Каханне

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Любоў, таксама Каханне — стаўленне да каго-небудзь як да безумоўнай каштоўнасці, лучнасць і агульнасць з якою ўспрымаецца як дабро. Да кахання не адносяць эмацыйныя станы, звязаныя з жарсцю ці прыхільнасцю (у т.л. да адносін, досведу і г.д.); рамантычныя (лірычныя) перажыванні, звязаныя з сексуальнай цягай і сексуальнымі адносінамі.

У дыялогу Платона «Пір» — творы, які задаў большасць асноўных сюжэтаў наступных філасофскіх разважанняў пра каханне, — уз'яднальная функцыя любові (у Платона — любоў-эрас[1]) падаецца як галоўная. У Платона любоўю завецца прага цэласнасці і імкненне да яе, у каханні кожны знаходзіць сваё непаўторнае іншае Я, у лучнасці з якім знаходзіцца гармонія.

У свой час, Арыстоцель лічыў, што сапраўдная любоў (у Арыстоцеля — любоў-філіа) засноўваецца на ўзаемнасці, добразычлівасці, даверы, клопату, імкненні да дасканаласці. У Арыстоцеля адбываецца істотная змена ў разуменні любові, калі ў Платона любоў — стаўленне таго хто любіць да таго каго любяць; адносіны няроўных, то Арыстоцель настойвае на тым, што ў любові, якую ён лічыў за празмернае сяброўства выяўляецца роўнасць.

Платон і Арыстоцель разважалі пра любоў, але праз выяўленыя праз гэтыя развагі ўласцівасці любові як пачуцця — стаўленне да іншага, адносін паміж людзьмі — у пазнейшыя часы пачалі асэнсоўваць і каханне. Развагамі старажытнасці былі зададзеныя фундаментальныя характарыстыкі кахання як пачуцця, якое, па-першае, накіравана ад таго хто кахае да аб'екта кахання і, па-другое, прымушае таго хто кахае ахвяраваць дзеля таго, каго ён кахае. Характэрыстыкі аднолькава ўласцівыя каханню мужчыны да жанчыны і жанчыны да мужчыны, праўда ў асобных выпадках яны выяўляцца па-рознаму.

Асновы разумення кахання[правіць | правіць зыходнік]

Тэрміналогія[правіць | правіць зыходнік]

Складанасць і дыялектычная шматпланавасць кахання спарадзіла значная колькасць трактовак феномену ў розных мовах, культурах на працягу ўсёй гісторыі чалавечага грамадства.

Класіфікацыя форм кахання[правіць | правіць зыходнік]

Распазнаванне асобных тыпаў любові можна бачыць ужо ў старажытнагрэчаскай мове[2][3]:

  • «Эрас» (стар.-грэч.: ἔρως) — стыхійная, захопленая закаханасць, у выглядзе шанавання, накіраванага на аб'ект кахання «знізу ўверх» і якая не пакiдае месца для жалю або міласэрнасці;
  • «Филия» (стар.-грэч.: φιλία) — любоў-сяброўства ці любоў-прыязнасьць, абумоўленая сацыяльнымі сувязямі і асабістым выбарам;
  • «Сторге» (стар.-грэч.: στοργή) — любоў-пяшчота, асабліва сямейная;
  • «Агапэ» (стар.-грэч.: ἀγάπη) — ахвярная любоў, безумоўная любоў, у хрысціянстве такая любоў Бога да чалавека.

Таксама грэкамі вылучалася яшчэ 3 разнавіднасці[3]:

  • «Людус» (лац.: ludus) — любоў-гульня да першых праяў нуды, заснаваная на палавой цязе і накіраваная на атрыманне задавальненняў;
  • «Манія» (стар.-грэч.: μανία) — каханне-апантанасць, аснова якой — запал і рэўнасць. Старажытныя грэкі называлі манію «вар'яцтвам ад багоў»;
  • «Прагма» (стар.-грэч.: πράγμα) — разумовае каханне, калі перажыванне гэтага пачуцця ў чалавеку падахвочвае не сардэчнай прыхільнасцю, а толькі ў карыслівых інтарэсах з мэтай здабывання выгод.

У далейшым на гэтай аснове быў распрацаваны шэраг класіфікацый, у тым ліку прапанаваная канадскім сацыёлагам Дж. А. Лі канцэпцыя шасці любоўных стыляў: тры асноўных стылю — эрас, сторге і людус — у сваіх змешваннях даюць яшчэ тры: агапэ, каханне-манію і рацыянальную любоў-прагму[4].

Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў вызначае каханне як цягу адной адушаўлёнай істоты да іншай для злучэння з ім і ўзаемнага папаўнення жыцця і вылучае тры яе віды[5]:

  • Любоў, якая больш дае, чым атрымлівае, або сыходнае каханне (лац.: amor descendens) — да гэтага віду любові ён адносіць бацькоўскую любоў, пераважна матчыну любоў да дзяцей. У чалавека гэтая любоў, або апека старэйшых пра малодшых, абарона слабых моцнымі, стварае бацькаўшчыну і паступова арганізуецца ў нацыянальна-дзяржаўны побыт[5];
  • Любоў, якая больш атрымлівае, чым дае, або ўзыходзячае каханне (лац.: amor ascendens) — да гэтага віду любові ён адносіць любоў дзяцей да бацькоў, а таксама прыхільнасць жывёл да сваіх апекуноў, асабліва адданасць хатніх жывёл чалавеку. У чалавека, на яго думку, гэтая любоў можа распаўсюджвацца таксама на памерлых продкаў, а затым і на больш агульныя і аддаленыя прычыны быцця (да сусветнай провіду, адзінага Айца Нябеснага), і з'яўляецца коранем усяго рэлігійнага разьвіцця чалавецтва[5];
  • Любоў, якая роўна дае і атрымлівае, або палавая любоў (лац.: amor aequalis) — да гэтага віду любові ён адносіць каханне мужа і жонкі адзін да аднаго, а таксама ўстойлівую сувязь паміж бацькамі ў іншых відаў жывёл (птушак, некаторых жывёл і т. п. ). У чалавека гэтая любоў можа дасягаць выгляду дасканалай паўнаты жыццёвай ўзаемнасці і праз гэта станавіцца вышэйшай сімвалам ідэальных адносін паміж асабістым пачаткам і грамадскім цэлым[5];

Салаўёў падкрэслівае, што ў Бібліі адносіны паміж Богам (у тым ліку ў асобе Хрыста і Царквы) і абранай ім народнасцю адлюстроўваюцца пераважна як шлюбны саюз, з чаго ён робіць выснову, што ідэальны пачатак грамадскіх адносін, па хрысціянству, ёсць не ўлада, а любоў[5].

Таксама Салаўёў піша, што з пункту гледжання этыкі каханне ўяўляе сабой складаную з'яву, якая складаецца з:

  • Жалю, пераважнай у бацькоўскай любові;
  • Глыбокай павагі, пераважна ў каханні дзяцей да бацькоў і вынікаючай з яе рэлігійнай любові;
  • Пачуцця сораму, які ў злучэнні з двума першымі элементамі ўтварае чалавечую форму палавой ці шлюбнай любові[5].

Вытокі і эвалюцыя паняцця любові[правіць | правіць зыходнік]

Сэрца — сімвал кахання

У гісторыі рэлігій каханне двойчы атрымала першынство значэнне: як дзікая стыхійная сіла палавой цягі — у паганскім фалізме (яшчэ захоўваюцца дзе-нідзе ў выглядзе арганізаваных рэлігійных суполак, якія, напрыклад, індыйскія сактысты з іх свяшчэнна-парнаграфічнымі пісаннямі, тантры), і затым, у супрацьлегласць з гэтым, як ідэальны пачатак духоўнага і грамадскага яднання — у хрысціянскай агапэ (грэч.: άγάπη)[5].

Натуральна, што і ў гісторыі філасофіі паняцце займала бачнае месца ў розных сістэмах. Для Эмпедокла каханне (грэч.: φιλια) было адным з двух пачаткаў сусвету, менавіта пачаткам сусветнай адзінства і цэласці (інтэграцыі), метафізічным законам прыцягнення і цэнтраімклівага руху. У Платона каханне ёсць дэманічнае (злучае зямны свет з чароўным) імкненне канчатковай істоты да дасканалай паўнаты быцця і вынікаючай адсюль «творчасць у прыгажосці». Гэта эстэтычнае значэнне кахання было пакінута без увагі ў філасофіі патрыятычнай і схаластычнай[5]. Платон у сваім трактаце «Пір» ўводзіць істотна фармулёўку пра сувязь любові і пазнання. Каханне ў яго працэс бесперапыннага руху. Платанічны эрас — ёсць эрас пазнання.

Згодна з Арыстоцелем, мэтай любові з'яўляецца сяброўства, а не пачуццёвая цяга[6]. Арыстоцель прапанаваў так вызначыць паняцце любові: «любіць значыць жадаць каму-небудзь таго, што лічыш дабром, дзеля яго [гэта значыць гэтага іншага чалавека], а не дзеля самога сябе, і імкнуцца па меры сіл дастаўляць яму гэтыя выгоды»[7].

Іншы сэнс у паняцце ўкладвалі суфійскія філосафы і літаратары Персіі і Арабскага усходу ў часы Сярэднявечча. Так у паэзіі Амара Хаяма і Алішэра Наваі каханне ў духу суфійскай традыцыі атаясамліваецца з віном. Віно, якое налівалі ў посуд, гэта значыць у тленную чалавечую абалонку, напаўняе людзей духоўным складнікам, дыялектычна ўводзячы паняцце любові да Бога[8]. Тым не менш, існаванне Бога само па сабе не з'яўлялася ў іх абавязковай атрыбутыкай. І кірунак, вектар любові, мог мець розныя значэнні.

У Сярэднявечча своеасаблівае зліццё хрысціянскіх і платанічных ідэй аб гэтым прадмеце мы знаходзім у Дантэ. Наогул у сярэднія вякі любоў была прадметам рэлігійнай містыкі, з аднаго боку (Віктарынцы, Бернард Клервоскі і асабліва Банавентура ў яго творах «Stimulus amoris», «Incendium amoris», «Amatorium»), і адмысловага роду паэзіі з другога; гэтая паэзія, якая з Паўднёвай Францыі распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, была прысвечана культу жанчыны і ідэалізаванай палавой любові ў сэнсе гарманічнага злучэння ўсіх трох яе элементаў: глыбокай павагі, жалю і сарамлівасці[5].

У эпоху Адраджэння працамі Марсілія Фічына, Франчэска Катані, Джардана Бруна і іншых пачынае развівацца працягу неаплатанізму. У аснове гэтай любоўнай філасофіі знаходзіцца вучэнне пра прыгажосць. Прырода любові ёсць імкненне да прыгажосці. Гэтая канцэпцыя звязвае этыку і эстэтыку і аказвае значнае ўздзеянне на мастацтва эпохі Адраджэння[6].

У эпоху барока Бенедыкт Спіноза даў наступнае вызначэнне: «Каханне ёсць асалода, якое суправаджаецца ідэяй знешняй прычыны» (лац.: Amor est Laetitia concomitante idea causae externae)[9] Спіноза атаясамляе каханне з абсалютным пазнаннем (amor Dei intellectualis) і сцвярджаў, што філасофстваваць ёсць не што іншае, як любіць Бога[5].

У новай філасофіі варта адзначыць тэорыю палавой любові ў Шапенгаўэра («Metaphysik der Liebe» у «Parerga u. Paral.»). Індывідуалізацыю гэтай страсці ў чалавека Шапенгаўэр тлумачыць тым, што жыццёвая воля (ням.: Wille zum Leben) імкнецца тут не толькі да ўвекавечанні роду (як у жывёл), але і да твора магчымасць здзяйснення асобнікаў роду; такім чынам, калі гэты мужчына горача любіць менавіта гэтую жанчыну (і наадварот), то значыць, ён менавіта з ёй можа ў дадзеных умовах вырабіць найлепшае нашчадства[5].

У XX стагоддзі ўзаемасувязь паміж любоўю і сексуальнасцю легла ў аснову работ Зігмунда Фрэйда. Каханне па Фрэйду — іррацыянальнае паняцце, з якога выключаны духоўны пачатак. Каханне ў тэорыі сублімацыі, распрацаванай Фрэйдам, зводзіцца да першабытнай сексуальнасці, якая з'яўляецца адным з асноўных стымулаў развіцця чалавека[6].

Пазней былі зроблены спробы развіцця тэорыі Фрэйда і пераходу ад чыста біялагічнага апісання да сацыяльнага і культурнага складнікаў як аснове з'явы. Гэта новы напрамак, зароджаны ў ЗША, быў названы неафрэйдызмам. Адным з лідараў неофрейдизма лічыцца псіхааналітык Эрых Фром[10].

У студзені 2009 года навукоўцы інстытута Стогн Брук (Нью-Ёрк, ЗША) падвялі навуковую базу пад існаванне «вечнай любові»: яны прыйшлі да высновы, што ўзровень дапаміна (гармона задавальнення жыццём) аднолькавы і ў старажылаў любові, і ў тых, хто толькі што пакахалі[11]. Аднак яны не ўлічвалі ўзровень аксітацына, які адказвае за прыхільнасць, і яго ўзровень змяняецца з цягам часу[12].

Каханне ў псіхалогіі і сексалогіі[правіць | правіць зыходнік]

У псіхалогіі і сексалогіі як правіла гаворка ідзе менавіта пра каханне як эмоцыю моцнай (гарачай) прыхільнасці і асабістай адданасці аб'екту кахання[13][14].

Важнымі аспектамі любові ёсць павага і клопат, і іх наяўнасць дазваляе адрозніць станоўчае любові ад кахання-хваробы, свайго роду маніі. Частка каханне звычайна складаюць адкрытасць, агульнасць інтарэсаў і жаданняў (сексуальных або любых іншых), інтэнсіўнасць якіх можа быць выяўлена ў кожным канкрэтным выпадку ў рознай ступені[15].

Значэнне кахання[правіць | правіць зыходнік]

Вядомы філосаф-неафрэйдыст Эрых Фром лічыў, што чалавеку ўласціва «імкненне да міжасобаснага яднання», але лічыў, што гэтага яднання можна дасягаць прынцыпова рознымі шляхамі, у сувязі з чым выкарыстаў у сваіх працах слова «каханне» для абазначэння канкрэтнай формы міжасобаснага яднання, якая мае, на яго думку, «ідэальную каштоўнасць ва ўсіх вялікіх гуманістычных рэлігіях і філасофскіх сістэмах, якія прайшлі чатырох тысячагоддзяў гісторыі Захаду і Усходу». Менавіта тэме такой любові прысвечана частка яго прац. На думку Фрома, такая любоў з'яўляецца «спелым адказам на праблему чалавечага існавання», у той час як іншыя формы міжасобаснага яднання з'яўляюцца разбуральнымі[16]. У прыватнасці, Фром лічыў прыкладам такога разбуральнага яднання адносіны Гітлера з народам Германіі[17].

Л. М. Талстой лічыў, што «Каханне ёсць адзіная разумная дзейнасць чалавека»[18] і перасцерагаў:

" Любоў гэтая, у якой толькі і ёсць жыццё, выяўляецца ў душы чалавека, як ледзь прыкметны, пяшчотны парастак сярод падобных на яе грубых парасткаў пустазельных траў, розных пажадлівасцtq чалавека, якія мы называем любоўю. Спачатку людзям і самому чалавеку здаецца, што гэты парастак, — той, з якога павінна вырастаць тое дрэва, у якім будуць хавацца птушкі, — і ўсе іншыя парасткі ўсё адно і тое ж. Людзі нават аддаюць перавагу спачатку парасткам пустазельных траў, якія растуць хутчэй, і адзіны парастак жыцця глухне і замірае; але яшчэ горш тое, што яшчэ часцей бывае: людзі чулі, што ў ліку гэтых парасткаў ёсць адзін сапраўдны, жыццёвы, званы любоўю, і яны замест яго, топчучы яго, пачынаюць выхоўваць іншы парастак пустазельнай травы, называючы яго любоўю. Але што яшчэ горш: людзі грубымі рукамі чапляюць самы парастак і крычаць: «вось ён, мы знайшлі яго, мы цяпер ведаем яго, выгадуем яго. Каханне! Каханне! Вышэйшае пачуццё, вось яно!», і людзі пачынаюць перасаджваць яго, выпраўляць яго і захопліваюць, замінаць яго так, што парастак памірае не расквітнелы, і тыя жа або іншыя людзі кажуць: усё гэта глупства, дробязі, сентыментальнасць. Парастак кахання, пры праяве сваёй пяшчоты, не церпіць дотыку, магутны толькі пры сваім разросте. Усё, што будуць рабіць над ім людзі, толькі горш для яго. Яму трэба аднаго, — таго, каб нішто не хавала ад яго сонца розуму, якое адно росціць яго[19] "

Каханне ў працах Фрома[правіць | правіць зыходнік]

Эрых Фром ў сваіх працах параўноўвае дзве супрацьлеглыя формы любові: каханне па прынцыпе быцця або плённае каханне, і каханне па прынцыпе валодання або няплённае каханне. Першае «прадугледжвае праява цікавасці і клопату, пазнанне, душэўны водгук, выява пачуццяў, асалода і можа быць накіравана на чалавека, дрэва, карціну, ідэю. Яна ўзбуджае і ўзмацняе адчуванне паўнаты жыцця. Гэта працэс самаабнаўлення і самазбагачэння»[20]. Другая азначае пазбаўленне аб'екта свайго «кахання» свабоды і трыманне яго пад кантролем. «Такая любоў не даруе жыццё, а душыць, губіць, душыць, забівае яе»[21][22][23]. Ён таксама кажа аб глыбокім адрозненні сталай любові ад яе няспелых форм[24][25] и всесторонне исследует предмет любви[26]. і ўсебакова даследуе прадмет любові[27].

«Калі чалавек любіць толькі аднаго чалавека і абыякавы да ўсіх іншых, яго каханне - гэта не каханне, а сымбалічнай прыхільнасць, або пашыраны эгаізм»[28].

Плённае каханне мае на ўвазе клопат, адказнасць, павагу і веданне, а таксама жаданне, каб іншы чалавек рос і развіваўся. Яно з'яўляецца дзейнасцю, а не запалам[29].

Афарызмы пра каханне[правіць | правіць зыходнік]

  • Так чалавек, якога ты любіш ўва мне, вядома, лепш за мяне: я не такі. Але ты кахай, і я паспрабую быць лепшым. — Міхаіл Прышвін

Зноскі

  1. У старажытых грэкаў было агульна ўяўленне пра любоў з якой яны вылучалі асобныя кірункі, якія кожны разумеў шмат у чым розна, а менавіта любоў-эрас, любоў-філіа, любоў-сторгэ і любоў-агапэ. Дакладная дыферэнцыяцыя зместу гэтых паняццяў адбылася ў пазнейшыя часы, паняцце любоў-агапэ наогул канчаткова напоўніўся зместам праз хрысціянскае мысленне.
  2. Аверинцев С. С., Спиркин А. Г. Любовь // БСЭ
  3. 3,0 3,1 Светлана Коппел-Ковтун Несколько слов о любви // Всеукраинский журнал «Мгарскій колоколъ». —№ 108. — январь 2012
  4. Кон И. С. Дружба — 4-е изд. — СПб.: ИД «Питер», 2001. — С. 269. — ISBN 9785469001805.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Любовь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  6. 6,0 6,1 6,2 Шестаков В. Эрос и культура: философия любви и европейское искусство. Глава 1. Философия любви в Древней Греции и Риме
  7. Аристотель. Риторика. Книга II. Глава IV.
  8. Омар Хайям // Новейший философский словарь: 3-е изд., исправл. / под ред. А. А. Грицанова. — Мн.: Книжный Дом. 2003. — 1280 с. — (Мир энциклопедий). ISBN 985-428-636-3. (Праверана 13 кастрычніка 2012) (копия)
  9. V.— Письмо четвертое: свет истины // Флоренский П. А. Столп и утверждение истины — М.: Правда, 1990. — 490 с. Репринт 1914 года.
  10. Эрих Фромм // Карпенко Л. А., Кондаков И. М. История психологии в лицах.
  11. Наука поверила, что любовь не умирает // Мой район, 04.01. 2009 г.
  12. Genie James, C. W. Randolph. In the Mood Again: Use the Power of Healthy Hormones to Reboot Your Sex Life. — Simon & Schuster, 2009 ISBN 1-4391-4916-X, 9781439149164
  13. Love // Oxford Illustrated American dictionary. — London, 1998.
  14. Hatfield E., Rapson R. L. Love, Sex, and Intimacy. — New York, 1993.
  15. Мастерс У., Джонсон В., Колодни Р. Сексуальность Человека. — М., 1998.
  16. Фромм, Эрих Зелигманн. Абзац "Желание межличностного слияния...". Любовь – ответ на проблему человеческого существования // Искусство любить. Исследование природы любви = The Art of Loving. An Enquiry into the Nature of Love (1956) / Перевод Л. А. Чернышёвой — М.: Педагогика, 1990. — 160 с. — (Philosophy). — 50000 экз. — ISBN 5-7155-0516-X.
  17. Фромм, Эрих Зелигманн Искусство любить. От абзаца: «Итак, что же мы будем иметь в виду…» до абзаца «В противоположность симбиотическому…».
  18. Толстой Л. Н. О жизни. Глава XXII. Абзац: «Жизнь есть деятельность…».
  19. Толстой Л. Н. О жизни. Глава XXV. Абзац: «Любовь эта, в которой только и есть жизнь…».
  20. Фромм, Эрих Зелигманн Иметь или быть Абзац: «Может ли человек…»
  21. Фромм, Эрих Зелигманн Иметь или быть Абзац: «Если человек испытывает…»
  22. Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…» и далее. — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // Лейбин В. М. Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.. — С. 106.
  23. Корнетов Н. А., Янковская А. Е., Китлер С. В., Силаева А. В., Шагалова Л. В. «К вопросу динамики развития представлений об организационном стрессе и подходов к его оценке». // «Фундаментальные исследования». — № 10. — 2011.Часть 3. — С. 600. Абзац: «Факторами, провоцирующими ОС, являются также особенности социально-экономических условий страны» и следующий.
  24. Фромм, Эрих Зелигманн Искусство любить Абзац: «Итак, что же мы будем…»
  25. Абзац: «Когда Э. Фромм говорил о любви как действенной силе…» — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Природа человека и его потребности» // Лейбин В. М. Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2. — С. 89.
  26. Эрих Фромм (1900—1980) // Великие мыслители. Абзац: «Тема любви к человеку…»
  27. Эрих Фромм (1900—1980) // Великие мыслители. Абзац: «Тема любви к человеку…»
  28. Фромм, Эрих Зелигманн Искусство любви. Абзац: «Любовь, в основе своей, это не только…».
  29. Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…». — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // Лейбин В. М. Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.. — С. 106.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]