, як і пяцёра іншых афіцэраў, 20 афіцэраў былі звольненыя з войска і падвергнуты турэмнага зняволення[16].

7 чэрвеня 1981 года Ізраіль правёў аперацыю «Опера» па бамбардзіроўцы ірацкага рэактара «Асірак». У аперацыі прымалі ўдзел 8 F-16 і 6 F-15. У выніку авіаналета рэактар ​​і некалькі будынкаў комплексу, у тым ліку падземная лабараторыя, былі знішчаны[16].

У верасні 1981 года часткі КВІР і 84-я бранятанкавая дывізія разгарнулі наступ на іракскія пазіцыі паблізу горада Шуш. Поўнамаштабных баявых дзеянняў весці не меркавалася, іранскі генштаб спадзяваўся выматаць праціўніка і пераканаць яго ў тым, што агульнае наступленне плануецца менавіта на гэтым участку. За тры тыдні баёў іранскім войскам удалося прасунуцца на 10 км. Тым часам іранцы сцягнулі падмацавання да Ахваза. У ноч на 27 верасня іранскія войскі разгарнулi наступ на Абадан. Іракцы, заспетыя знянацку, не змаглі аказаць годнага супраціву і ў беспарадку адступілі, страціўшы каля 50 Т-55, 200 адзінак бронетэхнікі і значная колькасць артылерыі. Да 29 верасня іранцы цалкам кантралявалі ўсходні бераг ракі Каруна. Гарнізон Абадана далучыўся да наступу і адкінуў іракцаў ад горада. Аблога Абадана спынілася, аднак іранцы, страціўшы за 2000 чалавек забітымі і 5000 параненымі, не маглі працягваць наступ[17].

Да канца 1981 года Іран адбіў каля 40 адсоткаў захопленай Іракам тэрыторыі[18].

Вясной 1982 іранцы вызвалілі Хорэмшэхр.

У сакавіку 1982 г. іранскім камандаваннем была праведзена наступальная аперацыя «Фатх» па вызваленні горада Шуш. Хоць іранскім войскам і ўдалося ўзяць горад, аднак гэты поспех быў дасягнуты цаной вялікіх людскіх страт. Услед за тым іранскае камандаванне правяло новую аперацыю — «Бейт-оль-Мокадас» («Святы храм»), у выніку якой іракскія войскі пакінулі Хорэмшэхр. Іран ўзяў курс на вайну на знясіленне[19].

Страціўшы ініцыятыву, Ірак да ліпеня 1982 г. адвёў войскі на лінію дзяржаўнай мяжы, пакінуўшы за сабой толькі спрэчныя раёны, якія павінны былі адысці яму па дамове 1975 г. З боку Ірана рушыла ўслед прапанову аб мiры, але яна была адмоўлена. З ліпеня 1982 г. узброеная барацьба ўступіла ў новую фазу. Іранцы паспрабавалі прарвацца да Басры. Зрабіць гэта не ўдалося. Яны спыніліся ў 3-5 км ад мяжы на іракскай тэрыторыі, зноў пачалася пазіцыйная вайна. Паступова ў раёне баявых дзеянняў сканцэнтравалася да 1,5 мільёна чалавек.

1 кастрычніка іранскія войскі разгарнулі наступ у Касра-Шырына. За ноч іранцам ўдалося прасунуцца на 10 км углыб іракскай тэрыторыі, аднак днём 1 кастрычніка яны контратакавала іракская пяхота пры падтрымцы танкаў. Не маючы падтрымкай танкаў, якія знаходзіліся ў тыле, іранцы адступілі. [[2 кастрычніка][ іранцы зноў паспрабавалі атакаваць, але іракскія часткі ўжылі супраць іх слезацечны газ CS, якім размяшчалі ў вялікіх колькасцях. Ірак таксама актыўна задзейнічаў ўласныя ВВС. У ноч на 6 кастрычніка іранскія войскі паспрабавалі ўзяць горад Мандала, але беспаспяхова. Наступ праваліўся.

У канцы 1982 года фронт стабілізаваўся.

У лютым 1983 года, у выніку аперацыі «Перад світаннем», іранскай арміі ўдалося вызваліць звыш 200 000 кв. км. сваёй тэрыторыі.

У пачатку 1984 г. іранскія войскі паспрабавалі адрэзаць Ірак ад выхаду ў заліў і фарсіраваць Тыгр. Але і тут іх поспехі былі абмежаванымі[19].

8 сакавіка 1985 г. іранскія войскі паспрабавалі перарэзаць шашы, якое злучае Багдад з Басрай. У адказ на гэта Ірак нанёс бомбавы ўдар па тэрыторыі Ірана. Запалалі Тэгеран, Ісфахан, Тэбрыз і Шыраза. У адказ Іран пачаў бамбёжкі Багдаду і Басры.

У лютым 1986 г. іранцы ўзялі важны горад Фао на поўдні Ірака і глыбока уклініліся на іракскую тэрыторыю на поўначы. Але вясной тактычную ініцыятыву перахапіў Ірак, дасягнуўшы поспеху на цэнтральных участках фронту[19].

З мая 1987 г. на фронце усталявалася зацішша. Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю № 598, якая прапанавала супернікам спыніць агонь[19].

З красавіка па ліпень 1988 г. Ірак правёў чатыры паслядоўных наступаў. У ходзе аперацыі «Блаславёны Рамадан» іракцы вярнулі сабе страчаныя пазіцыі на поўдні.

Улетку Іран праводзіць паспяховую наступальную аперацыю «Мерсад». Тым часам іракскія частцы ўварваліся на тэрыторыю Ірана, на Тэгеран пасыпаліся ракеты. Хамейні нарэшце зразумеў, што «пераможнага канца» не будзе.

Генеральны сакратар ААН абвясціў 20 жніўня днём спынення агню.

Страты[правіць | правіць зыходнік]

У ходзе канфлікту загінула прыблізна 180 000 іракскіх салдат і 500 000 іранскіх, а таксама не менш за 20 000 мірных жыхароў. Раненні атрымалі каля 1,5 мільёна чалавек з абодвух бакоў. У агульнай складанасці Ірак і Іран страцілі да 1,3 адсотка свайго насельніцтва. Бакі таксама панеслі значныя матэрыяльныя страты [13]: 4600 танкаў (2500 у Ірака і 2100 у Ірана), 1650 артылерыйскіх гармат, 485 самалётаў (305 у Іраку і 180 ў Ірана), 30 ваенных караблёў[20].

Уплыў на ваенную думку[правіць | правіць зыходнік]

Ірана-іракская вайна стала апошнім буйным канфліктам у рамках халоднай вайны і адным з самых працяглых ўзброеных канфліктаў XX стагоддзя, а таксама апошняй «татальнай вайной» стагоддзя. Важную ролю ў ходзе вайны згулялі разведка, вайсковыя вучэнні і баявы дух салдат, камандная структура войскаў. Вялікая была роля ландшафту, інжынерных частак і лагістыкі. У ходзе ірана-ірацкай вайны шырока ўжываліся хімічнае і ракетнае ўзбраенне[21].

У ходзе паветраных баёў былі апрабаваныя тэхналогіі «электроннай вайны», шырока ўжываліся дазапраўкі ў паветры. Яшчэ раз была даказаная важнасць бамбаванняў аэрадромаў суперніка — 60 адсоткаў іранскіх самалётаў было знішчана іракцамі на зямлі. Паветраныя баі мелі месца на працягу ўсяго канфлікту, хоць іх інтэнсіўнасць і знізілася з ходам вайны з-за недахопу запчастак ў Ірана. У межах кампаніі на моры добра сябе паказалі ракеты «Экзасет» і «Гарпун», горш — кітайскія HY-2. Іран актыўна выкарыстаў мініраванне вод Персідскага заліва. Баявы вопыт, атрыманы ў ходзе ірана-ірацкай вайны, спрыяў развіццю зброевых тэхналогій[22].

Зноскі

  1. Metz, Helen Chapin, ed. (1988), "The Soviet Union", Iraq: a Country Study, Library of Congress Country Studies
  2. Metz, Helen Chapin, ed. (1988), "Arms from The Soviet Union", Iraq: a Country Study, Library of Congress
  3. Friedman, Alan. Spider's Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq, Bantam Books, 1993.
  4. Timmerman, Kenneth R. (1991). The Death Lobby: How the West Armed Iraq. New York: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-395-59305-0. http://www.kentimmerman.com/tdl.htm. 
  5. Anthony, John Duke; Ochsenwald, William L.; Crystal, Jill Ann. "Kuwait". Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325644/Kuwait/93658/Iran-Iraq-War. 
  6. 6,0 6,1 Terrill, W. Andrew (Spring 2015). "Iran's Strategy for Saving Asad". Middle East Journal (Middle East Institute) 69 (2). http://www.highbeam.com/doc/1P3-3666476811.html. Retrieved on 27 May 2015. 
  7. Razoux, 2015, p. 552
  8. Iran-Iraq War (1980-1988) (27.04.2005).
  9. Country Studies — Federal Research Division, Library of Congress
  10. 10,0 10,1 ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА 1980‒1988
  11. Razoux, 2015, p. 131
  12. Razoux, 2015, p. 134
  13. Razoux, 2015, pp. 136—137
  14. Razoux, 2015, p. 137
  15. Razoux, 2015, p. 138
  16. 16,0 16,1 Razoux, 2015, pp. 164—165
  17. Razoux, 2015, p. 182
  18. Razoux, 2015, p. 187
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Ирано-Иракская война
  20. Razoux, 2015, p. 470
  21. Razoux, 2015, p. 481
  22. Razoux, 2015, p. 483

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Ірана-Іракская вайна 1980—88 // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн., 1998.
  • Murray, Williamson; Woods, Kevin (2014). The Iran-Iraq War: A Military and Strategic History. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-06229-0. OCLC 877852628. 
  • Razoux, Pierre; Elliott, Nicholas (2015). The Iran-Iraq War. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-08863-4. OCLC 907204345. 

Шаблон:Саддам Хусейн