Невельскі павет

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Невельскі павет
Герб губерні
Герб губерні
Губерня
Цэнтр
Плошча
3626 кв. вёрст
Насельніцтва
103 872 жыхара (1896)
Vitebskaya Gub Nevelskiy uezd.png

Невельскі павет — адзін з паветаў Віцебскай губерні. Павятовы горад — Невель.

Па плошчы павет займаў 3626 (3578,9) кв. вёрст. Насельніцтва паводле саслоўя на 1896 г. — 103872 жыхара.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Невельскі павет знаходзіўся ў паўночна-ўсходняй частцы губерні. Плошча павета па ваенна-тапаграфічнай здымцы складала 3626 кв. вёрст, па вылічэнні Стрэльбіцкага — 3578,9 кв. вёрст. З Пскоўскай губерні ў павет уваходзіла ўзвышша, шырокае і плоскае, перасыпанае мноствам азёр і балот. Гэтыя вышыні ўваходзяць таксама ў Себежскі і Люцынскі паветы і служаць водападзелам паміж рачнымі басейнамі Заходне-Дзвінскім і Пскоўска-Ільменскім. Найбольш значныя вышыні павета цягнуліся каля мяжы Пскоўскай губерні пры вёсках Пачынкі, Сакольнікі, Іванцы, Дубна і інш. Узвышшы, якія перасякаюць дарогу з Полацка ў Невель, пры паселішчы Турычына падзяляе басейны рэк Ловаці і Заходняй Дзвіны.

З рэк павета заслугоўвае ўвагі рака Ловаць з прытокам Яменка, астатнія рэчкі нязначныя. Азёры, па вылічэннях Стрэльбіцкага, займаюць 183 кв. вёрст. Значныя азёры: Нешчарда 24 кв. вярсты і Іван-возера — 20 кв. вёрст. Шмат паселішчаў было размешчана па берагах азёр. Пад балотамі лічаць не менш за 40 тыс. дзесяцін (384 кв. вярсты). Лясы займалі 110402 дзесяціны; з іх казне належыла 16034 дзесяціны, цэрквам — 438 дзесяцін, прыватным уладальнікам — 93930 дзесяцін. Больш за ўсё было лясоў хваёвых і яловых, але сустракаліся таксама дуб і іншыя пароды. Зручных зямель (акрамя казённых і ўдзельных) было ва ўладальнікаў 109269 дзесяцін і ў сялян 116865 дзесяцін. Памер сялянскага надзела на 1 душу — 1,40 дзесяціны.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Сельскагаспадарчая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

У сярэднім штогод да пачатку XX стагоддзя засявалася: жытам 27900 дзесяцін, пшаніцай 650 дзесяцін, аўсом 14000 дзесяцін, ячмянём 6900 дзесяцін, грэчкай 1300 дзесяцін, гарохам 2150 дзесяцін, бульбай 2700 дзесяцін, льном 3350 дзесяцін, каноплямі 400 дзесяцін. Збіраецца жыта 9 01250 пудоў, пшаніцы 20150 пудоў, аўса 550200 пудоў, ячменю 255380 пудоў, грэчкі 23800 пудоў, гароху 75560 пудоў, бульбы 783400 пудоў, канаплянага насення 1600 і валакна 2000 пудоў. Усіх землеўладальнікаў 1099; з іх праваслаўных 988, раскольнікаў 3, рымска-каталікоў 75, лютэранаў 9, яўрэяў 23, замежнік 1. У сялян было ў 1894 г. сеяна азімай пшаніцы 778 чвэрцяў, жыта 28013 чвэрцяў, яравой пшаніцы 153 чвэрці, аўса 28379 чвэрцяў, ячменю 8220 чвэрцяў, грэчкі 685 чвэрцяў і астатніх хлябоў 223 0 чвэрцяў. У памешчыкаў азімай пшаніцы 436 чвэрцяў, жыта 9462 чвэрці, яравой пшаніцы 66 чвэрцяў, аўса 8892 чвэрці, ячменю 2566 чвэрцяў, грэчкі 173 чвэрці і іншых яравых хлябоў 533 чвэрці. Бульбы ў сялян было пасеяна 23175 чвэрцяў, у памешчыкаў 5610 чвэрцяў. Лёну было пасеяна памешчыкамі 11583 пуды і сабрана валакна 48120 і насення 18909 пудаў; сялянамі 15345 пудоў і сабрана валакна 51428 і насення 44126 пудоў. Сена сабрана ў павеце 5195340 пудоў. Садоўніцтва і агародніцтва развіта мала. У сялян коней 16457, кароў 35053, авечак 22113, свіней 15243, коз 1381, у іншых уласнікаў коней 8288, кароў 19028, авечак 12892, свіней 5721, коз 621.

Вытворчасць, рамёствы і гандаль[правіць | правіць зыходнік]

Саматужныя промыслы маларазвіты. У 1893 г. лічылася саматужнікаў 2086 чалавек, вырабілі розных вырабаў на 42693 руб. 1570 чалавек былі заняты падрыхтоўкай невадаў; кавалёў было 200. У 1894 г. фабрык і заводаў было 48, з вытворчасцю на 69955 руб.: Мукамолы 28 (на 51 990 руб.), Заводаў мылаварных 6, вінакурных 4, гарэлачных 1, піваварных 1, цагляных 3, ганчарных 3 і сінільна-набіваных 2. Гандлёвых і прамысловых устаноў 102. Усіх хлебных крам 135; ў іх павінна было быць у наяўнасці 23982 чвэрці азімага і 11991 чвэрць яравога хлеба, а складалася да 1 студзеня 1895 г. 1 0667 чвэрцяў азімага і 7061 чвэрць яравога. Харчовага павятовага капіталу 14584 руб. Па гандлі выдаецца сяло Сакольнікі.

Адукацыя, рэлігія і ахова здароўя[правіць | правіць зыходнік]

Сельскіх пачатковых вучылішчаў 24, з 1267 навучэнцамі (192 дзяўчынкі); царкоўна-прыходскіх школ 17. Праваслаўных цэркваў 38, рымска-каталіцкая 1. Бальніцы 2, прыёмных пакояў 4. Лекараў (без горада Невеля) служачых 2 і вольнапрактыкуючых 2, фельчараў 11, 2 бабак-павітух. Сяляне з сваіх сродкаў у 1893 г. выдаткавалі на бальніцы 439 руб., На народныя школы 3219 руб., На царкоўна-прыхадскія і школы граматы 2153 руб.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць[правіць | правіць зыходнік]

Жыхароў да 1 студзеня 1896 года — 103 872 (51 480 мужчын і 52 392 жанчыны): праваслаўных — 96917, раскольнікаў — 3129, каталікоў — 1476, пратэстантаў — 203, юдэяў — 1972, іншых веравызнанняў — 175. Дваран — 1692, духоўнага саслоўя 645, ганаровых грамадзян і купцоў — 468, мяшчан — 3229, ваеннага саслоўя — 2680, сялян — 94 968, іншых саслоўяў 190. Беларусы тады складалі карэннае насельніцтва павета (84,0 %)[1], большасць з іх была праваслаўнымі. Велікарусаў ў 1870 годзе было 1892, латышоў — 184, яўрэяў — 4858 чал.

Вядомыя жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Соф'я Кавалеўская — свае дзіцячыя гады правяла ў маёнтку бацькі Палівіна Невельскага павета, Віцебскай губерні.

Тэрытарыяльнае ўпарадкаванне[правіць | правіць зыходнік]

3 станы, 20 воласцей, каля 2 тыс. паселішчаў, вёсак і інш.

Зноскі

  1. Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы. — Минск : Беларуская навука, 2017. С.205