Перайсці да зместу

Сажань

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Агульная інфармацыя
Велічыня даўжыня

Са́жань — састарэлая адзінка вымярэння даўжыні, якая выкарыстоўвалася на землях Беларусі, Расіі і Украіны з XI стагоддзя. Яна заставалася ў шырокім ужытку да афіцыйнага пераходу на метрычную сістэму мер, які адбыўся ў РСФСР у 1918 годзе, а ў БССР — у 1920-я гады[1][2]. У XIX стагоддзі памер сажня быў канчаткова замацаваны на ўзроўні трох аршынаў, што адпавядае 2,1336 метра.

Акрамя вымярэння адлегласці, сажнем называлі спецыяльную прыладу для абмервання зямельных участкаў, а таксама вызначаную меру дроў, роўную аднаму кубічнаму сажню[3].

Этымалогія

[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін паходзіць ад праславянскага *sęženь, утворанага ад дзеяслова *sęgati (сягаць). Першапачаткова слова абазначала адлегласць паміж канцамі пальцаў разведзеных у бакі рук[3][3][4]. Самае ранняе ўжыванне гэтага паняцця ў помніках агульнаўсходнеславянскага пісьменства выявіў І. Сразнеўскі ў дакуменце, датаваным 1068 годзе[5].

Мае кагнаты ў многіх славянскіх мовах: ст.-бел. сажень; укр. са́жень (м. р.); рус. са́жень (ж. р.); ст.-рус. сажень, сѧжень; польск. sążeń; в.-луж. sažeń; н.-луж. sežań, sćežań; чэш. sáh (ст.-чэш. sažež); славацк. siaha; серб.-харв. се̏жа̑њ; славен. sézenj[3].

Гісторыя і разнавіднасці

[правіць | правіць зыходнік]

Да дзяржаўнай уніфікацыі памер сажня не быў сталым і залежаў ад спосабу вымярэння з дапамогай цела чалавека. Вылучаліся два асноўныя віды:

  • Прамы (махавы) сажань — адлегласць паміж канцамі пальцаў распасцёртых у бакі рук. Яго велічыня вагалася ад 1,52 да 1,76 метра[1].
  • Касы сажань — адлегласць паміж пальцамі нагі і выцягнутай па дыяганалі рукі. Памер такой адзінкі складаў ад 2,16 да 2,48 метра[1].

У сістэме мер Вялікага Княства Літоўскага, зацверджанай пастановай сойма 1766 года, сажань складаўся з трох локцяў. Пры памеры локця ў 64,94 см велічыня літоўскага сажня раўнялася 194,82 см[6].

На Віцебшчыне ў XIX стагоддзі, як адзначаў даследчык А. Семянтоўскі, адначасова выкарыстоўваліся тры тыпы сажняў: казённы (або косы), махавы (або ручны) і купецкі (дзевяціфутавы)[7]. У 1835 годзе ў Расійскай імперыі памер адзінкі быў уніфікаваны і прыраўняны да 7 англійскіх футаў, што адпавядала 3 аршынам або 48 вяршкам (2,1336 метра)[1].

Пісьмовыя згадкі

[правіць | правіць зыходнік]

У старажытных інвентарах і актах захавалася шмат прыкладаў ужывання гэтай меры для апісання маёмасці і будынкаў:

  • «…занявши вширки на локоть, а вдлужъ можетъ быть на двѣсти сажней, тамъ же дей плотомъ новымъ загородити казалъ» (дакумент 1502—1793 гг.)[8];
  • «Отъ вежы воротное до тое вежы, где каплица, 20 сажонъ…»[9];
  • «Дому того будованья: напервей свѣтлица трехъ сажонъ, соломою накрыта…» (інвентары XVI ст.)[10].

У мастацкай літаратуры і фразеалогіі

[правіць | правіць зыходнік]

У сучаснай мове слова сажань сустракаецца ў творах на гістарычную тэматыку або для надання тэксту народнага каларыту. У Я. Коласа яно ўжываецца як мера адлегласці («трудна ўстаяць за тры сажні ад агню»[11]) і як мера аб’ёму дроў («купіў асігнату на сажань дроў»[12]). Уладзімір Караткевіч выкарыстоўваў прыметнік «сажэнны» для апісання высокага росту чалавека[13].

Спецыяльную прыладу для вымярэння палеткаў у выглядзе шырокага цыркуля (таксама вядомую як «каза») у народзе называлі сажнем або сажонкай[14].

Кемлівасць і праніклівасць чалавека ў беларускай мове апісваюцца фразеалагізмам «бачыць на тры сажні пад зямлёй»[15]. Прыметнікі сажнёвы або сажэнны паказваюць на памер або таўшчыню прадмета, што адпавядае гэтай гістарычнай меры[16].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 4 БелЭн 2002, с. 81.
  2. ↑ Сажень // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
  3. 1 2 3 4 Са́жань // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі,. — Мінск: Навука і тэхніка, 1978―.
  4. ↑ Преображенский А. Г. Этимологический словарь русского языка: В 2 т. Т. 2: П—Я. — М.: ГИС, 1959. — 719—1284 с. — С. 224.
  5. ↑ Срезневский, І. І. Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам: Труд І. І. Срезневского. Т. 3: Р—Н. и доп. — СПб.: Отд. рус. яз. і словесности Акад. наук, 1912. — [4] с. 1684, 272 с. — С. 908.
  6. ↑ Горбачевский Н. І. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края і царства Польского / составлен архивариусом Центрального архива древних актовых книг... Н. Горбачевским. — Вильна: издан иждивением Виленского учебного округа, 1874. — [2], XVIII, 397 с. — С. 325.
  7. ↑ Сементовский, А. М. О мерах и весе, употребляемых в Витебской губернии / составлено А. М. Сементовским. — Витебск: издание Витебского статистического комитета, 1874. — [2], 19 с. — С. 12.
  8. ↑ Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси... Т. 5 (дополнительный) / изданный О. Щербицким и А. Демьяновичем. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1871. — XVI, 256, 135 с. — С. 21.
  9. ↑ Документы Московского архива Министерства юстиции. Т. 1 / [поготовил М. Довнар-Запольский]. — М.: Товарищество типографии А. І. Мамонтова, 1897. — XXIII, 569 с. — С. 91.
  10. ↑ Акты, издаваемые Комиссией, высочайше учрежденной для разбора древних актов в Вильне: [в 39 т.]. Т. 14: Инвентари имений XVI-го столетия, 1501—1599 гг. — Вильна: Типография А. К. Киркора, 1887. — XXIV, 702 с. — С. 280.
  11. ↑ Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. Т. 4: Апавяданні, 1906—1917. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1962. — 558, [1] с. — С. 227.
  12. ↑ Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. Т. 5. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1962. — 719 с. — С. 239.
  13. ↑ Караткевіч, У. Каласы пад сярпом тваім: раман. [Кн. 1: Выйсце крыніц]. — Мн.: Беларусь, 1968. — 361, [1] c. — С. 82.
  14. ↑ Галавач, П. Збор твораў: у 3 т. Т. 3: Праз гады: раман. — Мн.: Дзяржаўнае выдавецтва БССР, 1958. — 422, [1] с. — С. 163.
  15. ↑ Крапіва, К. Збор твораў: у 4 т. Т. 2: Проза. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1963. — 415 с. — С. 44.
  16. ↑ Самуйлёнак, Э. Збор твораў: У 2 т. Т. 1. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1952. — 446, [2] с. — С. 46.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Сажань&oldid=5098433"