Томас Санкарэ

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Томас Санкарэ
Thomas Sankara
Томас Санкарэ
сцяг
Старшыня Нацыянальнага савета рэвалюцыі Буркіна-Фасо
4 жніўня 1983 — 15 лістапада 1987
Папярэднік: пасада заснавана
Пераемнік: пасада скасавана
 
Партыя: Congress for Democracy and Progress[d]
Дзейнасць: палітык, ваенны, гітарыст
Веравызнанне: каталіцтва
Нараджэнне: 21 снежня 1949(1949-12-21)[1][2][3]
Смерць: 15 кастрычніка 1987(1987-10-15)[1][2][3] (37 гадоў)
Жонка: Mariam Sankara[d]

Томас Санкарэ (фр.: Thomas Sankara, поўнае імя — Томас Ісідар Ноель Санкарэ, фр.: Thomas Isidore Noël Sankara, таксама Тома Санкарэ[5]; 21 снежня 194915 кастрычніка 1987) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Буркіна-Фасо, прэзідэнт краіны ў 1983-1987 гадах. Прытрымліваўся рэвалюцыйных марксісцкіх поглядаў і быў адным з тэарэтыкаў панафрыканізму. За свае левыя перакананні, рэвалюцыйную дзейнасць і амбітнасць празваны «афрыканскім Чэ Геварам».

Бiяграфiя[правіць | правіць зыходнік]

Раннiя гады[правіць | правіць зыходнік]

Бацькі Томаса Санкарэ былі выхадцамі з розных племянных груп: бацька, Самба Жозэф Санкар (памёр у 2006 г.), — з народу мосі, а маці Маргрэтэ (памерла ў 2000 г.) — з фульбе. Такім чынам, у саслоўнай сістэме народа мосi іх сын лічыўся «сiлмi-моci», якіх адносілі да людзей «трэцяга гатунку». Аднак бацька Томаса Санкарэ служыў у французскай жандармерыі, удзельнічаў у Другой сусветнай вайне і перажыў інтэрнавання нацысцкімі войскамі[6].

Томас наведваў пачатковую школу ў Гаві i працягнуў навучанне ў другім па велічыні горадзе краіны — Боба-Дыуласа. Сям’я хацела, каб ён стаў каталіцкім святаром, але з-за рэлігійнай спецыфікi Верхняй Вольты, дзе большасць насельніцтва вызнавалі іслам, Санкарэ быў вымушаны пазнаёміцца ​​з Каранам.

Ваенная служба[правіць | правіць зыходнік]

Ва ўзросце 19 гадоў Санкарэ паступіў на ваенную службу, а праз год яго адправілі на Мадагаскар ў школу афіцэраў. Там малады вайсковец стаў сведкам двух народных паўстанняў супраць аўтарытарнай палітыкі прэзідэнта Цірананы (1971 і 1972), а таксама вывучаў працы Маркса і Леніна, што спрыяла фармаванню яго рэвалюцыйнага светапогляду.

Вярнуўшыся на радзіму ў 1972 годзе, Санкарэ вызначыўся ў памежнай вайне 1974 года супраць Малі, хоць у далейшым ён успамінаў пра канфлікт як пра «бескарыслівы і несправядлівы». Росту звесткі афіцэра ў сталіцы краіны Уагадугу спрыялі нетыповыя для ваеннага рысы — ён гуляў на гітары ў джаз-групе «Tout-à-Coup Jazz» і кіраваў матацыклам.

Прафесійны ваенны, Санкарэ ў 1976 узначаліў трэніровачны цэнтр армейскіх камандас у По на поўдні краіны і ў далейшым камандаваў падраздзяленнямі дэсантнікаў. Даслужыўся да звання капітана.

На службе Санкарэ пазнаёміўся з аднадумцамі, радыкальнымі малодшымі афіцэрамі, у прыватнасці, Блэзам Кампаорэ, якога сустрэў у Марока, а таксама з Анры Зонг і Жанам-Батыстам Букары Лінгані. Ва ўмовах ваеннай дыктатуры палкоўніка Сея Зерба Санкарэ і яго паплечнікі стварылі таемную арганізацыю «Група афіцэраў-камуністаў» (Regroupement des officiers communistes), якая з пачатку 1980-х гадоў пачала прымаць удзел у палітычным жыцці.

Пачатак палітычнай дзейнасцi[правіць | правіць зыходнік]

У верасні 1981 Санкарэ быў прызначаны ваенным урадам Дзяржаўным сакратаром па інфармацыі. На першае паседжанне кабінета ён прыехаў на ровары. Ўжо 21 красавіка 1982 Санкарэ падаў у адстаўку і адкрыта перайшоў у апазіцыю, абвінаваціўшы вайскоўцаў у прыгнятаннях працоўных і прафсаюзаў са словамі «Гора тым, хто закрывае народу рот!».

Пасля чарговага ваеннага перавароту 7 лістапада 1982 абвешчаны прэзідэнтам доктар Жан Батыст Уэдраога, якi ў студзені 1983 года прызначыў Санкарэ прэм'ер-міністрам Верхняй Вольты. Аднак пад уплывам візіту ў краіну французскага прэзідэнцкага дарадцы па справах Афрыкі (па сумяшчальніцтве сына прэзідэнта Мітэрана) Жана-Крыстафа Мітэрана 17 мая 1983 «занадта радыкальны» Санкарэ быў адхілены ад займаемай пасады жа крайне левыя погляды. Экс-прэм'ер быў неадкладна ўзяты пад хатні арышт; блізкія да яго Зонг і Лiнганi таксама былі арыштаваныя. Арышт папулярнага кіраўніка ўрада выклікаў паўстанне жыхароў бедных раёнаў Уагадугу. Хоць ён быў падаўлены, зрэшты становішча ўлады стала вельмі хісткім.

Прэзідэнцтва[правіць | правіць зыходнік]

Выступ Т.Санкарэ

Праз два месяцы пасля арышту Санкарэ, 4 жніўня 1983 апальны 33-гадовы афіцэр прыйшоў да ўлады ў выніку ваеннага перавароту — паўстанне сталічнага гарнізона, арганізаванага яго сябрам, капітанам Блэзам Кампаорэ, і стаў старшынёй Нацыянальнага савета рэвалюцыі. 9 жніўня Санкарэ здушыў спробу контраперавароту, ажыццёўленую правым крылом афіцэрскага корпуса.

Санкарэ праводзіў палітыку шырокіх рэформаў, якія ён дэклараваў як накіраваныя на паляпшэнне якасці жыцця ў краіне. Ён чэрпаў натхненне на прыкладзе Кубінскай рэвалюцыі (сам Фідэль Кастра наведаў Санкарэ ў 1987 годзе) і шукаў збліжэння з незалежнымі лідарамі суседніх краін накшталт Джэры Ролінгса ў Гане. Прынцыпы абвешчанай Санкарэ «дэмакратычнай і народнай рэвалюцыі» (Révolution démocratique et populaire) як антыімперыялістычныя былі акрэслены ў прамовы ад 2 кастрычніка 1983, напісанай адным з яго ідэолагаў Валерыям Соме.

У 1984, праз год пасля прыходу да ўлады Санкарэ, краіна адмовілася ад каланіяльнай назвы «Верхняя Вольта», якая была замененая на «Буркіна-Фасо». У перакладзе з мовы племені мосі «Буркіна» азначае «сумленныя людзі», а слова «фасо» з мовы племені дыўла — «зямля продкаў», што разам гучыць як «краіна сумленных людзей». Была прынята таксама новая сымболіка Буркіна-Фасо, у тым ліку сцяг (чырвона-зялёны, з залатой зоркай) і герб, у распрацоўцы якіх прымаў удзел сам прэзідэнт.

«Бедны прэзідэнт»[правіць | правіць зыходнік]

Найважнейшым для прасоўвання рэвалюцыі Томас Санкарэ, які быў харызматычным лідарам, лічыў асабісты прыклад. Прэзідэнт жыў на дараванне армейскага капітана, складала $450 у месяц, а прэзідэнцкі аклад у $2000 пералічваў у сіроцкі фонд (пасля ліквідацыі і забойствы Санкарэ аказалася, што яго асабістая маёмасць складалася з старога аўтамабіля «Пежо», набытага яшчэ да прыходу да ўлады, халадзільніка са зламаным маразільнікам, трох гітар і чатырох ровараў). Адным з першых новаўвядзенняў яго ўрада стала абнародаваньне даходаў і рахункаў ўсіх дзяржслужбоўцаў.

Больш за тое, Санкарэ забронiў ўсталёўваць у сваім кабінеце кандыцыянер, паколькі яму «сорамна перад людзьмі, для якіх недаступная такая раскоша», і адмовіўся санкцыянаваць развешванне сваіх партрэтаў у публічных месцах і офісах у сувязі з тым, што «ў нас у краіне такіх, як я, сем мільёнаў». Было прададзена ўвесь ўрадавы аўтапарк, які складаецца з «Мэрсэдэсаў», замест якіх для патрэб міністраў былі набыты «Рэно 5» — самыя танныя на той момант аўтамабілі ў краіне. Санкарэ знізіў заробкі чыноўнікаў, а таксама забараніў ім карыстацца асабістымі кіроўцамі і лётаць з авіябілетамі першага класа. Ад чыноўнікаў патрабавалася замяніць дарагія заходнія касцюмы на традыцыйную туніку, пашытую мясцовымі жыхарамі. Напярэдадні Новага года адміністратараў абавязвалі здаць па месячнаму акладу на карысць спецыяльных фондаў. Вызваліўшы ад палову кабінета, Санкарэ адправіў іх на калектыўныя фермы — працаваць на зямлі, «дзе ад іх будзе больш карысці».

Рэформы[правіць | правіць зыходнік]

«Піянеры рэвалюцыі» ў гады прэзідэнцтва Т.Санкарэ.

Сярод задач, пастаўленых Санкарэ — ліквідацыя голаду, стварэнне сістэмы бясплатнай адукацыі і аховы здароўя, барацьба з эпідэміямі і карупцыяй, лесааднаўлення ва ўмовах наступу пустыні (у гады яго прэзідэнцтва былі высаджаны 10000000 дрэў спыніла распаўсюджванне Сахары на поўдзень). Найбольшай кампаніяй стала вакцынацыя ад інфекцыйных захворванняў 2500000 дзяцей у час «Бітвы за здароўе», ажыццёўлена з дапамогай кубінскіх валанцёраў (была ахоплена не толькі ўся тэрыторыя Буркіна-Фасо, але і памежныя ўчасткі суседніх краін). Як вынік, паказчыкі дзіцячай смяротнасці, якія да гэтага былі самымі высокімі ў свеце (280 смерцяў на 1000 нованароджаных), знізіліся да 145 з 1000[7]. У заслугу Санкарэ таксама ставяць праграмы па будаўніцтве жылля, спісанне даўгоў дробным арандатарам, адмена падушнага падатку, «кампанію Альфа» па навучанні пісьменства дзевяццю мясцовымі мовамі, праграму развіцця дарожнай інфраструктуры, барацьбу з «рачны слепатой» і іншымі мясцовымі хваробамі.

Адным з першых рашэнняў рэвалюцыйнай улады стала пазбаўленне племянных правадыроў прывілеяў і маёмасці, адмена выплаты ім даніны і абавязковай працы з боку сялян. Падчас аграрнай рэформы надзелы, якія належалі феадальным землеўладальнікам, былі пераразмеркаваны на карысць сялян, іх апрацоўвалі. У выніку, за тры гады ўраджайнасць пшаніцы ўзрасла з 1700 да 3800 кілаграмаў на гектар, што дазволіла краіне выйсці на самазабеспячэнне харчаваннем. Замест архаічнай мадэлі племянной ўлады па кубінскіх прыкладам былі створаны Камітэты абароны рэвалюцыі — масавыя арганізацыі, у рамках якіх ажыццяўлялася ўзбраенне народа. Разам з камітэтам абароны рэвалюцыі, усеўладдзе арміі, ўзмацніўся ў Верхняй Вольце ў часы ваенных пераваротаў, было абмежаванае таксама народным апалчэннем SERNAPO (Service National et Populaire). Цэнтральны армейскі магазін, дзе афіцэрам прадаваліся дэфіцытныя тавары па нізкіх коштах, быў рэарганізаваны ў першы ў краіне дзяржаўны супермаркет, адкрыты для ўсіх.

Санкарэ абвяшчаў справу рэвалюцыі неад’емнай ад пытання вызвалення жанчын. У склад яго ўрада ўваходзіла значная колькасць жанчын, раней было беспрэцэдэнтным для Заходняй Афрыкі. Жанчыны ў Буркіна-Фасо былі нарэшце зраўняныя ў правах з мужчынамі і атрымалі доступ да адукацыі. Санкарэ заахвочваў жанчын ўступаць у шэрагі ўзброеных сіл і стварыў жаночы гвардзейскі атрад на матацыклах. Для забеспячэння правоў жанчын былі забароненыя варварскі звычай абразання жаночых геніталій, прымусовыя шлюбы і шматжонства. У першы год рэвалюцыі быў адзначаны «дзень салідарнасці», калі мужчынам было загадана рыхтаваць абед і ісці гандляваць на рынак, каб адчуць усю цяжкасць жаночай лёсу. У Буркіна-Фасо пачалося распаўсюджванне сродкаў кантрацэпцыі, а ўрад Санкарэ стаў першым у Афрыцы, хто афіцыйна прызнаў эпідэмію СНІДу, лічачы яе сур’ёзнай пагрозай для афрыканскіх народаў.

Знешняя палiтыка[правіць | правіць зыходнік]

Санкарэ заставаўся рэзкім крытыкам «гуманітарнай дапамогі» ад заходніх дзяржаў і міжнародных эканамічных арганізацый неаліберальнага напрамка, разглядаючы яе як форму неакаланіялізму (пра што, у прыватнасці, казаў у прамове перад Генеральнай Асамблеяй ААН). Яшчэ з часоў свайго прэм’ерства ён быў актыўна залучаны ў Рух недалучэння.

У канца 1985 года абвастрыліся супярэчнасці з Малі вакол багатай карыснымі выкапнямі Агашэрскай паласы. Калі ўрад Буркіна-Фасо арганізаваў перапіс насельніцтва, а перапiснiкi памылкова зайшлі ў лагеры племя фульбе на тэрыторыі Малі, малiйские ўлады скарысталася гэтай нагодай, каб прывесці свае ўзброеныя сілы ў стан поўнай баявой гатоўнасці і вырашыць 25 снежня, у дзень каталіцкix Каляд. Пачалася Агашерску («Калядную») вайну. Вайна працягвалася пяць дзён і забрала жыцці ад 100 да 300 чалавек (большасць з якіх былі грамадзянскімі жыхарамі Буркіна-Фасо, забітымі малiйской авіяцыяй падчас бамбардзіроўкі рынку горада Уахігуя). Малiйцам атрымалася выбіць сілы Буркіна-Фасо з некалькіх вёсак. Дзве спробы Лiвiі і Нiгерыі арганізаваць спыненні агню праваліліся, аднак 30 снежня па пасярэдніцтве прэзідэнта Кот-д'Івуара Фелікса Уфуэ-Буаньі баявыя дзеянні ўсё ж завяршыліся.

Энергічная дзейнасць Санкар выклікала негатыўную рэакцыю суседніх рэжымаў (пазней Кампарэ ставіў сваяму забітага папярэдніку ў віну пагаршэнне адносін з імі). Канферэнцыя кіраўнікоў краін-суседзяў Буркіна-Фасо, якая прайшла пад патранатам Францыі ў верасні 1986 года ў сталіцы Кот д'Івуара Ямусукра, запатрабавала ад прэзідэнта-рэвалюцыянера згортвання сацыяльных ініцыятыў. Адначасова былая метраполія — ​​Францыя — рыхтавала глебу для ваеннага перавароту, выкарыстоўваючы людзей з бліжэйшага акружэння Санкарэ.

Забойства[правіць | правіць зыходнік]

Санкар быў забіты 15 кастрычніка 1987 г. падчас дзяржаўнага перавароту, арганізаванага яго сябрам і паплечнікам, міністрам юстыцыі Блезам Кампаорэ. Цела Санкар і дванаццаці бліжэйшых памочнікаў, забітых падчас дзяржаўнага перавароту, былі закапаны ў безназоўнай магіле, а жонка і двое дзяцей забітага прэзідэнта беглі з краіны. Шэраг камітэтаў абароны рэвалюцыі працягвалі аказваць узброены супраціў арміі на працягу некалькіх дзён пасля забойства прэзідэнта.

Першым рашэннем Блэз Кампарэ як новага прэзідэнта стала купля персанальнага «Боінга». Затым Кампарэ адмяніў ажыццёўлены Санкарэ працэсы нацыяналізацыі, аднавіў значныя заробкі чыноўнікам і адмяніў падаткі на мэдыцыну, уведзеныя на іх прыбытку падчас рэвалюцыі. Пасля выбараў 1991 года, у якіх прынялі ўдзел толькі 7% выбаршчыкаў Буркіна-Фасо прыняла пад гарантыі Францыі крэдыт ад МВФ сумай $ 67.000.000.

Санкарэ — аўтар вершаў і прозы, стваральнік дзяржаўнага гімна краіны. За тыдзень да забойства ён, выступаючы на ​​мітынгу, прысвечаным 20-й гадавіне забойства яго куміра Эрнэста Чэ Гевары, вымавіў фразу, якая стала яго эпітафіяй: «Рэвалюцыянераў можна забіць, ідэі — ніколі»[8].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  2. 2,0 2,1 Thomas Sankara // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. 3,0 3,1 Thomas Sankara // Discogs — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118975536 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.
  5. Тома Санкара. Человек, Стоящий За Справедливость / ThomasSankara. - YouTube, вiдэа
  6. Décès de Joseph sambo père du Président Thomas Sankara
  7. Antonio de Figueiredo. The true visionary Thomas Sankara
  8. African Revolutionary Thomas Sankara's Example Lives on by Demba Moussa Dembélé, International Journal of Socialist Renewal

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]