Ніўхі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Ніўхі
(нивгу)
Nivkh People.JPG
Агульная колькасць 4652
Рэгіёны пражывання Расія
Мова Ніўхская
Рэлігія Праваслаўе, анімістычныя культы, шаманізм
Блізкія этнічныя групы

Ніўхі (саманазва нивгу, «людзі») — народ у Расіі, карэнныя насельнікі ніжняга Амура (Хабараўскі край) і вострава Сахалін.

Рассяленне[правіць | правіць зыходнік]

Тэрытарыяльна ніўхі падзяляюцца на кантынентальных (амурскіх) і астраўных. Кантынентальныя насяляюць ніжнюю частку р. Амур, землі ўздоўж Амурскага лімана, Ахоцкага мора і Татарскага праліва (Хабараўскі край). Астраўныя пражываюць на ўсёй тэрыторыі Сахаліна, але галоўным чынам на поўначы і на ўсходзе каля р. Тым. Некаторыя прадстаўнікі ніўхаў таксама жывуць у іншых месцах Расіі, асабліва ў Хабараўску і Маскве.

Колькасць[правіць | правіць зыходнік]

Згодна перапісу 1897 г., у Расіі налічвалася 4642 ніўха — 2673 кантынентальных, 1969 астраўных. У 2010 г. расійскімі перапішчыкамі было зафіксавана 4652 чал., якія вызнавалі сябе як ніўхі.

Агульная дынаміка колькасці ніўхаў у Расіі ў XX ст.:

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Ніўхі з’яўляюцца карэнным народам, які здаўна насяляў ніжнюю частку р. Амур і ўзбярэжжа Ахоцкага мора. Некаторыя даследчыкі імкнуцца звязаць паходжанне мовы і культуры ніўхаў з палеазіяцкімі народамі, асабліва ітэльменамі, і нават з абарыгенным насельніцтвам Паўночнай Амерыкі. Аднак пакуль найбольш верагоднай версіяй з’яўляецца тая, што далёкія продкі ніўхаў мелі азіяцкае паходжанне і з’явіліся ва Усходняй Сібіры ў палеаліце, 30 — 20 тысяч гадоў таму. Міграцыя на Сахалін адбывалася пазней некалькімі хвалямі. У 3 — 4 тысячагоддзях да н. э. сфарміравалася адзіная Вазнясенаўская археалагічная культура, якая належыла ніўхам.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Лодка ніўхаў

Ніўхі здаўна мелі кантакты з іншымі тутэйшымі народамі, перш за ўсё амурскімі — нанайцамі, ульчамі, орачамі і оракамі. Першыя кантакты сахалінскіх ніўхаў з айнамі адбыліся прыкладна ў 1 тысячагоддзі да н. э.

Пісьмовыя звесткі аб насельніках Прыамур’я і Ахоцкага ўзбярэжжа з’явіліся ў сяр. 1 тысячагоддзя да н. э. Кітайскія крыніцы апавядалі, што яны нікому не падпарадкоўваліся, карысталіся лодкамі і насілі вопратку з тканіны, здабытай у моры. Відавочна, ніўхі былі ўцягнутыя ў гандлёвыя сувязі з прадстаўнікамі Ахоцкай археалагічнай культуры VII—X ст. н. э., створанай меркавана прадстаўнікамі народа махэ — мігрырантаў з поўдня. Кітайская хроніка гэтага часу ўзгадвае сярод суседзяў махэ племя цзылемі, якое, як лічаць, было ніўхамі. У XII — кан. XIII ст. н. э. землі ніўхаў сталі ахвярай экспансіі спачатку чжурчжэняў (кітаеў), а потым манголаў, якія згодна кітайскім пісьмовым крыніцам сустрэлі супраціўленне тубыльцаў ў Ніжнім Прыамур’і. Рэшткі чжурчжэньскіх земляных крэпасцяў былі знойдзены археолагамі на Сахаліне.

У XVII — перш. пал. XIX ст. Ніжняе Прыамур’е і Сахалін фармальна належылі Кітаю. З XVII ст. яны таксама ўваходзілі ў сферу каланіяльных інтарэсаў рускіх і японцаў. У 1850 г. Прыамур’е і Сахалін былі далучаны да Расіі, там з’явіліся рускія перасяленцы. Ніўхі не былі абкладзены ясаком, але выплочвалі іншыя падаткі і абмяжоўваліся ў лове марской рыбы. Зверабойны промысел, які вялі ў прыбярэжных водах караблі розных краін, а таксама інтэнсіўная эксплуатацыя рыбных рэсурсаў на моры і на р. Амур выклікалі голад сярод ніўхаў у 1898 г. Адначасова, расійскія ўлады намагаліся прыцягваць карэннае насельніцтва да гандлю і працы на прадпрыемствах.

Палітыка савецкага ўрада мела супярэчлівыя наступствы. У 1920 — 1950-ых гг. правы ніўхаў як тубыльцаў былі значна пашыраны, аднак адмоўнае ўздзеянне мелі калектывізацыя і палітычныя рэпрэсіі. У 1960-ыя гг. ніўхі былі пераселены ў вёскі і гарады, што спрыяла іх хуткай русіфікацыі. Ужо ў 1989 г. 50,7 % ніўхаў жылі ў гарадах. З пач. 1980-ых гг. рабіліся пэўныя захады для адраджэння ніўхскай культуры і мовы, але доўгатэрміновых станоўчых змен не назіралася. Пасля 1991 г. пачалі адраджацца традыцыйныя абшчыны. Дзейнічаюць Саюз Ніўхаў Сахаліна, аддзелы Асацыяцыі карэнных малых народаў і іншыя арганізацыі.

Традыцыйная культура[правіць | правіць зыходнік]

Сям’я ніўхаў каля летняй хаціны, 1903

Асноўны гаспадарчы занятак — лоў рыбы з дапамогай сетак, невадаў, гаплікаў, астрог. Асабліва важнае значэнне меў летні промысел ласосевых, якіх вялілі і нарыхтоўвалі да наступнай пуціны. Рыбу ўжывалі таксама варанай, сырой, пячонай, замарожанай. З рыбных скур шылі вопратку, з вантробы вытаплівалі тлушч. Паляванне на марскіх звяроў, у першую чаргу на ластаногіх, забяспечвала мясам і скурай, якая ішла на абутак, адзежу і рамяні. Ніўхі трымалі шмат сабак, у тым ліку на мяса. Збіралі ядомыя травы, карэнні, ракавіны і малюскаў. З XIX ст. развіваецца агародніцтва. На далёкія дыстанцыі перамяшчаліся з дапамогай лыж, сабачых запрэжак, дашчаных лодак-пласкадонак, на р. Тым — лодак, выдзеўбаных у ствале таполі.

Паселішчы ніўхаў звычайна месціліся ля вусцяў нераставых рэк ці на марскім узбярэжжы і складаліся з 2 — 3 зімовых жытлаў — чатырохвугольных паўзямлянак са сферычным дахам. Уздоўж трох сценак рабілі абаграваемыя нары. Вялікі драўляны комін знаходзіўся звонку. Улетку ля месцаў промыслу будавалі летнія хаціны, сферычныя і з двумя пахіламі, на драўляных палях або пнях.

Мужчыны і жанчыны апраналіся ў штаны і халаты накшталт кімано, вырабленыя са скур рыбы, марскіх жывёл ці сабак. У халодную пару апраналі адразу некалькі халатаў, якія сашчэплівалі рамянём. Узімку таксама насілі сабачае або ласінае футра без капелюша.

Асновай сацыяльнага ладу быў род, які аб’ядноўваў мужчын — кроўных родзічаў, меўшых адзіную родавую назву. Жанчыны пасля шлюбу пераходзілі ў род мужа, але фармальна заставаліся ў складзе свайго. Шлюб унутры аднаго роду быў забаронены. Класічная форма шлюбу — жаніцьба на дачцы брата маці. Роды складаліся з пашыраных і нуклеарных сем’яў.

Ніўхі захавалі багаты фальклор — казкі, паданні, лірычныя спевы, прыказкі і г. д. Сярод свят гадавога цыклу асобнае месца займала свята мядзведзя, калі вырашчанага ў няволі звера забівалі ў рытуальных мэтах. Свята суправаджалася песнямі, музычнымі і спартыўнымі спаборніцтвамі. Да сёй пары развітыа разьбярства па дрэве, косці, выраб скульптур і арнаментальных кампазіцый.

На Сахаліне дзейнічае некалькі фальклорных калектываў, разьбярская майстэрня, цэнтр традыцыйных культур і нацыянальны музей (г. Паранайск).

Мова[правіць | правіць зыходнік]

Гавораць на ніўхскай мове, пашырана таксама руская мова.

Ніўхская мова ізаляваная, адносіцца да так званых палеазіяцкіх моў. Яна падзяляецца на 3 асноўныя дыялекты (амурскі, паўночнасахалінскі, усходнесахалінскі). У 1932 г. для амурскага дыялекта была створана пісьмовасць на аснове лацінкі. На ёй друкаваліся кнігі, выдавалася газета. У 1937 г. адбыўся пераход пісьмовасці да кірыліцы, аднак выкладанне новага правапісу і друк на ім пачаліся толькі ў 1953 г. У 1979 г. была распрацавана пісьмовасць для ўсходнесахалінскага дыялекта на аснове кірыліцы. На ёй (фактычна на рускай і ніўхскай) з 1996 г. выдаецца малатыражная газета «Нивх диф» («Ніўхскае слова»). Выдадзены буквары на амурскім і ўсходнесахалінскім дыялектах, кнігі для чытання, слоўнікі. Ніўхская літаратура развіваецца пераважна на рускай мове.

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

У кан. XIX ст. ніўхі былі ахрышчаныя ў праваслаўе, але да сёй пары прытрымліваюцца анімістычных культаў і памятаюць святыя для іх мясціны.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Grant B. M. Memory and forgetting among the Nivkhi of Sakhalin Island. — Rice University, 1993.
  • Mattissen J. Dependent-Head Synthesis in Nivkh: A Contribution to a Typology of Polysynthesis. — John Benjamins, 2004.
  • Народы России: Энциклопедия. / Главный редактор В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994
  • Народы и религии мира: Энииклопелия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999.
  • История и культура нивхов: Историко-этнографический очерки. — СПб: Наука, 2008.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]