Літургічныя колеры

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Літургічнае адзенне розных колераў

Літургічныя колеры — гэта колеры, якія выкарыстоўваюцца для літургічнага адзення і элементаў упрыгожвання ў кантэксце хрысціянскай літургіі. Сімвалізм фіялетавага, белага, зялёнага, чырвонага, залатога, чорнага, ружовага і іншых колераў можа служыць для надання асаблівага настрою пэўнаму перыяду літургічнага году ці падкрэсліваць спецыфічны повад.

Існуе розніца паміх колерамі клірыкаў, якія яны носяць падчас літургічных цэлебрацый, і іх харавым адзеннем, якое амаль што не змяняецца ў залежнасці ад літургічнага перыяду.

Рымска-Каталіцкая царква[правіць | правіць зыходнік]

Паслярэформенныя нормы[правіць | правіць зыходнік]

У рымскім абрадзе, які быў рэфармаваны падчас Другога Ватыканскага сабора, падчас літургічных дзеянняў прымяняюцца наступныя колеры[1].

Колер Абавязковае выкарыстанне Іншыя выкарыстанні
Зялёны
  • Нядзелі і буднія дні на працягу звычайнага перыяду
Фіялетавы
Ружовы
  • Нядзеля Gaudete (Трэцяя нядзеля Адвэнту)
  • Нядзеля Laetare (Чацвёртая нядзеля Вялікага посту)
Белы
Чырвоны
  • Ватыўныя імшы пра Святога Духа.
  • Пахаванне Папы (Паводле старажытнага візантыйскага звычаю, чырвоны — гэта колер суму па папу)
Чорны

У больш урачыстыя дні (святы) можна ўжываць найбольш дарагія літургічныя адзенні, нават калі яны маюць непрадпісаны колер. Такое адзенне можа быць зроблена, напрыклад, у залатым ці срэбным колеры. Канферэнцыі біскупаў могуць вызначаць і прапаноўваць Апостальскаму пасаду адаптацыі з улікам патрэбаў і культуры мясцовых народаў[3].

Рытуальныя імшы цэлебруюцца ў прадпісаным колеры, альбо ў белым, альбо ва ўрачыстым колеры. Імшы ў розных патрэбах служацца ў колеры бягучага дня ці літургічнага перыяду, альбо ў фіялетавым, калі яны маюць пакутны характар. Ватыўныя імшы цэлебруюцца ва ўласным колеры імшы, альбо ў колеры, які адпавядае бягучаму дню ці літургічнаму перыяду[4].

Прадпісанні дапускаюць наступныя варыяцыі:

  • Блакітны колер, які асацыюецца з Дзевай Марыяй, дазволены на ўрачыстасць Беззаганнага Зачацця ў Іспаніі, а таксама ў некаторых дыяцэзіях Партугаліі, Мексікі і Паўднёвай Амерыкі. На Філіпінах ён дазволены для ўсіх святаў Багародзіцы, а таксама без афіцыйнага дазволу выкарыстоўваецца ў такой ролі ў іншых месцах. Існуюць таксама выпадкі неапраўданага ўжывання блакітнага колеру замест фіялетавага падчас цэлебрацый Адвэнту[5].
  • Белы ці залаты колер традыцыйна ўжываўся падчас Навэны з 16 па 24 снежня ў Іспаніі. У 1950-я гады гэты звычай перастаў прымяняцца, аднак ён ўсё яшчэ шырока выкарыстоўваецца на Філіпінах. Белы колер таксама ўжываецца на імшах за памерлых у Паўднёвай Азіі, дзе белы з'яўляецца традыцыйным колерам смутку ў мясцовых культурах. Таксама, калі для вялікай колькасці святароў не хапае літургічнага адзення, белы колер можа ўжывацца для ўсіх канцэлебрантаў.
  • Фіялетавы альбо чорны колер часта дазваляецца выкарыстоўваць у нацыянальныя дні памяці загінулых ваенных. Напрыклад, у Канадзе ён выкарыстоўваецца ў Дзень Памяці (Remembrance Day).

Дарэформенныя нормы[правіць | правіць зыходнік]

Рымскі імшал у версіі папы Яна XXIII (1962) быў дазволены для выкарыстання ў экстраардынарнай форме рымскага абраду папам Бенедыктам XVI ў 2007 годзе пасля апублікавання motu proprio Summorum Pontificum. Гэтая рэвізія імшала ўключала змены, зробленыя Янам XXIII у motu proprio Rubricarum instructum 29 ліпеня 1960 года[6]. Выкарыстанне літургічных колераў у розных версіях дарэформеннай літургіі адбывалася наступным чынам.

Колер 1920—1955 1955—1960 1960—1969
Фіялетавы
  • Сухія дні
  • Крыжовыя дні
  • Вігілія Божага Нараджэння
  • Свята святых Немаўлят (калі прыпадае на будні дзень)
  • Ахвяраванне Пана (асвячэнне свечак і працэсія)
  • Нядзелі Septuagesima, Sexagesima і Quinquagesima
  • Пальмавая нядзеля (толькі імша)
  • Вялікая Пятніца (толькі на камунію)
  • Пасхальная вігілія (абрады перад імшой)
  • Вігілія Пяцідзесятніцы (абрады перад імшой)
  • Вігілія Нараджэння святога Яна Хрысціцеля
  • Вігілія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі
  • Успамін усіх памерлых вернікаў (толькі падчас саракагадзіннага набажэнства)
  • Сакрамэнт хросту (уступныя абрады і экзарцызм)
  • Сухія дні
  • Крыжовыя дні
  • Вігілія Божага Нараджэння
  • Нядзелі Septuagesima, Sexagesima і Quinquagesima
  • Пальмавая нядзеля (толькі імша)
  • Вялікая Пятніца (толькі на камунію)
  • Пасхальная вігілія (абрады перад імшой)
  • Вігілія Пяцідзесятніцы (абрады перад імшой)
  • Вігілія Нараджэння святога Яна Хрысціцеля
  • Вігілія святых апосталаў Пятра і Паўла
  • Вігілія святога Лаўрэнція
  • Вігілія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі
  • Успамін усіх памерлых вернікаў (толькі падчас саракагадзіннага набажэнства)
  • Сакрамэнт хросту (уступныя абрады і экзарцызм)
Ружовы
  • Нядзеля Gaudete (Трэцяя нядзеля Адвэнту)
  • Нядзеля Laetare (Чацвёртая нядзеля Вялікага посту)
  • Нядзеля Gaudete
  • Нядзеля Laetare
  • Нядзеля Gaudete
  • Нядзеля Laetare
Белы
  • Вігілія Унебаўшэсця Пана
  • Сакрамэнт канфірмацыі
  • Вігілія Унебаўшэсця Пана
  • Сакрамэнт канфірмацыі
Чырвоны
  • Актава святога Стэфана
  • Актава святых Немаўлят
  • Актава Пяцідзесятніцы
  • Актава святых апосталаў Пятра і Паўла
  • Актава Пяцідзесятніцы
  • Актава Пяцідзесятніцы
Чорны
  • Вялікая Пятніца
  • Успамін усіх памерлых вернікаў (па-за саракагадзінным набажэнстам)
  • Імшы за памерлых
  • Вялікая Пятніца (галоўная літургія)
  • Успамін усіх памерлых вернікаў (па-за саракагадзінным набажэнстам)
  • Імшы за памерлых
  • Вялікая Пятніца (галоўная літургія)
  • Успамін усіх памерлых вернікаў (па-за саракагадзінным набажэнстам)
  • Імшы за памерлых

Папа Пій X падняў ступень святкавання нядзеляў звычайнага перыяду, таму тыя нядзелі, якія прыпадалі на пэўныя актавы, сталі цэлебравацца ў зялёным колеры замест колера той актавы, дзе знаходзіліся[7].

Правілы, што датычылі літургічных колераў да часу папы Пія X, былі, па сутнасці, такімі ж, як выкладзена ў Рымскім імшале папы Пія V (1570), за выключэннем дададзеных за гэты перыяд святаў, якіх яшчэ не было ў гэтым імшале. Апісаная там схема колераў адлюстроўвала іх выкарыстанне, якое склалася ў Рыме да XII стагоддзя.

Візантыйскі абрад[правіць | правіць зыходнік]

Візантыйскі абрад, які ўжываецца ўсімі Праваслаўнымі цэрквамі, а таксама Усходнімі Каталіцкімі цэрквамі візантыйскага абраду, не мае універсальнай сістэмы колераў, пры гэтым служэбныя кнігі візантыйскай традыцыі ўказваюць толькі, што колер павінены быць «светлы» альбо «цёмны». У грэцкай традыцыі каштанавы ці карычневы колеры ўжываюцца для ўрачыстых святаў, а ў іншыя дні выкарыстоўваецца цэлы шэраг іншых колераў, найбольш распаўсюджаныя з якіх залаты і белы.

Славянскія Праваслаўныя цэрквы і іншыя цэрквы, на якія ўплывае заходняя традыцыя, прынялі свой цыкл літургічных колераў. Паміж канкрэтнымі супольнасцямі магчымыя разыходжанні, але ў цэлым, колеры ў візантыйскай літургіі ўжываюцца наступным чынам.

Колер Агульнае выкарыстанне Іншыя выкарыстанні
Залаты
  • Калі не вызначаны іншы колер
Блакітны
  • Цэрквы, прысвечаныя Багародзіцы, могуць ужываць блакітны колер па змоўчанні, замест залатога.
  • У некаторых месцах блакітны колер ужываецца на свята Богаяўлення.
  • У многіх месцах блакітны колер ужываецца падчас Успенскага посту (акрамя свята Перамянення).
Фіялетавы або цёмна-чырвоны
  • У многіх месцах фіялетавы і/або цёмна-чырвоны выкарыстоўваюцца толькі ў буднія дні Вялікага посту, тады як светлыя колеры (залаты ці белы) ўжываюцца ў суботы і нядзелі.
Чырвоны
  • Вялікдзень (гара Афон і Іерусалім)
  • Божае Нараджэнне (гара Афон і Іерусалім)
  • Святы Багародзіцы (гара Афон)
  • У некаторых месцах чырвоны колер ужываецца падчас Успенскага посту (акрамя свята Перамянення).
Зялёны
  • Святы Крыжа (у некаторых месцах, напрыклад, Іерусаліме)
Чорны
  • Буднія дні падчас Вялікага посту
  • Буднія дні падчас Вялікага тыдня (за выключэннем Вялікага Чацвяра)
  • Чорны колер больш пераважае ў славянскіх традыцыях, чым у грэцкай традыцыі.
Белы
  • Вялікдзень
  • Божае Нараджэнне
  • Богаяўленне
  • Іншыя вялікія святы Госпада Ісуса Хрыста
  • Пахаванні (праз увесь год, нават у Вялікім тыдні)

Колеры змяняюцца перад Вячэрняй напярэдадні таго ці іншага літургічнага дня. Падчас вялікіх святаў колер змяняецца перад вячэрняй службай, якая пачынае першы дзень перадсвята, і застаецца да апошняга дня паслясвята.

Пад уплывам Захаду чорны колер часта ўжываецца ў славянскіх цэрквах для пахаванняў, будніх дзён Вялікага посту і Вялікага тыдня як знак пакаяння і смутку, але ў другой палове XX стагоддзя старажытны белы стаў больш папулярны як сімвал надзеі Уваскрашэння.

Руская Праваслаўная царква[правіць | правіць зыходнік]

Паводле выдання «Настольная книга священнослужителя», выдадзенага Рускай Праваслаўнай царквой, за літургічны год можа ўжывацца да васьмі літургічных колераў. Іх выкарыстанне можа мець варыянты, але ў асноўным, яны выкарыстоўваюцца наступным чынам[8].

Колер Агульнае выкарыстанне Іншае выкарыстанне
Залаты
Блакітны
фіялетавы або цёмна-чырвоны
  • Буднія дні Вялікага посту
Чырвоны
Зялёны
  • Пяцідзесятніца да дня апосталаў Пятра і Паўла (русіны)
Чорны
  • Буднія дні Вялікага посту
  • Пахаванні, успаміны і літургіі будніх дзён (русіны)
Белы
  • Божае Нараджэнне
Аранжавы

Сімволіка колераў у традыцыі Рускай Праваслаўнай царквы заснавана, між іншым, на спектральных якасцях святла. Белы колер, паводле традыцыі, сімвалізуе Божае нястворанае святло, якое ўключае ў сябе ўсе іншыя колеры. Падобную сімволіку мае таксама залаты колер, дзякуючы свайму сонечнаму бляску. Ён таксама абазначае багацце, дастойнасць, каралеўскую ўладу. Акрамя гэтых, традыцыя ўжывае сем колераў спектру сонечнага святла, у сувязі з чым існуюць шматлікія паралелі з біблійным і традыцыйным ужываннем і сімвалізмам лічбы сем (сем Таінстваў, шэсць дзён стварэння і адзін адпачынку, Тройца і чатыры Евангеллі і г. д.). З гэтых колераў тры з'яўляюцца «нестворанымі» (чырвоны, жоўты і сіні), а астатнія чатыры (аранжавы, зялёны, блакітны, фіялетавы) — створанымі ад першых трох (сімвал нястворанай Тройцы і стварэння)[8].

Копцкі і Эфіопскі абрады[правіць | правіць зыходнік]

Копцкая Праваслаўная традыцыя, якая мае месца таксама ў Эфіопіі і Эрытрэі, выкарыстоўвае толькі белыя літургічныя адзенні, а залаты і срэбны колеры лічацца варыянтамі белага.

Англіканская царква[правіць | правіць зыходнік]

Ужыванне неадбеленага льну на англіканскім алтары падчас Вялікага посту

Большасць англіканскіх цэркваў выкарыстоўвае колеры, прадпісаныя ў рымскім абрадзе, звычайна, у яго дарэформеннай версіі, за выключэннем таго, што блакітны колер ужываецца падчас Адвэнту замест фіялетавага. У некаторых месцах на службах за памерлых ужываецца чорны колер, хоць больш распаўсюджанымі варыянтамі з'яўляюцца белы і фіялетавы.

Па гістарычных прычынах большасць сусветнай англіканскай супольнасці бярэ прыклад з практыкі Царквы Англіі. Пасля выхаду ў 1980 годзе Альтэрнатыўнай служэбнай кнігі (англ.: Alternative Service Book) з'явіліся практычныя рэкамендацыі па выбары колераў на сезоны літургічнага году. Таксама дэтальныя рэкамендацыі апублікаваныя ў лекцыянарыях, прычым яны амаль што цалкам супадаюць з сістэмай колераў, прыведзенай вышэй для рымскага абраду (пасля рэформы) з некаторымі выключэннямі:

  • не ўзгадваецца ўжыванне колераў у сувязі са смерцю папаў ці кардыналаў;
  • не прапануюцца колеры для Вялікай Суботы;
  • рэкамендацыя чырвонага колеру для абраду канфірмацыі таксама распаўсюджана на абрад сакрамэнту святарства;
  • неадбелены лён прапануецца як альтэрнатыва для фіялетавага колеру падчас Вялікага посту;
  • існуе магчымасць выкарыстання чырвонага колеру замест зялёнага падчас «Перыяду Каралеўства» (англ.: Kingdom Season) — чатырох апошніх нядзеляў літургічнага году, што заканчваюцца нядзеляй Хрыста Валадара;
  • нарэшце, белы колер прапанаваны для нядзеляў ад Аб'яўлення Пана да Ахвяравання Пана: гэты час аб'ядноўваецца ў асобны «перыяд Аб'яўлення».

Каляровая схема, прапанаваная Царквой Англіі, таксама ўказвае, калі выкарыстоўваць залатыя адзенні ў тых цэрквах, дзе залаты і белы — гэта адрозныя колеры. Выкарыстанне ружовага адзення, як у рымскім абрадзе, падаецца як варыянт у штогадовых лекцыянарыях, аднак пазнейшыя выданні пазначаюць яго як «традыцыю».

Лютэранства[правіць | правіць зыходнік]

Евангелічная лютэранская царква ў Амерыцы (ELCA) выкарыстоўвае тую самую схему колераў, што і англікане і скандынаўскія лютэране, але з выкарыстаннем залатога колеру толькі для Пасхальнай вігіліі і набажэнстваў Велікоднай нядзелі. На Вялікім тыдні замест цёмна-чырвонага выкарыстоўваецца алы колер. Супольнасці, якія не маюць такога колеру, выкарыстоўваюць фіялетавы ад Пальмавай нядзелі да Вялікай серады і белы колер у Вялікі Чацвер. Чорны колер, які англікане традыцыйна выкарыстоўвалі для Вялікай Пятніцы і пахаванняў, прымяняўся ў ELCA толькі на Папялец, але з выхадам новага Евангелічнага лютэранскага малітоўніка, які замяніў Лютэранскую кнігу малітваў, чорны больш не рэкамендуецца для Папяльца ці Вялікай Пятніцы — замест яго ў Папялец выбіраецца фіялетавы колер, а для Вялікай Пятніцы не прадпісана ніякага колеру. Таксама новае выданне малітоўніка прапануе блакітны колер (альбо фіялетавы як варыянт) для перыяду Адвэнту, адлюстроўваючы традыцыйнае выкарыстоўванне блакітнага колеру ў Скандынаўскіх лютэранскіх цэрквах.

Таксама Лютэранская Царква — Місурыйскі сінод (LCMS), Вісконсінскі евангелічны лютэранскі сінод (WELS) і Аб'яднаная царква метадыстаў выкарыстоўваюць падобную сістэму, але з выкарыстаннем фіялетавага колеру як асноўнага і для Адвэнту, і для Вялікага посту (блакітны можа быць варыянтам толькі для Адвэнту), а залатога колеру замест белага як на Божае Нараджэнне, так і на Вялікдзень. WELS выкарыстоўвае чырвоны таксама падчас «Перыяду канца свету» — часу разважанняў над кнігай Апакаліпсісу. Усе тры супольнасці носяць чырвоны колер у апошнюю нядзелю кастрычніка, на святкаванне Рэфармацыі 31 кастрычніка, калі Марцін Лютэр прыбіў 95 тэзісаў да дзвярэй Вітэнбергскай царквы.

Пратэстанты[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя пратэстантскія цэрквы, гістарычна — метадысты, а сёння шматлікія супольнасці Пратэстанцкага мэйнстрыму, выкарыстоўваюць схему колераў, падобную да англіканскай і рымска-каталіцкай, хоць такая практыка і не паўсюдная. Многія пратэстантскія цэрквы не выкарыстоўваюць літургічных колераў увогуле.

Сарумскі абрад[правіць | правіць зыходнік]

Сарумскі абрад выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай Англіі да Рэфармацыі і меў асаблівы набор літургічных колераў. Пасля адраджэння англакаталіцтва ў XIX стагоддзі некаторыя супольнасці Царквы Англіі пачалі прымаць літургічныя колеры сарумскага абраду, каб атрымаць пэўны англійскі выраз каталіцтва, а не рымскі. Дакладныя літургічныя колеры сарумскага абраду застаюцца прадметам дыскусій, але сучасныя карыстальнікі гэтых колераў сцвярджаюць, што ў ім блакітны колер захоўваўся для Адвэнту, а неадбелены лён ужываўся падчас Вялікага посту. Сарумскі абрад ніколі не атрымаў афіцыйнага адабрэння Царквы Англіі, але паўплываў на шматлікія кафедральныя саборы гэтай царквы.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Общее наставление к Римскому миссалу
  2. Магчымасць выкарыстання блакітнага літургічнага колеру для святаў Багародзіцы абмежаваная некалькімі дыяцэзіямі.
  3. 3,0 3,1 Общее наставление к Римскому миссалу, 346
  4. Общее наставление к Римскому миссалу, 347
  5. Cantica Nova Publications, Advent Blues, editorial by Gary D. Penkala, December 2000
  6. Missale Romanum 1962 (PDF)
  7. Rubricae generales Missalis: XVIII — De Coloribus Paramentorum, 1920 typical edition (апушчаны словы «exceptis Dominicis infra octavas occurrentibus, in quibus color octavarum servatur», якія былі ў ранейшых версіях, пачынаючы ад рэдакцыі папы Пія V ў 1570 годзе.
  8. 8,0 8,1 Настольная книга священнослужителя

Sources[правіць | правіць зыходнік]

  • Ordo missae celebrandae et divini officii persolvendi secundum calendarium romanum generale pro anno liturgico 2005—2006, Libreria Editrice Vaticana, 2005.

External links[правіць | правіць зыходнік]