Суніцы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Суніцы
Fragaria vesca 003.JPG
Суніцы лясныя
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Fragaria L.

Тыпавы від
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   24624
NCBI   3746
EOL   229659
GRIN   g:4744
IPNI   30014957-2

Суні́цы (Fragaria) — род шматгадовых травяністых кветкавых раслін сямейства ружавых.

Уключае ў сябе як дзікарослыя віды (напрыклад: суніцы лясныя (Fragaria vesca), зялёныя (Fragaria viridis) і г. д.), так і віды, не існуючыя ў дзікім выглядзе (напрыклад суніцы садовыя (Fragaria × ananassa), часта памылкова званыя клубніцамі), так і тыя віды, якія існуюць у дзікай і культурных формах (напрыклад, клубніцы (Fragaria moschata)).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Родавая лацінская назва паходзіць ад лац.: fragare — прыемна пахнуць.

Распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

Адрозніваецца каля 25 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Амерыцы. На Беларусі 3 віды: суніцы зялёныя, або палуніцы (Fragaria viridis), трапляюцца пераважна на паўднёвым усходзе, у далінах рэк, на лугах; суніцы лясныя (Fragaria vesca) найбольш пашыраны ў лясах, родапачынальнікі сартоў рэмантантных суніц, і больш рэдкія — клубніцы (Fragaria moschata).

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Шматгадовая травяністая расліна.

Лісце трайчастае, у прыкаранёвай разетцы, на доўгіх чаранках, якія дасягаюць вышыні ў 10 см. У пазухах лісця развіваюцца кароткія паўзучыя парасткі (вусы), якія ўкараняюцца ў вузлах.

Каранёвая сістэма махрыстая, глыбіня залягання каранёў — 20-25 см.

Суквецце — шматкветкавы шчыток. Кветкі, як правіла, двухполыя, радзей аднаполыя, апыляюцца насякомымі. Пялёсткі звычайна белыя, часам жаўтлявыя; шмат тычынак і песцікаў.

Плод — несапраўдная ягада, ядомая. Плады маюць у сабе вітаміны, арганічныя кіслоты, пекцінавыя і дубільныя рэчывы.

Віды[правіць | правіць зыходнік]

Паводле The Plant List[3] род уключае наступныя віды:

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Кветаложа з'яўляецца адносна моцным алергенам пры ўжыванні ў ежу.

Кветаложа суніц утрымлівае арганічныя кіслоты, дубільныя рэчывы, аскарбінавую кіслату (да 500 мг/л), карацін (да 5 мг/л), вугляводаў утрымліваецца каля 8 г, бялкоў — да 2 г, нязначную колькасць вітаміну B, антацыянавыя злучэнні, пеларганідзін, трошкі эфірных масел. Каларыйнасць — каля 40 ккал/100 г

Лісце змяшчае вялікую колькасьць аскарбінавай кіслаты (да 2,8 г/л), дубільныя рэчывы і часткова алкалоіды.

Збор і захоўванне[правіць | правіць зыходнік]

Ян Пётр Норблін. «Гандляр суніцамі»

Збіраюць суніцы спелымі ў чэрвені — ліпені, лісце — у час квітнення, у маі — чэрвені. Плады сушаць у цяні на гарышчы альбо ў сушылцы, даглядаючы каб яны не збіваліся ў камякі і не перасушваліся. Лісце сушаць на адкрытым паветры ў цяні[4].

Культываванне[правіць | правіць зыходнік]

У культуру суніцы ўведзены ў XV—XVI стагоддзях. Віды, якія вырошчваюцца:

Акрамя гэтага вырошчваюць іншыя гібрыды і сарты.

Выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Харчовыя і лекавыя расліны. У медыцынскай практыцы настой з ягад ці лісця ўжываюць як лёгкі мачагонны сродак пры ныркавых і пячоначных каменьнях, а таксама пры матачных крывацёках[4].

У народным побыце, звычайна, ужываюць узвар расліны цалкам пад час цвіцення. П'юць гарачую і халодную гарбату пры прастуднай хваробе, высокай тэмпературы, захворваннях печані і жоўцевага пузыра, пры малакроўі[4].

Сокам ягад суніц націраюць вуллі, каб не хварэлі пчолы.

Суніцы ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

I цяпер, калі сініца
Б'ецца крыльлем за акном, —
Мне твая усмешка сніцца,
Пах суніцаў ллецца ў дом.

Рыгор Крушына. «Суніцы».[5]

У гонар роду Суніцы быў названы астэроід 1105 Fragaria(укр.) бел., адкрыты 1 студзеня 1929 года. Адзін з фільмаў Інгмара Бергмана называецца «Сунічная паляна».

Вясной паляны пачыналі сніцца,
Хацелася туды прыспешыць крок,
Дзе на прыпёку першыя суніцы
Паказваюць ружовенькі бачок.

Сяргей Законнікаў. «Суніцы»[6].

У геральдыцы[правіць | правіць зыходнік]

Суніцы ўпрыгожваюць шматлікія гербы(італ.) бел. розных адміністрацыйных адзінак.

У філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

Выявы розных відаў суніц змешчананы на паштовых марках Беларусі, Германі і Расіі.

У мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

Як шырока распаўсюджаныя ягады, суніцы часта сустракаюцца на палотнах еўрапейскіх мастакоў. Іх малявалі Дэвід Кэндэл(англ.) бел., Дэбара Грыскам (англ.: Deborah Griscom), Ян Пётр Норблін, Марыя Якунчыкава(руск.) бел., Севярын Разен(англ.) бел., Альберт Эдэльфельт, Альберт Анкер, Іеранім Босх, Вінсент Кларэ, Адрыян Каорт(руск.) бел., Георг Флегель(руск.) бел. і многія іншыя.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Fragaria на сайце The Plant List
  4. 4,0 4,1 4,2 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Земляника лесная // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 51-54. — 200 с. — 130 000 экз.
  5. Рыгор Крушына. «Суніцы»
  6. Сяргей Законнікаў. «Суніцы»

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Скуратовіч А. М. Суніцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 269—270. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
  • Манина Л. Лекарственные растения. — 4-е. — Минск: Наука и техника, 1968. — С. 161—163. — 340 с. — 55 000 ас.
  • Federowski M. Lud bialoruski na Rusi Litewskiej. — Krakow: 1897. — Т. 1.