Жалезны век

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Зброя і ўпрыгожванні часоў жалезнага веку
Жалезныя нажы перыяду позняга жалезнага века, знойдзеныя на тэрыторыі Беларусі

Жале́зны век (8 ст. да н. э. — 5 ст. н. э.) — заключны перыяд першабытнай гісторыі, калі людзі навучыліся здабываць жалеза і вырабляць з яго прылады працы. Выкарыстанне металу зрабіла карэнны пераварот у развіцці прадукцыйных сіл, выклікала вялікія змены ў грамадскіх адносінах, аказала значны ўплыў на далейшы ход гістарычнага працэсу. У гэты перыяд з'яўляецца маёмасная няроўнасць людзей. Удасканальванне працы і рост яе прадукцыйнасці садзейнічалі таму, што жыццё ў складзе рода становіцца неабавязковым. З яго вылучаюцца малыя сем'і, не звязаныя паміж сабой сваяцкімі адносінамі. Утвараюцца суседскія абшчыны, пачынаецца разлажэнне першабытнаабшчынных зносін.

У гістарычнай археалогіі старажытная літаратура жалезнага веку ўключае ў сябе самыя раннія тэксты захавалай рукапіснай традыцыі. Літаратура на санскрыце і кітайская літаратура квітнелі ў жалезным веку. Іншыя тэксты ўключаюць авестыйская гаты, індыйскія Веды і самыя старыя часткі Бібліі на іўрыце. Прынцыповай асаблівасцю, якая адрознівае жалезны век ад папярэдніх з'яўляецца ўвядзенне літарных знакаў, і, як следства развіццё пісьменства, што дазволіла складаць літаратуру і гістарычны запіс[1].

Жалезны век у сістэме трох перыядаў[правіць | правіць зыходнік]

Падзел ранняй гісторыі чалавецтва на тры перыяды археалагічных культур: каменны век, бронзавы век і жалезны век прапанаваў дацкі археолаг Хрысціян Юргенс Томсен для аблягчэння класіфікацыі археалагічных знаходак. Лепш за ўсё прапанаваная Томсен класіфікацыя артэфактаў працуе для археалагічных знаходак Міжземнамор'я і Блізкага Усходу. У іншых старажытных культурах, напрыклад, культуры Старажытнага Кітая, вылучыць бронзавы і жалезны вякі цяжэй.

Тэрмін жалезны век, сустракаецца значна раней, у кнізе «Працы і дні» Гесіёда, дзе гісторыя чалавецтва падзелена на 5 вякоў: залаты, сярэбраны, бронзавы, век герояў і жалезны век, аднак гэты старажытны падзел міфалагічны, а не археалагічны.

Усе народы і цывілізацыі перажылі перыяд распаўсюджвання металургіі і жалезных вырабаў. Але да культур жалезнага веку адносяць толькі цывілізацыі ранняй гісторыі, якія пасля прайшлі рабаўладальніцкі перыяд.

Працягласць[правіць | правіць зыходнік]

Перыяд жалезнага веку быў найменш працяглым сярод іншых эпох. Ён пачаўся з Цёмных часоў Грэцыі ў 12 стагоддзі да н.э. у Еўропе і Блізкім Усходзе, і ў 11 стагоддзі ў Індыі і Азіі. Лічыцца, што жалезны век скончыўся з узнікненнем прыкладна ў 3 стагоддзі да н.э. пісанай гісторыі, якая падае сведчанні пра падзеі ад непасрэдных яе ўдзельнікаў (развіты элінізм і Рымская дзяржава).

У Амерыцы, Аўстраліі і Акіяніі жалезны век пачаўся толькі са з'яўленнем еўрапейцаў[2].

Можна лічыць, што чалавецтва працягвае жыць у часе развітога жалезнага веку, таму што жалеза і металургія не страцілі свайго значэння да гэтага часу. Яшчэ нядаўна ў СССР вызначалі сваё лідарства ў свеце па колькасці вырабленага чыгуну і сталі.

Адкрыццё жалеза[правіць | правіць зыходнік]

Ранняя тэхналогія атрымання і апрацоўкі жалеза была прымітыўнай у параўнанні з сучаснай металаапрацоўкай. Найстаражытныя жалезныя артэфакт ы, знойдзеныя археолагамі, былі з метэарытнага жалеза, дакладней сплаву жалеза з нікелем. Выплаўка жалеза з жалезнай руды пачалося ў канцы бронзавага веку. Пытанне аб тым, адкуль пачаўся гэты працэс, ці існаваў спачатку адзін цэнтр выплаўкі, або тэхналогія ўзнікла ў розных частках свету незалежна, дыскутуецца архелогамі. Самая распаўсюджаная тэорыя сцвярджае, што выплаўка жалеза зарадзілася ва Усходняй Анатоліі прыкладна 1200 гадоў да н.э.

Першая тэхналогія выплаўкі жалеза была сырадутная. У зямлі выкопвалася яма, куды складвалі слаямі руду і вугаль. Над ямай будавалі купал з комінам. Паветра ў печ падавалася з дапамогай кавальскіх мяхоў. Такая канструкцыя забяспечвала аднаўленне жалеза без расплаўлення — тэмпература была занадта нізкай. Тэхналогія была малаэфектыўнай. У выніку, розрушившы печ, з яе вымалі порыстае рэчыва, якое называлі крыцай. Яна складалася з жалеза і шлаку. Яе потым ушчыльнялі з дапамогай кавальскіх молатаў. Сырадутнае жалеза было нізкай якасці і крохкае. Яно саступала па цвёрдасці перад бронзай.

Перавагай жалеза над бронзай была даступнасць сыравіны. Жалезныя вырабы сталі лепшымі за бронзавыя толькі з пачаткам асваення працэсу варэння сталі, што адбылося ў раннім Сярэднявеччы. З тых часоў людзі сталі шырока ўжываць жалеза. А да таго жалезныя вырабы саступалі па якасці бронзе, але жалезная руда была даступная і магла быць знойдзена практычна ўсюды, у той час як вытворчасць бронзы патрабуе медных і алавяных руд, радовішчы якіх былі далёка і патрабавалі перавозак і гандлю.

З вынаходствам тэхналогіі выплаўкі жалеза адбыліся значныя змены ў чалавечым грамадстве — людзі атрымалі ў дастатковай колькасці прылады працы. Практычна ўсе бытавыя жалезныя вырабы, акрамя нажніц і шрубаў, былі ўпершыню выраблены ў жалезны век.

Пераход ад бронзавага веку[правіць | правіць зыходнік]

13 — 12 стагоддзі да н.э. на Блізкім Усходзе і ў Міжземнамор'е былі часам заняпаду цывілізацый, які называюць калапсам бронзавага веку. Пра гэта сведчыць заняпад і знікненне буйных гарадоў. У Грэцыі гэты перыяд называюць цёмнымі стагоддзямі. У гэты ж перыяд прыйшла ў заняпад Хецкая дзяржава ў Анатоліі, Старажытны Егіпет падвергнуўся нападу так званых народаў мора. Прычыны заняпаду і яго сувязь з узнікненнем тэхналогіі апрацоўкі жалеза дыскутуюцца гісторыкамі.

Аднаўленне буйных гарадоў і цывілізацыі пачалося з 10 стагоддзя. Умацаваліся нова-хецкія дзяржавы, росквіту дасягнула Нова-Асірыйская дзяржава. З 8 стагоддзя да н.э. аднавілася эканоміка Старажытнай Грэцыі, пачаўся перыяд класічнай антычнасці.

Еўропа[правіць | правіць зыходнік]

Жалезны век у Цэнтральнай Еўропе падзяляюць на перыяды гальштацкай культуры і латэнскай культуры.

На тэрыторыі Італіі жалезны век прадстаўлены этрускай культурай. На поўначы Еўропы, у Скандынавіі, Фінляндыі, Эстоніі апрацоўка жалеза з балотнай руды пачалася прыкладна за 500 гадоў да н.э.

Афрыка[правіць | правіць зыходнік]

У Афрыцы на поўдзень ад Сахары жалезны век зацвердзілася адразу ж пасля каменнага веку, абмінаючы бронзавы век. Як сведчаць археалагічныя даследаванні, апрацоўка жалеза на тэрыторыі сучаснага Нігера датуецца прыкладна 1200 годам да н.э.[3]. Сведчанні вытворчасці вугляродзістай сталі ў Афрыцы датуюцца пачаткам 1 тысячагоддзя[4].

Кітай[правіць | правіць зыходнік]

Жалезныя вырабы з'явіліся на Маньчжурскай раўніне ў 9 стагоддзі да н.э.[5]. У даліну Янцзы чорная металургія дабралася да 6 стагоддзя да н.э.[6].


Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. The Junior Encyclopædia Britannica: A reference library of general knowledge. (1897). Chicago: E.G. Melvin.
  2. Українська радянська енциклопедія. — Т. 4. — Київ, 1979. Стор. 184.
  3. Duncan E. Miller and N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' Journal of African History 35 (1994) 1-36; Minze Stuiver and N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' Current Anthropology 1968.
  4. Peter Schmidt, Donald H. Avery. Complex Iron Smelting and Prehistoric Culture in Tanzania, Science 22 September 1978: Vol. 201. no. 4361, pp. 1085—1089
  5. Derevianki, A. P. 1973. Rannyi zheleznyi vek Priamuria
  6. Higham, Charles. 1996. The Bronze Age of Southeast Asia

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]