Судан

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рэспубліка Судан
جمهورية السودان
Republic of Sudan
Flag of Sudan.svg Герб Судана
Сцяг Судана Герб Судана

Каардынаты: 13°45′00″ пн. ш. 30°22′00″ у. д. / 13.75° пн. ш. 30.366667° у. д. (G) (O) (Я)

Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
Дэвіз: «Перамога наша (an-Nasru la-naa)»
Гімн: «Мы — войска Алаха, войска айчыны  
(Nahnu jundu l-Laahi, jundu l-watan)»
Дата незалежнасці 1 студзеня 1956 (ад Вялікабрытаніі і Егіпта)
Афіцыйная мова арабская
Сталіца Хартум
Найбуйнейшыя гарады Амдурман
Форма кіравання Рэспубліка
Прэзідэнт Амар Хасан аль-Башыр
Дзярж. рэлігія іслам (суніцкага толку)
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
16-я ў свеце
1,886,068 км²
0
Насельніцтва
• Ацэнка (2008)
Шчыльнасць

30,894,000 чал. (38-я)
16,4 чал./км²
ІРЧП (2007) 0.531 (150-ы)
Валюта Суданскі фунт (SDP)
Інтэрнэт-дамен .sd
Тэлефонны код +249
Часавы пояс +3

Судан (араб. السودان‎‎), афіцыйна Рэспубліка Суда́н (араб. جمهورية السودان‎‎‎‎) — краіна, якая знаходзіцца ў Паўночна-Усходняй Афрыцы. З'яўляецца трэцяй краінай Афрыкі па плошчы (пасля Алжыра і ДР Конга) і трэцяй краінай арабскага свету (пасля Алжыра і Саудаўскай Аравіі). Па дадзеных перапісу 2015 года насельніцтва Судана перавышае 40 млн. жыхароў. Хартум — сталіца, а таксама палітычны, культурны і гандлёвы цэнтр краіны, Амдурман — другі па велічыні горад.

Судан мае сухапутныя межы з Егіптам на поўначы, Эрытрэяй і Эфіопіяй на ўсходзе, Паўднёвым Суданам на поўдні, Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай на паўднёвым захадзе, Чадам на захадзе і Лівіяй на поўночным захадзе. На ўсходзе краіна абмываецца Чырвоным морам. Рака Ніл дзеліць краіну на заходнюю і ўсходнюю часткі.

Судан быў домам для многіх старажытных цывілізацый, такіх як царства Куш, Керма, Набадыя, Алодыя, Макурыя, Мероэ і іншыя, большасць з якіх рассяляліся ўздоўж Ніла. Падчас дадынастычнага перыяду Нубія (сённяшнія тэрыторыі паўднёвага Егіпта і паўночнага Судана) і Верхні Егіпет былі амаль культурна ідэнтычнымі, і сістэма кіравання фараонаў адначасова развілася там да 33 стагоддзя да н.э. З-за сваёй блізкасці да Егіпта Судан прымаў удзел у больш шырокай гісторыі Блізкага Усходу, быў хрысціянізаваны ў 6 стагоддзі і ісламізаваны ў 15 стагоддзі. У выніку хрысціянізацыі старажытнанубійская мова стала самай ранняй з запісаных ніла-сахарскіх моў (раннія запісы адносяцца да 9 стагоддзя).

У 19 стагоддзі Судан знаходзіўся пад кантролем Егіпта, пасля чаго ў 1899 годзе быў заснаваны Англа-Егіпецкі Судан, які з'яўляўся кандамініумам Вялікабрытаніі і Егіпта, але фактычна кіраваўся як Брытанская калонія. У 1956 годзе дзяржава атрымала незалежнасць, але рэлігійныя і этнічныя канфлікты паміж араба-мусульманскім насельніцтвам паўночнай часткі Судана і анімістычным насельніцтвам поўдня прывялі да першай грамадзянскай вайны (1955–1972), у выніку якой паўднёвы Судан стаў аўтаномным рэгіёнам, а пазней да другой грамадзянскай вайны (1983–2005). У сувязі з палітычным і ваенным дысбалансам у 1989 годзе быў здзейснены дзяржаўны пераварот на чале з палкоўнікам Амарам аль-Башырам, які абвясціў сябе прэзідэнтам у 1993 годзе і ўтрымлівае ўладу па сённяшні дзень. Другая грамадзянская вайна скончылася Найвашскім пагадненнем 2005 года, якое прывяла да рэферэндуму 2011 года і аддзялення Паўднёвага Судана ад паўночнай часткі краіны, якая да гэтага была найбуйнейшай дзяржавай Афрыкі па плошчы.

Нягледзячы на тое, што афіцыйна дзяржава пазіцыянуе сябе як прэзідэнцкая прадстаўніча-дэмакратычная федэратыўная рэспубліка, на міжнародным узроўні суданская палітыка разглядаецца як аўтарытарны рэжым з-за кантролю, які партыя Нацыянальны кангрэс Судана на чале з аль-Башырам ажыццяўляе над выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінамі ўлады з моманту свайго заснавання ў 1996 годзе. Суданскі ўрад падтрымліваў выкарыстанне арабскіх апалчэнцаў Джанджавід падчас Дарфурскага канфлікту, у выніку чаго тысячы людзей былі дэпартаваныя і забітыя, а патрэба ў гуманітарнай дапамозе ў Дарфуры прыцягнула да сябе ўвагу міжнароднай супольнасці. У 2009 і 2010 гадах Міжнародны крымінальны суд выдаў два ордэры на арышт Амара аль-Башыра, які абвінавачваецца ў здзяйсненні генацыду, злачынствах супраць чалавечнасці і ваенных злачынствах.

Судан з'яўляецца членам Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, Афрыканскага саюза, Лігі арабскіх дзяржаў, Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва і Руху недалучэння, а таксама назіральнікам у Сусветнай гандлёвай арганізацыі.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Назва краіны паходзіць ад арабскага Bilad-al-sudan, даслоўна — «краіна чорных».

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Старажытны Судан[правіць | правіць зыходнік]

Тэрыторыя Судана заселена чалавекам з глыбокай старажытнасці. Земляробства і жывёлагадоўля ўзніклі на мяжы V — IV-га тыс. да н.э. У 2-й палове III — II-м тысячагоддзі да н.э. паўночная частка Судана — Нубія ўваходзіла ў склад Старажытнага Егіпта.

Дзяржава Куш[правіць | правіць зыходнік]

З гэтага часу ў Нубіі ўзнікла цывілізацыя Куш, якая існавала да IV ст. да н.э. У V — VI стст. правіцелі паўночнага Судана прынялі хрысціянства. Аднак пад націскам арабаў-мусульман да XV ст. тут знікалі апошнія хрысціянскія дзяржавы.

Судан у сярэднія вякі[правіць | правіць зыходнік]

У 1504 г. у Сенары створана першая мусульманская дзяржава — султанат Фундж. Да пачатку XIX ст. большасць насельніцтва Судана ісламізавана, некаторыя народы паўднёвага Судана захавалі традыцыйныя вераванні і культуру.

Судан у складзе Асманскай імперыі. Махдзісцкі Судан[правіць | правіць зыходнік]

У 1821 г. Судан заваяваны правіцелем Егіпта Мухамедам Алі. У 1881 г. прапаведнік Мухамед Ахмед абвясціў сябе махдзі і ўзначаліў паўстанне махдзістаў, якое паклала канец турэцка-егіпецкаму панаванню і стварыла ў Судане тэакратычную незалежную дзяржаву. Паўстанне ў 18981899 гг. задушылі англічане.

Англа-Егіпецкі Судан[правіць | правіць зыходнік]

У 18991955 гг. Судан — калонія Вялікабрытаніі (да 1951 г. фармальна лічыўся англа-егіпецкім кандамініумам). У 1940-я гг. склаліся партыі аль-Ума (стаяла за незалежнасць Судана) і нацыянал-юніянісцкая (НЮП; стаяла за саюз з Егіптам).

Незалежны Судан[правіць | правіць зыходнік]

1 студзеня 1956 г. абвешчана незалежнасць Судана. З 1958 г. усталяваўся рэжым ваеннай дыктатуры генерала І.Абуда, які скінуты ў 1964 г. Аднак і новыя ўрады 1964 і 1965 гг. не здолелі вырашыць наспелыя праблемы. У 1969 г. ваенныя на чале з Дж.Німейры ажыццявілі дзяржаўны пераварот; краіна атрымала назву Дэмакратычная Рэспубліка Судан; яе прэзідэнтам з 1971 г. стаў Німейры. У 1972 г. падпісана пагадненне з прадстаўнікамі паўстанцаў паўднёвых правінцый Судана аб пашырэнні самакіравання. У 1973 г. прынята канстытуцыя, якая дазваляла толькі адну палітычную партыю — Суданскі сацыялістычны саюз (ССС). Увядзенне ў 1983 г. ісламскага заканадаўства выклікала незадаволенасць немусульманскага насельніцтва поўдня, дзе аднавіла ўзброенную барацьбу Суданская нацыянал-вызваленчая армія. У 1985 г. ваенныя на чале з генералам С. ад-Дагабам скінулі Німейры, ССС распушчаны, адноўлена дзейнасць іншых палітычных партый; краіна перайменавана ў Рэспубліку Судан. Па выніках парламенцкіх выбараў у 1986 г. створаны кааліцыйны ўрад на чале з лідарам партыі аль-Ума С. аль-Махдзі. Няздольны вырашыць складаныя эканамічныя праблемы краіны, гэты ўрад скінуты 30 чэрвеня 1989 г. у выніку ваеннага перавароту з удзелам ісламскіх фундаменталістаў; дзейнасць канстытуцыі і палітычных партый прыпынена. Улада перайшла да Савета камандавання рэвалюцыяй на чале з генералам А.Х. аль-Башыра1998 г. прэзідэнт Судана). Значны ўплыў на ўрад мае ісламская фундаменталісцкая арганізацыя Нацыянальны ісламскі фронт.

Дзяржаўны лад і палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Дзяржаўны лад і палітыка Судана

Выканаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Прэзідэнт Судана

Заканадаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Судовая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржаўная сімволіка[правіць | правіць зыходнік]

Сцяг прэзідэнта Судана з выявай нацыянальнага герба ў залатым колеры.
Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Сцяг Судана, Герб Судана і Гімн Судана

Сцяг Судана ўяеўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палос аднолькавай шырыні (чырвонага, белага і чорнага колераў) і зялёнага трохкутніка, накладзенага па-над імі злева. Ён заснаваны на сцягу арабскага вызвалення і з'яўляецца падобным на сцягі Егіпта, Ірака, Сірыі і Емена, якія таксама выкарыстоўваюць стандартныя панарабскія колеры, сярод якіх зялёны з'яўляецца менш значным. Чырвоны, белы, чорны і зялёны колеры гістарычна звязаны з арабскім народам і ісламскай рэлігіяй на працягу многіх стагоддзяў і сімвалізуюць арабскае адзінства і незалежнасць. Да ваеннага перавароту Джафара Німейры ў 1969 годзе ў краіне выкарыстоўваўся трыкалор з блакітна-жоўта-зялёны трыкалор, які быў абраны як нейтральны паміж рознымі этнічнымі групамі і палітычнымі партыямі і сімвалізаваў раку Ніл (блакітны), пустэльню Сахару (жоўты) і сельскагаспадарчыя землі (зялёны).

Цяперашні сцяг быў прыняты 20 мая 1970 года. Чырвоная паласа на ім сімвалізуе барацьбу Судана за незалежнасць, а таксама ахвяры многіх пакутнікаў краіны. Белая паласа сімвалізуе мір, святло і аптымізм, а таксама звязана з Лігай белага сцяга, нацыяналістычнай арганізацыяй, якая паўстала супраць каланіяльнага панавання ў 1924 годзе. Чорны колер сімвалізуе саму назву краіны: у перакладзе з арабскай мовы «судан» азначае «чорны». Ён таксама ўяўляе сабой чорны сцяг нацыяналістаў, якія ваявалі супраць каланістаў падчас Махдысцкай вайны ў канцы 19 стагоддзя. Зялёны колер сімвалізуе іслам, сельскую гаспадарку і росквіт зямлі.

Сучасны нацыянальны герб Судана быў прыняты ў 1985 годзе. Ён уяўляе сабой птушку-сакратара, якая нясе шчыт часоў Мухамада Ахмада, самаабвешчанага Махдзі, які кароткі час кіраваў Суданам у 19 стагоддзі. Апроч таго, на гербе змешчаныя два скруткі: верхні з нацыянальным дэвізам, «النصر لنا» («Перамога за Намі»), і ніжэй з назвай дзяржавы, «جمهورية السودان» («Рэспубліка Судан»). Птушка-сакратар была абраная як суданскі варыянт Арла Саладзіна і Ястраба Куарэша, якія прысутнічаюць у эмблемах некаторых арабскіх дзяржаў і звязаны з арабскім нацыяналізмам. Выява нацыянальнага герба таксама з'яўляецца прэзідэнцкай пячаткай і размяшчаецца ў залатым колеры на сцягу прэзідэнта дзяржавы і на транспартных сродках прэзідэнцкай рэзідэнцыі. Да 1970 года выкарыстоўваўся герб з выявай насарога і дзвюх пальм і аліўкавых галін па баках, а таксама са скруткай з назвай дзяржавы, «جمهورية السودان» («Рэспубліка Судан»), размешчанай ніжэй.

Нацыянальны гімн Судана, «Мы — войска Алаха, войска айчыны» (араб. «السلام الجمهوري: نحن جند الله جند الوطن»‎‎), быў прыняты адразу пасля абвяшчэння незалежнасці краіны. Да гэтага ён з'яўляўся гімнам Сілаў аброны Судана.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Адміністрацыйны падзел Судана
Штат Плошча, км² Насельніцтва Штаты Судана.svg
1[ап 1] Белы Ніл 30,411 1,730,588
2 Блакітны Ніл 45,844 832,112
3 Гедарэф 75,263 1,348,378
4 Заходні Дарфур 23,000 754,710
5 Заходні Кардафан 111,373 1,419,983
6 Касала 36,710 1,789,806
7 Паўднёвы Дарфур 72,000 2,879,810
8 Паўднёвы Кардафан 79,470 867,918
9 Паўночны Дарфур 320,000 2,113,626
10 Паўночны Кардафан 185,302 2,039,495
11 Паўночны штат 348,765 699,065
12 Рака Ніл 122,123 1,120,441
13 Сенар 37,844 1,285,058
14 Усходні Дарфур 55,000 1,213,784
15 Хартум 22,142 5,274,321
16 Цэнтральны Дарфур 34,000 553,515
17 Чырвонае мора 218,887 1,396,110
18 Эль-Гезіра 23,373 3,575,280
  1. Нумары абшчын адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце справа.

Фізіка-геаграфічная характарыстыка[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Насельніцтва Судана

Гарады[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Гарады Судана

Нацыянальны склад[правіць | правіць зыходнік]

Мовы[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Мовы Судана

Па меншай меры 70 моў з'яўляюцца роднымі для жыхароў Судана.

Рэлігійны склад[правіць | правіць зыходнік]

Рэлігія ў Судане[1]
рэлігія адсоткаў
Іслам
  
97%
Афрыканскія традыцыйныя вераванні
  
1.5%
Хрысціянства
  
1.5%
Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Рэлігія ў Судане

Пасля аддзялення Паўднёвага Судана ў 2011 годзе больш за 97% насельніцтва краіны прытрымліваюцца ісламу. Большасць мусульман з'яўляюцца членамі дзвюх ісламскіх груп: суфізму і салафізму.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Асноўныя даходы краіне прыносіць сельская гаспадарка, а таксама здабыча нафты. Прамысловасць развітая слаба.

Да другой паловы 2008 года эканоміка Судана хутка расла (рост ВУП больш за 10 % у 2006 і 2007 гадах) — дзякуючы павелічэнню здабычы нафты (пры высокіх цэнах на нафту) і буйным замежным інвестыцыям. Судан пачаў экспартаваць нафту з канца 1999 года.

ВУП на душу насельніцтва ў 2009 годзе — 2,3 тыс. дал (181-е месца ў свеце). Ніжэй за ўзровень беднасці — 40 % насельніцтва (у 2004 годзе). Узровень беспрацоўя — 18,7 % (у 2002 годзе). Інфляцыя — 14,3 % (у 2008 годзе).

Грашовая адзінка — суданскі фунт.

Прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

Прамысловасць — здабыча і перапрацоўка нафты, апрацоўка бавоўны, тэкстыль, апрацоўка сельгаспрадукцыі, абутак, зборка аўтамабіляў.

Сельская гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Сельская гаспадарка застаецца значным сектарам эканомікі Судана — 80 % працуючых і амаль трэць ВУП.

Сельская гаспадарка — бавоўна, арахіс, сорга, проса, пшаніца, гуммиарабик, цукровы трыснёг, кассава (тапиока), манга, папайя, бананы, салодкі бульбу; разводзяцца авечкі, каровы, козы; рыбалоўства.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

  1. The World Factbook. cia.gov.