Іван IV, цар і вялікі князь усяе Русі
З Вікіпедыя.
 |
Увага! Нейтральнасць гэтага артыкула выклікае сумнеў. Глядзіце ў размовах. |
ІВАН ВАСІЛЬЕВІЧ (Іван Грозны), у больш позняй расійскай гістарыяграфіі Іван IV (25 жніўня 1530, сяло Каломенскае пад Масквой — 18 сакавіка 1584, Масква), Вялікі Князь Маскоўскі і ўсяе Русі (з 1533), цар усяе Русі (з 1547), адзін з найбольш выбітных дзяржаўных дзеячаў у сусветнай гісторыі, які азначыў накірунак развіцця Русі ў XVI стагоддзі. Сын Васілія III і Алены Глінскай. З дынастыі Рурыкавічаў.
Змест |
[правіць] Першыя гады княжання
Пры нараджэнні атрымаў прамое імя Ціт. Бацька памёр, калі Івану было тры гады, і ён уступіў на прастол. Прадбача хуткую смерць, Васілій III сфарміравал апякунскі савет, які павінет кіраваць ад імя Івана. У савет ўвайшлі князь Андрэй Старыцкі — малодшы брат бацькі Івана, М. Л. Глінскі — дзядзя вялікай княгіні Алены і саветнікі: браты Шуйскія (Васілій і Іван), М. Ю. Захар'ін, Михаіл Тучкоў, Михаіл Варанцоў. Дзейнасць савета адзначылася шматлікімі міжусобіцамі сярод яе членаў і іншых баяраў.
У 17-гадзовым узросце Іван Васільевіч вянчаецца на царства і становіцца першым рускім царом. Царскі тытул дазваляў заняць істотна іншую пазіцыю ў дыпламатычных зносінах з Заходняй Еўропай. Вялікакняжацкі тытул перакладалі як «прынц» або нават «вялікі герцаг». Тытул жа «цар» у іерархіі стаяў нароўні з тытулам «кароль», гэта значыць на другім месцы пасля імператарскага. У 1554 годзе новы тыту прызнала Англія, у 1558 — патрыярх Канстанцінопальскі, у 1576 — Максіміліан II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі.
[правіць] Першы рускі цар
У выніку каранавання радня цара ўмацавала сваё становішча, дамогшыся значных выгод, аднак пасля Маскоўскага паўстання 1547 года род Глінскіх страціў увесь свой уплыў, а юны кіраўнік упэўніўся ў ашаламляльнай неадпаведнасці паміж яго ўяўленнямі аб уладзе і рэальным становішчам спраў. У канцы 1540-х - 1550-х гадах Іван Грозны кіруе краінай з дапамогай "Выбранай рады", куды ўваходзілі духаўнік цара Сільвестр, А. Ф. Адашаў, мітрапаліт Макарый, Андрэй Курбскі, Д. І. Курляцеў-Абаленскі і інш.
[правіць] Дзяржаўныя рэформы Івана IV
З 1549 года разам з Выбранай радай Іван IV правёў шэраг рэформ, накіраваных на цэнтралізацыю дзяржавы: Земскую рэформу, Губную рэформу, правёў ператварэнні ў арміі. У 1550 годзе быў прыняты новы судзебнік, які пацвердзіў права свабоднага пераходу сялян. У 1549 скліканы першы Земскі сабор, у 1551 — Стоглавый сабор, які прыняў зборнік рашэнняў аб царкоўным жыцці «Стоглаў». У 1555—1556 Ян IV адмяніў кармленні і прыняў Улажэнне аб службе.
Судзебнік і царскія граматы надавалі сялянскім суполкам права самакіраванні, раскладкі падаткаў і нагляду за парадкам. Пагалоўнае ўзбраенне стральцоў агнястрэльнай зброяй ставіла іх вышэй пяхоты заходніх дзяржаў, дзе частка пяхотнікаў (пікінёры) мела толькі халодную зброю.
"Прыгавор аб месніцтве" спрыяў значнаму ўмацаванню дысцыпліны ў войску, падвышэнню аўтарытэту ваявод, асабліва не шляхетнага паходжання, і паляпшэнню баяздольнасці рускага войска, хоць і сустрэў вялікі супраціў родавай шляхты.
Пры Іване Грозным быў забаронены ўезд на тэрыторыю Расіі яўрэйскіх купцоў.
У пачатку 1560-х гадоў Іван Васілевіч вырабіў знакавую рэформу дзяржаўнай сфрагістыкі. З гэтага моманту з'яўляецца ў Расіі ўстойлівы тып дзяржаўнай пячаткі. Але самае галоўнае, упершыню на грудзі старажытнага двухгаловага арла з'яўляецца вершнік — герб князёў Рурыкава дома, выяўляўшыйся да таго асобна, і заўсёды з ліцэвога боку дзяржаўнай пячаткі, у то час як малюнак арла змяшчалася на адваротнай.
[правіць] Знешнепалітычная дзейнасць
Эпоха Івана Грознага характэрызуецца шматлікімі войнамі, у якіх руская дзяржава адстойвала сваё існаванне як незалежнае царства. Іаану Грознаму, сучасніку Лізаветы Ангійскай, Філіпа II Іспанскага і Вільгельма Аранскага, прыходзіцца вырашаць ваенныя, адміністрацыйныя і міжнародныя задачы, падобныя на мэты стваральнікаў новых еўрапейскіх дзяржаў, але ў значна больш цяжкім становішчы.
У першай палове XVI стагоддзя Казанскае ханства вяло сталыя войны з Маскоўскай Руссю. Усяго казанскія ханы здзейснілі каля сарака паходаў на рускія землі, у асноўным у рэгіёны Ніжняга Ноўгарада, Вятки, Уладзіміра, Кастрамы, Галіча, Мурама. Адразу пасля каранацыі цар пачаў заваяванне Казані, здзейсніўшы тры паходы на Маскву. Подчас першага казанскае войска адступіла за сцены драўлянага крамля, на штурм якога без аблогавай артылерыі (якая правалілася пад тонкі лёд на Волзе) рускае войска не вырашылася і, прастаяўшы пад сценамі сем дзён, адступіла. Падчас другога паходы рускія войскі таксама не здолелі ўзяць Казань, але ў невялікай ад яе адлегласці была ўзведзена крэпасць Свіяжск, якая стала апорным пунктам рускіх падчас трэцяга пахода, які закончыўся ўзяццем Казані.
У 1554 і 1556 Іван Грозны арганізавал два паходы на Астрахань, якія завершыліся далучэннем Астраханскага ханства да Расіі.
Шматлікія набегі здзяйсняла і Крымскае ханства. У часы праўленні Івана IV паходы крымскіх татараў на Русі былі ў 1536, 1537, 1541, 1552, 1555 гадах. У 1558 войска саюзнага Маскве польскага князя Дзмітрыя Вішнявецкага атрымлівае перамогу над крымскім войскам ля Азова, а ў 1559 маскоўскае войска пад камандаваннем Д. Ф. Адашава здзейсніла паход на Крым, спустошыўшы буйны крымскі порт Кезлеў і вызваліўшы шматлікіх рускіх палонных. У 1563 і 1569 крымскі хан ажыццяўляе два наўдалых пахода на Астрахань. У 1570 адбыўся разбуральны паход на Разань, у 1571 — на Маскву. У 1572 адбыўся апошні ў царстваванне Івана Грознага паход крымскіх татараў на Русь, які закончыўся знішчэннем татарскага войска ў бітве пры Моладзях.
У 1554-1557 гадах адбылася руска-швецкая вайна. Шведская флатылія аблажыла крэпасць Арэшак, але ўзяць не здолела і адступіла. У адказ рускія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Швецыі і разбілі швецкае войска ля горада Ківінеб, а затым аблажылі Выбарг, але горад узяць не здолелі. У выніку вайны расійска-швецкая мяжа засталася на старым месцы.
Цар разумеў, што без вайсковага флота немагчыма вярнуць рускія Балтыйскія землі, вядучы вайну са Швецыяй, Рэччу Паспалітай і Ганзейскімі гарадамі, якія мелі ўзброеныя сілы на моры і панавалі на Балтыцы. У першыя жа месяцы Лівонскай вайны цар спрабуе стварыць каперскі флот, з прыцягненнем на маскоўскую службу датчан, ператварыўшы ў ваенныя караблі марскія і рачныя суда. У канцы 70-х гадоў Іван Васілевіч у Волагдзе пачаткаў будаваць свой ваенны флот і паспрабаваў перакінуць яго на Балтыку. Задума не ўдалася. Але нават гэтая спроба выклікала сур'ёзныя хваляванні ў марскіх дзяржаў.
Вясной 1557 года на березе Нарвы цар Іван ставіць порт. Але Ганзейскі саюз і Лівонія не прапускаюць еўрапейскіх купцоў у новы рускі порт, і тыя працягваюць хадзіць, як і раней, у Рэвель, Нарву і Рыгу. Узгодненая пазіцыя Ганзы і Лівоніі па недапушчэнні Масквы да самастойнага марскога гандлю, прыводзіць цара Івана да рашэння пачаць барацьбу за шырокі выхад да Балтыкі.
У студзені 1558 года Іван IV пачаткаў Лівонскую вайну за авалоданне ўзбярэжжам Балтыйскага мора. Першапачаткова вайсковыя дзеянні развіваліся паспяхова. Нягледзячы на набег на паўднёва-рускія землі статысячнай крымскай арды зімой 1558, руская армія вяла актыўныя наступальныя дзеянні ў Прыбалтыцы, узяла Нарву, Дзерпт, Нейшлос, Нейгаўз, разбіла ордэнскія войскі ў Тырзена пад Рыгай; да вясны 1559 года войска Лівонскага ордэна была канчаткова разгромленае, а сам Ордэн фактычна перастаў існаваць. Маскоўская дзяржава прыняло прапанову аб перамір'і, правапанавую Даніяй, якое доўжылася з сакавіка па лістападзе 1559. У гэты час зямлі Ордэна пераходзяць ва ўладанні Польшчы, Літвы, Швецыі і Даніі. Швецыя і Літва запатрабавалі ад Масквы выдалення войскаў з іх тэрыторыі. ІИван Грозны адказаў адмовай і Расія апынулася ў канфлікце з кааліцыяй Літвы і Швецыі. Поспехі ў вайне змяняліся неўдачамі, і ў 1583 годзе было падпісана мірнае пагадненне.
[правіць] Апрычніна
Здрада Курбскага, нежаданне баяраў-вотчыннікаў удзельнічаць у барацьбе супраць Польшчы і Літвы і рост ерасяў унутры царства прыводзіць цара да думкі аб усталяванні асабістай дыктатуры і разгроме баярства і ерацічаскіх зборышчаў. У 1565 ён абвясціў аб уводзінах у краіне апрычніны. Краіна дзялілася на дзве часткі: апрычніну і земства. У апрычніну патрапілі, у асноўным, паўначна-усходнія рускія землі, дзе было мала баяраў-вотчыннікаў. Апрычнік прыносіў клятву на вернаць цару і абавязваўся не мець зносіны з земскімі.
Пачаткам стварэння апрычнага войскы можна лічыць 1565 год, калі быў сфармаваны атрад у 1000 чалавек, адабраных з «апрычных» уездаў. У далейшым лік «апрычнікаў» дасягнуў 6000 чалавек. У Апрычнае Войска ўключаліся таксама і атрады стральцоў з апрычных тэрыторый.
Прагрэсіўнае значэнне Апрычнага Войскі заключалася ў тым, што стварэнне яго было неабходным этапам у барацьбе за ўмацаванне цэнтралізаванай дзяржавы. Апрычніна павінна была вырваць з коранем усе перажыткі ўдзельнай раздробненасці, зрабіць немагчымым нават частковы зварот да яе - і тым самым забяспечыць ваенную абарону краіны. Таксама ёсць меркаванне аб рэлігійным матыве опричинины.
Быўшы апрычным ігуменам, цар выконваў усе манаскія абавязкі. Апоўначы ўсё ўставалі на палуночніцу, у чатыры раніцы — да утрані, у восем пачыналася абедня. Цар паказваў прыклад набожнасці: сам званіў да утрані, спяваў на клірасе, старанна маліўся, а падчас агульнай трапезы чытаў услых Святое Пісанне. У цэлым, набажэнства займала каля 9 гадзін у дзень.
З дапамогай апрычнікаў, якія былі вызваленыя ад судовай адказнасці, Іаан IV гвалтоўна канфіскоўваў баярскія вотчыны, перадаючы іх дваранам-апрычнікам. У адказ узнікалі новыя змовы. Рэпрэсіям падвергнуліся і злоўленыя адрачэнцы і ворагі Праваслаўнай Царквы.
Буйнай падзеяй апрычніны быў паход на Ноўгарад у студзені-лютым 1570, падставай да якога паслужыў данос 1569 года, які абвінавачваў наўгародцаў у намеры пасадзіць на пасад князя Уладзіміра Старыцкага і перадаць Ноўгарад і Пскоў польскаму каралю. 2 студзеня перадавыя атрады на чале з У. Г. Зюзіным падышлі да Ноўгарада і ачапілі горад заставамі, апячаталі казну ў манастырах. Іван асабіста кіраваў паходам.
З 300 здраднікаў, якія замахваліся на жыццё цара і цэласнасць Расійскай дзяржавы, былі памілаваныя і адпушчаныя на волю 184 чалавека — амаль 2/3 асуджаных. Астатнія, у тым ліку скарбнік Фунікаў і друкар Віскаваты, падтрымліваўшыя сувязь паміж змоўшчыкамі і польскім каралём, Аляксей і Фёдар Басманавы — натхніцелі звяржэння мітрапаліта Філіпа, Вяземскі, папярэдзіўшы наўгародскіх удзельнікаў змовы аб правале іх планаў, а так жа прывезеныя з Ноўгарада здраднікі, былі пакараныя смерцю. Гісторык Р. Г. Скрыннікаў, на падставе вывучаных дакументаў і асабістых запісаў Цара, выводзіць агульны лік пакараных смерцю у 1505 чалавек. Прыкладна столькі жа, паўтары тысячы імёнаў налічвае спіс, пасланы Іванам для малітоўнага памінання ў Кірыла-Белазерскі манастыр.
У 1572 году цар афіцыйна адмяняе апрыччыну (якая фактычна працягвалася да яго смерці), якая нанесла, па меркаванні С. Ф. Платонава, адчувальны ўдар па апазіцыйнай арыстакратыі і тым самым умацаваўшы рускую дзяржаўнасць у цэлым.
[правіць] Апошні перыяд жыцця
У 1575 году па жаданню Івана Грознага хрышчоны татарын і хан касімоўскі Сімеон Бекбулатівіч венчан быў на царства, як «вялікі князь всея Русі», а сам Іван Грозны назваўся Іванам Маскоўскім, з'ехаў з Крамля і стаў жыць на Пятроўке, але праз 11 месяцаў цар Сімеон адправіўся ў Цвер, а Іван Васілевіч зноў стаў іменавацца Вялікім Князем Маскоўскім.
Грозны мае намер быў усталяваць з Польшчай выключна з мэтай вызваліць сілы і засяродзіць іх на барацьбе са Швецыяй, таму 15 студзеня 1582 г. паміж Расіяй і Польска-Літоўскай дзяржавай быў падпісаны Ям-Запольскі мір. Расія, ва ўмовах вельмі неспрыяльнага становішча, выявіўшы найвысокую мужнасць рускіх войскаў і лепшыя якасці рускай дыпламатыі, вымусіла Рэч Паспалітую адмовіцца ад шырокіх планаў агрэсіі і ад сваіх прэтэнзій на Пскоў, Ноўгарад і Смаленск.
Яшчэ да завяршэння перамоў у Яме-Запольскім, рускі ўрад разгарнуў падрыхтоўку да вайсковага паходу супраць шведаў. Збор войскаў працягваўся на працягу ўсёй другой паловы снежня і на мяжы 1581-1582 гадоў, калі ўжо былі ўрэгуляваныя асноўныя спрэчныя пытанні паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай, і прынята канчатковае рашэнне аб арганізацыі паходу. Наступленне пачалося 7 лютага 1582 г. пад камандаваннем ваяводы М. П. Катырава-Растоўскага, і пасля перамогі каля вёскі Ляліцы сітуацыя ў Прыбалтыцы стала прыкметна змяняцца на карысць Расіі.
Падпісваючы перамір'е на кароткі, двухгадовы тэрмін, рускія палітыкі разлічвалі, што з пачаткам Польска-швецкай вайны ім атрымаецца вярнуць захопленыя шведамі наўгародскія прыгарады і не жадалі звязваць сабе рукі.
У пачатку 1584 года Іван Грозны захварэў і 18 сакавіка памёр. Перад смерцю прыняў схіму з імем Іона.
[правіць] Вынікі царствавання
Іван кіраваў дзяржавай з 1538 па 1584 год, амаль 46 гадоў. За гэты час было пакарана 3-4 тысячы чалавек, гэта значыць менш 100 чалавек у год, уключаючы крымінальных злачынцаў. Для прыкладу, толькі ў адной Вафаламееўскай ночы 1572 года загінула ад 3 да 10 тысяч чалавек.
Пры ўступленні на прастол Іван пераняў 2,8 млн кв. км, а ў выніку яго кіравання тэрыторыя дзяржавы павялічылася амаль удвая — да 5,4 млн кв. км — крыху больш, чым уся астатняя Еўропа. За тое ж час насельніцтва вырасла на 30-50 % і склала 10-12 млн чалавек.
