Класіфікацыя расліннасці

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Класіфікацыя расліннасці, сінтаксанамія – частка фітацэналогіі, якая ўключае ў сябе тэарэтычнае вучэнне і практычныя метады па выдзяленню ўмоўна аднородных тыпаў (фітацэнонаў) з фітацэнатычнага кантынуўма і іх субардынацыю ў сінтаксанамічную іерархію.

Агульныя звесткі аб класіфікацыі расліннасці[правіць | правіць зыходнік]

Класіфікацыя расліннасці з’яўляецца цэнтральнай часткай фітацэналогіі. Узровнь яе развіцця адлюстроўвай узровень развіцця ўсей навукі.

Сінтаксанамія скарыстоўвае опыт таксанаміі, якая ўжо к пачатку ХХ стагоддзя была дастаткова развітай навукай. Складанасць класіфікацыі расліннасці тлумачыцца тым, што раслінныя супольнасці ў адрозненні ад відаў – гэта ўмоўнасці, аб’яднаныя ў шматмерны кантынуум. Акрамя таго, раслінныя супольнасці валодаюць нявысокім узроўнем цэласнасці, што вядзе да зменлівасці архітыпаў (набораў дыягнастычных прызнакаў) сінтаксонаў, падчас вельмі значнай. Вельмі рэдка таксама ў сінтаксонах ніжэйшых рангаў прадстаўлены поўнасцю дыягнастычныя віды вышэйшых адзінак. Усе гэта абумовіла значную складанасць выдзялення сінтаксанамічных адзінак і ўсталяванне дыягназаў супольстваў.

Асноўныя падыходы да прынцыпаў і метадалогіі класіфікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Да пачатку 1970-х гадоў існаваля мноства падыходаў да класіфікацыі расліннасці, якія паступава трансфармаваліся ў два асноўных:

  • Дамінантны (фізіянамічны) падіход.
  • Эколага-фларыстычны падыход.

Пры дамінантным падыходзе сінтаксоны вылучаюцца па дамінантах асобных ярусаў раслінных супольнасцей. Аcноўнымі адзінкамі дамінантнай класіфікацыі з'яўляюцца фармацыя — сукупнасць супольнасцей з адным дамінантам (напрыклад, фармацыя дубовых лясоў) і 'асацыяцыя — якая вылучаецца на падставе дамінантаў розных ярусаў (напрыклад, дубрава рабінава-кіслічная). Гэты падыход з'яўляецца простым і цалкам прымянімым да лясной расліннасці барэальных, суббрарэальных і субтрапічных лясоў, г.зн. там, дзе ў складзе супольнасці маюцца некалькі яўных дамінантаў з моцнымі эдыфікатарнымі ўласцівасцямі, дзе высокая ступень дыскрэтнасці расліннага покрыва.

Але гэты падыход з'яўляецца напрымальным пры класіфікацыі лугоў, рудэральнай расліннасці, расліннасці вырубак і гараў, дзе дамінанты могут хутка мяняцца ў розныя гады і нават сязоны і валодаюць слабымі эдыфікатарнымі ўласцівасцямі, што вядзе да вялікай варыябельнасці відавога складу супольнасцей. Таму ўсе большае распаўсюджванне мае фларыстычны падыход.

Узнікненне эколага-фларыстычнага падыходу да класіфікацыі звязана з імем швейцарскага геабатаніка Й.Браун-Бланке. Метад класіфікаціі расліннасці, наваны яго імем, грунтуецца на групаванні супольнасцей згодна з падобнасці фларыстычнага складу, які адлюстроўвае экалагічныя ўмовы і стадыю сукцэсіі і ўсталявання сінтаксонаў ад ніжэйшых да вышэйшіх.

Сінтаксоны ў сістэме Браун-Бланке выдзяляюцца на падставе дыягнастычных відаў, сярод якіх адрозніваюць характэрныя, дыферэнцыруючыя і канстантныя.

Віды, канстантныя для ніжэйшых адзінак могут быть дыферэнцыруючымі ці характэрнымі для вышэйшых. Але есць меркаванне, што розніца паміж дыферэнцыруючымі і характэрнымі відамі нязначная і часта іх аб'ядноўваюць у адзіную групу дыягнастычных відаў (у гэтым выпадку канстантныя віды разглядаюцца асобна).

Стварэнне назваў сінтаксонаў, іх відазмяненне і адмена рэгулюецца «Кодэксам фітасацыялагічный наменклатуры», упершыню апублікаваным у 1976 годзе. Існуюць наступныя асноўныя рангі сінтаксанамічнай класіфікацыі (звеху ўніз): клас (канчатак -etea), парадак (-etalia), саюз (-ion), асацыяцыя (-etum). Пры вылучэнні сінтаксона ўказваюць прозвішча яго аўтара і год зацвярджэння.

Пералік усіх сінтаксонаў пэўнай тэрыторыі называецца прадромусам.

Прыклад:

клас: Vaccinio-Piceetea Br.-Bl. 1939
Д. В. (дыягнастычныя віды) Dicranum scoparium, Pleurozium schreberi, Hylocomium splendens, Melampyrum pratense, Ptilium crista-castrensis, Pyrola minor, Pyrola rotundifolia, Peltigera aphthosa, Trientalis europaea, чарніцы (Vaccinium myrtillus), буякі (Vaccinium uliginosum), брусніцы (Vaccinium vitis-idaea)
парадак: Cladonio-Vaccinietalia Kiell.-Lund 1967
Д. В. хвоя звычайная (Pinus sylvestris), Cladonia rangiferina, Cladonia arbuscula, Dicranum fuscescens, Dicranum polysetum, Arctostaphylos uva-ursi, Empetrum nigrum nigrum, Ledum palustre
саюз: Dicrano-Pinion Libb. 1933
Д. В. Chimaphila umbellata, дзераза двухбаковавострая (Diphasiastrum complanatum), Monotropa hypopitys, Pyrola chlorantha, Viscum album аustriacum
асацыяцыя: Peucedano-Pinetum W.Mat. (1962) 1973
Д. В. Chimaphila umbellate, Peucedanum oreoselinum, ландыш майскі (Convallaria majalis), Polygonatum odoratum, прастрэл шыракалісты (Pulsatilla patens), Scorzonera humilis, Solidago virgaurea

Асноўныя вышэйшыя сінтаксоны расліннасці Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Лясная расліннасць:

клас Querco-Fagetea Br.-Bl. et Vlieg. 1937 - мезафітныя і мезаксерафітныя шыракалістныя лісптападныя лясы на багатых глебах

клас Vaccinio-Piceetea Br.-Bl. 1939 - барэальныя хваёвыя лясы на бедных кіслых глебах з развітым мохавым покрывам

клас Alnetea glutinosae Br.-Bl. et R.Tx. 1943 - нізінныя эўтрофныя забалочаныя лясы с перавагай чорнай вольхі і бярозы пушыстай на тарфяных і тарфяна-мінеральных глебах

клас Salicetea purpureae Moor 1958 - пойменныя прыруславія вербяна-тапалёвыя лясы і хмызняковыя зараснікі

Лугавая расліннаць:

клас Molinio-Arrhenatheretea R.Tx. 1937 em. R.Tx. 1970 - другасныя паслялясныя луга, якія фарміруюцца на месцы шыракалістных лясоў з даволі багатымі незасоленымі глебамі

клас Sedo-Scleranthethea Br.Bl. 1955 - травяністыя супольнасці на слабаразвітых пясчаных глебах

Расліннасць, сфарміраваная на парушаных участках:

клас Epilobietea angustifolii R.Tx. et Prsg. in R.Tx. 1950 - расліннаць высечак і гараў

клас Galio-Urticetea Passage 1967 - натуральныя і антрапагенныя нітрафільныя супольнасці зацененых месцаў, засмечаных ўчасткаў, узлескаў у лясапарках, у поймах рэк і ручаёў

клас Plataginetea majoris R.Tx. et Prsg. in R.Tx. 1950 - супольнасці нізкарослых, устойлівых да вытаптывання і выпасу мезафітоў і гіграфітаў ва дварах, уздоўж дарог, на спартыўных пляцоўках

клас Chenopodietea Br.-Bl. 1952 em. Lohm. J. et R.Tx. 1961 ex Matusz. 1962 - супольнасці адналетнікаў, якія ўяўляюць сабой пачатковыя стадыі аднаўленчых сукцэсій пасля парушэнняў і сорнапалявыя супольнасці

клас Artemisietea vulgaris Lohm., Prsg. et Tx. in Tx. 1950 - рудэральныя супольнасці высакарослых дзвухгадовых і шматгадовых відаў

клас Agropyretea repentis Oberd., Th.Muller et Gors in Oberd. et al. 1967 - рудэральныя супольнасці з пераважаннем шматгадовых злакаў, якія ўяўляюць папярэднюю перад лугамі стадыю ўзнаўляльных сукцэсій

клас Bidentetea tripartiti R.Tx., Lohm. et Prsg 1950 - сінантрапныя супольнасці з пераважаннем аднагадовых відаў парушаемых пераўвільгатненных месцаў

клас Secalietea Br.-Bl. 1951 - сегетальныя (сорнапалявыя) супольнасці зерневых культур

клас Robinietea Jurko ex Sofron 1980 - гарадская спантаная расліннасць і супольнасці штучных дравесных насаджэнняў

Прыбрэжна-водная расліннасць:

клас Phragmiti-Magnocaricetea Klika in Klika et Novak 1941 - водныя і каляводныя супольнасці прымацаваных да дна і ўзвышаючыхся над вадой раслін

клас Potametea R.Tx. et Prsg - супольнасці прымацаваных да дна руслін з плаваючымі на паверхні ці пагружанымі ў тоўшчу вады лісцямі

клас Lemnetea minoris R. Tx. 1955 - супальнасці вольна плаваюцых на паверхні і ў тоўшчы вады незамацаваных раслін

клас Charetea (Fukarek 1961 n.n.) Krausch 1964 - супольнасці харавых водарасцей

клас Utricularietea intermedio-minoris Den Hartog et Segal 1943 em. Pietsch 1965 - пузырчатка-мохавыя супольнасці дыстрофных вод звычайна ў мачажынах і азерах на верхавых і пераходных балотах

Дэдуктыўны метад Капечкі-Гейні[правіць | правіць зыходнік]

Метад Браўн-Бланке ў яго класічным разуменні асноўвался на характэрных відах і адназначнай дыхатаміі. Гэты падыход апраўдаў сабе пры класіфікацыі натуральных багатых відамі супольнацяў, калі выдзяляліся шэраг сінтаксонаў, з якiмі суадносілася частка супольнасцей, а іншыя разгледжваліся як пераходныя. Але пры класіфікацыя такі метадам гіперкантынуальнай рудэральнай раслінаасці паўсталі цяжскасці, звязаныя з шырокай экалагічный амплітудай, эўрыбіёнтнасцю ўваходзячых у няе відаў. Гэта прыводзіла да немагчымасці выдзяліць характэрныя для той ці іншай асацыяцыі і нават саюзу віды.

Таму ў 1974 годзе чэскія батанікі К. Капечкі і С Гейні прапанавалі так званы дэдуктыўны метад класіфікацыі сінантрапнай расліннасці, які заключаецца ў тым, што разам з асацыяцыямі выдзяляюцца супольнасці, якія падпарадкоўваюцца непасрэдна класу ці парадку, ці адначасова двум вышэйшым сінтаксонам на подставе прадстаўленасці ў ім дыягнастычных відаў вышэйшых адзінак.

Адрозіваюць базальныя супольнасці (сфармаваныя "сваім" дамінантам) і дэрыватныя (дамінант якіх з’яўляецца дыягнастыны від іншага сінтаксона).

Сістэма Паграбеняка[правіць | правіць зыходнік]

Вялікі ўплыў на развіццё лясной фітацэналогіі аказала класіфікацыйная сістэма П. С. Паграбеняка, якая значна распаўсюдзілася ў пачатку XX стагоддзя на Украіне, у Беларусі і еўрапейскай частцы Расіі. Яна прызначаная для класіфікацыі толькі лясных біягеацэнозаў. П. С. Паграбняк, развіваючы працы Е. У. Аляксеева, даў двухмерную эдафічную (глебавую) сетку тыпаў, заснаваную на ардынаце ўвільгатнення (якая пазначаецца лічбамі) і на ардынаце ўрадлівасці (якая пазначаецца літарамі). Скрыжаванне ардынат дае адпаведны тып лесу. Па трофнасці ён вылучыў: А — бор, В — субар, С — судубрава, D — дубрава; па вільготнасці: 0 — сухі, 1 — свежы, 2 — вільготны, 3 — сыры, 4 — мокры. Адпаведна, А1 — свежы бор; С2 — вільготная судубрава і г. д.

Гэтая сістэма адыграла значную практычную ролю ў лясной гаспадарцы, асабліва ў паўднёвых раёнах еўрапейскай часткі СССР, аднак, з пазіцый тэарэтычнай фітацэналогіі яна крытыкавалася за арыентацыю выключна на глебавыя ўмовы, а не на расліннасць, і атрымала мянушку «фітацэналогія без фітацэнозаў». У цяперашні час амаль цалкам выйшла з ужывання.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]