Славацкая мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Славацкая
Саманазва:

Slovenčina

Краіны:

Славакіі, Чэхіі, ЗША, Венгрыі і іншых краінах

Рэгіёны:

Цэнтральная Еўропа

Афіцыйны статус:

Flag of Slovakia.svg Славакія;
Flag of Europe.svg Еўрапейскі саюз.
Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова[1]:
Flag of Austria.svg Аўстрыя;
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Боснія і Герцагавіна;
Flag of Hungary.svg Венгрыя;
Flag of Poland.svg Польшча;
Flag of Romania.svg Румынія;
Flag of Serbia.svg Сербія;
Flag of Ukraine.svg Украіна;
Flag of Croatia.svg Харватыя;
Flag of the Czech Republic.svg Чэхія.

Арганізацыя, якая рэгулюе:

Славацкая Акадэмія Навук (Лінгвістычны інстытут Людавіта Штура)

Агульная колькасць носьбітаў:

каля 5,2 мільёнаў[2]

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Індаеўрапейскія мовы

Славянская галіна
Заходнеславянская група
Чэшска-славацкая падгрупа
Моўныя коды
ISO 639-1:

sk

ISO 639-2:

slo

ISO 639-3:

slk

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Слава́цкая мо́ва (Аўдыё праслухаць?, slovenský jazyk) — славянская мова індаеўрапейскай моўнай сям'і. Утварае чэшска-славацкую падгрупу ў заходнеславянскай групе[3][4] (разам з чэшскай, польскай, верхне- і ніжнелужыцкай мовамі). З'яўляецца афіцыйнай мовай Славацкай рэспублікі і адной з афіцыйных моў Еўрапейскага саюза.

Славацкую мову ўжывае больш за 5 мільёнаў чалавек (2013)[5], з іх у Славакіі — 4,34 млн чалавек (2012)[6]. Таксама носьбіты жывуць у Чэхіі, Сербіі, Венгрыі, Румыніі, Аўстрыі, Харватыі, Канадзе, ЗША, Аўстраліі, Украіне і інш.[5]. У шэрагу дзяржаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, у якіх славакі, як правіла, расселеныя кампактна, славацкая мае статус рэгіянальнай мовы[1].

Славацкія дыялекты даволі адрозныя паміж сабой. Вылучаюць тры буйныя групы дыялектаў:

  • усходнеславацкія дыялекты;
  • цэнтральнаславацкія;
  • заходнеславацкія[7].

У аснове пісьмовасці ляжыць лацінская графіка. Самыя раннія помнікі ўласна славацкай пісьмовасці датаваныя канцом XV—XVI стагоддзем, пры гэтым славакізмы сустракаюцца ў чэшскіх, нямецкіх і лацінскіх крыніцах больш ранняга перыяду[8]. Да XVIII стагоддзя літаратурнай мовай славакаў была чэшская, у сярэдзіне XIX стагоддзя кадыфікаваная славацкая літара­тур­ная мова галоўным чынам на базе сярэднеславацкага дыялекту.

Да асаблівасцей славацкай мовы (частка з якіх вылучае яе сярод астатніх славянскіх моў) адносяць такія фанетычныя рысы, як наяўнасць у сістэме вакалізму нароўні з кароткімі даўгіх галосных і ўзыходных дыфтонгаў i̯a, i̯e, i̯u, u̯o, якія ўтвараюць доўгі склад; наяўнасць спецыфічнай фанемы /ä/ (выйшла з ужывання ў сучаснай мове); распаўсюджанне рытмічнага закону, паводле якога склады з доўгімі галоснымі (а таксама дыфтонгамі) не могуць ісці адзін за другім у межах аднаго слова; у сістэме кансанантызму — прымяненне даўгіх і кароткіх складаўтваральных санорных [l̥], [l̥̄], [r̥], [r̥̄], якія выступаюць функцыянальнымі эквівалентамі галосных; перавага няпарных цвёрдых зычных, наяўнасць толькі цвёрдай r і двух тыпаў l (мяккай ľ і сярэдняй l) і да т. п.

З уласцівых славацкай мове рысаў марфалогіі адзначаныя такія, як наяўнасць канчатку -ovia ў адушаўлёных назоўніках у форме назоўнага склону множнага ліку; распаўсюджванне канчатку -m ва ўсіх дзеясловаў цяперашняга часу ў форме 1-й асобы адзіночнага ліку і да т. п.

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Саманазвы славацкага народа (Slovák — «славак», Slovenka — «славачка») і славацкай мовы (slovenský jazyk, slovenčina, slovenská reč) маюць агульнаславянскія карані. Slovák утворанай заменай суфіксу ў слове праслав.: *slověninъ «славянін», а Slovenka наўпрост узыходзіць да праслав. *slověnъka «славянка»[9]. Падобную саманазву мае яшчэ адна славянская мова — славенская (slovenski jezik, slovenščina)[10].

Лінгвагеаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Арэал і колькасць[правіць | правіць зыходнік]

Распаўсюджанне славацкай мовы ў Славакіі[11]
Славацкая мова між астатніх моў Славакіі[12]

Паводле колькасці носьбітаў славацкая мова займае трэцяе месца ў заходнеславянскіх моў пасля польскай і чэшскай[13]. Асноўны арэал славацкай мовы — тэрыторыя Рэспублікі Славакія. Паводле вынікаў перапісу 2011 года, роднай мовай славацкую назвали 4 240 453 чалавекі (78,6 % насельніцтва краіны), за ёй ідуць венгерская (508 714; 9,4 %), цыганская (122 518; 2,3 %) і русінская (55 469; 1,0 %) мовы[12]. Пры гэтым у грамадскім жыцці славацкай карыстаюцца 4 337 695 жыхароў Славакіі (80,4 %)[6], у якасці мовы дамашняга ўжывання славацкую пазначылі 3 954 149 чалавек (73,3 %)[14]. Пераважная большасць носьбітаў славацкай мовы — этнічныя славакі. Да гэтага этнасу сябе аднеслі 4 352 775 чалавек (80,7 %)[15].

Носьбіты славацкай мовы пражываюць таксама на частцы тэрыторый суседніх дзяржаў, якія разам са Славакіяй даўней уваходзілі ў склад Венгерскага каралеўства: у Венгрыі (9 888 з 29 647 венгерскіх славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёю ў Венгрыі размаўляюць 16 266 чалавек, 2011)[16] і Украіне, найбольш у раёнах Закарпацця (2 633 з 6 397 славакаў)[17][18]. Акрамя гэтага, па-славацку размаўляюць жыхару шэрагу іншых тэрыторый былога Венгерскага каролеўства, якія не мяжуюць са Славакіяй: жыхары Румыніі, у асноўным у раёнах Трансільваніі і Баната (12 574 з 13 654 славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёй у Румыніі размаўляюць 12 802 чалавекі, 2011)[19], жыхары Сербіі, галоўным чынам у аўтаномным краі Ваяводзіна (49 796 з 52 750 сербскіх славакаў назвалі славацкую роднай, пры гэтым у Ваяводзіне пражываюць 47 760 носьбітаў славацкае з 50 321 славака, 2011)[20][21] і Харватыі, у асноўным на ўсходзе краіны — у Вукаварска-Срэмскай і Осіецка-Бараньскай жупаніях (3 792 з 4 753 харвацкіх славакаў, 2011)[22][23].

Распаўсюджанне славацкай мовы ў Чэхіі[24]

Акрамя таго, носьбіты славацкай жывуць у шэрагу раёнаў суседніх са Славакіяй Аўстрыі і Чэхіі, якія некалі ўваходзілі ў склад Аўстра-Венгерскай імперыі (а разам з Чэхіяй Славакія большую частку XX стагоддзя да таго ж складала адзіную Чэхаславацкую дзяржаву). Так, у Чэхіі жывуць паводле звестак перапісу 2011 года 235 475 носьбітаў славацкай мовы як роднай[24], што ёсць найбольшай славацкамоўнай дыяспарай у свеце. Славакі расселеныя ў Чэшскай Рэспубліцы, як правіла, дысперсна, за выняткам вобласці Мараўская Славакія, жыхары якой маюць чэшскую самасвядомасць, але шэраг даследчыкаў адносіць іх гаворкі да славацкай мовы[25]. У Аўстрыі жывуць 10 234 славацкамоўных, 2001[26]. У суседняй Польшчы 765 грамадзян размаўляюць па-славацку, з іх 648 польскіх славакаў назвалі гэту мову роднай, 2011[27].

Акрамя Славакіі і пералічаных вышэй дзяржаў славацкая мова распаўсюджаная сярод славацкіх імігрантаў і іх нашчадкаў у краінах Заходняй Еўропы, у краінах Амерыкі, у тым ліку ў ЗША (агульная колькасць славакаў у гэтай краіне складае 510 тыс. чалавек, але актыўна карыстаецца славацкай параўнальна невялікая частка славацкай дыяспары, 2000) і ў Канадзе (17 580 чалавек, 2011)[28]. Па-славацку размаўляюць у Аўстраліі (4 990 з больш як 10 000 славакаў, 2011)[29], у Расіі (1 445 носьбітаў мовы, з якіх 324 славакі, 2010)[30][31], а таксама ў іншых краінах.

Распаўсюджанне славацкай мовы ў Венгрыі[16]
Славацкія населеныя пункты ў Ваяводзіне (Сербія)
Рассяленне найбуйнейшай дыяспары славакаў у ЗША

Славацкая мова за мяжой ужываецца як у літаратурнай, так і ў дыялектнай формах. Славацкія гаворкі зазвычай неаднародныя[25]. Так, напрыклад, у Закарпацкай вобласці Украіны прадстаўленыя такія змяшаныя гаворкі, як абаўска-шарышска-земплінскія, земплінска-абаўска-шарышскія, земплінска-ўжскія, вуска-сотацкія і іншыя[32]. Выкарыстанне гаворак усходнеславацкага дыялекту ці іх ўплыў на славацкую літаратурную мову, у тым ліку ў друку, было адзначана між славакаў у ЗША на пераломе XIX—XX стагоддзяў[33].

Агулам колькасць славацкамоўных жыхароў у свеце складае больш за 5,2 млн чалавек[5] (паводле іншых звестак — ад 5,0 да 5,5 млн чалавек). З іх больш за 1 млн славакаў (з якіх актыўна карыстаюцца славацкай мовай 0,4 млн чалавек) пражываюць па-за межамі Славакіі[34].

Паводле вынікаў перапісу і ацэначных звестак у розных дзяржавах колькасць носьбітаў славацкай мовы выглядае наступным чынам:

Краіны свету колькасць
(чал.)
год перапісу
(ацэнкі)
Чэхія 235 475[35] 2011[24]
Сербія 49 796 2011[20]
Канада 17 580 2011[28]
Венгрыя 16 266 2011[16]
Румынія 12 802 2011[19]
Аўстрыя 10 234 2001[26]
Аўстралія 4 990 2011[29]
Харватыя 3 792 2011[22]
Украіна 2 633 2001[17]
Расія 1 445 2010[30]
Польшча 765 2011[27]

Алфавіт[правіць | правіць зыходнік]

У славацкім алфавіце выкарыстоўваюцца лацінскія літары (малыя і вялікія), некаторыя з дыякрытычнымі знакамі.

Лацінская літара Славацкая назва літары Лацінская літара Славацкая назва літары
A a а кратке M m эм
Á á а длге N n эн
Ä ä а прэгласковане Ň ň нь
B b бэ O o о кратке
C c цэ Ó ó о длге
Č č чэ Ô ô о с воканём
D d дэ тврдэ P p пэ
Ď ď дь мекке Q q квэ
Dz dz дз R r эр кратке
Dž dž дж Ŕ ŕ эр длге
E e э кратке S s эс
É é э длге Š š эш
F f эф T t тэ тврдэ
G g гэ Ť ť ть мекке
H h га U u у кратке
Ch ch ха Ú ú у длге
I i і мекке кратке V v вэ
Í í і мекке длге W w вэ двоітэ
J j і X x ікс
K k ка Y y і тврдэ кратке
L l эл тврдэ Ý ý і тврдэ длге
Ĺ ĺ эл длге Z z зэт
Ľ ľ ль мекке Ž ž жэт

Зноскі

  1. 1,0 1,1 List of declarations made with respect to treaty No. 148. European Charter for Regional or Minority Languages (англ.) . Council of Europe (21.10.2014). Праверана 25 кастрычніка 2014
  2. Slovak. A language of Slovakia (англ.) . Ethnologue. Праверана 24 ліпеня 2015.
  3. Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки — Государственное ўчебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР. — М., 1941. — С. 22.
  4. Смирнов Л. Н. Западнославянские языки. Словацкий язык // Языки мира. Славянские языки — М.: Academia, 2005. — С. 274—275. — ISBN 5-87444-216-2.
  5. 5,0 5,1 5,2 Slovak. A language of Slovakia (англ.) . Ethnologue (2013). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  6. 6,0 6,1 Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 12. Obyvateľstvo SR podľa najčastejšie používaného jazyka na verejnosti (славацк.) . Štatistický úrad Slovenskej republiky (2011).
  7. Лифанов К. В. Диалектология словацкого языка: Учебное пособие — М.: Инфра-М, 2012. — С. 15. — 86 с. — ISBN 978-5-16-005518-3.
  8. Krajčovič R., Žigo P. Dejiny spisovnej slovenčiny — Bratislava: Vydavateľstvo Univerzity Komenského, 2006. — С. 8. — 252 с. — ISBN 80-223-2158-3.
  9. Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки — Государственное ўчебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР. — М., 1941. — С. 28.
  10. Дуличенко А. Д. Южнославянские языки. Словенский язык // Языки мира. Славянские языки — М.: Academia, 2005. — С. 198—199. — ISBN 5-87444-216-2.
  11. Juhaščíková Ivana, Škápik Pavol, Štukovská Zuzana Základné údaje zo Sčítania obyvateľov, domov a bytov 2011, obyvateľstvo podľa materinského jazyka (славацк.) . Štatistický úrad Slovenskej republiky (03.07.2012). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  12. 12,0 12,1 Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 11. Obyvateľstvo SR podľa materinského jazyka (славацк.) . Štatistický úrad Slovenskej republiky (2011).
  13. Slavic West (англ.) . Ethnologue (2013). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  14. Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 13. Obyvateľstvo SR podľa najčastejšie používaného jazyka v domácnosti (славацк.) . Štatistický úrad Slovenskej republiky (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  15. Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 10. Obyvateľstvo SR podľa národnosti (славацк.) . Štatistický úrad Slovenskej republiky (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  16. 16,0 16,1 16,2 Population census 2011. Data. National data. 1. Retrospective data 1.1. Number and characteristics of the population. 1.1.6. Nationality, mother tongue. 1.1.6.2. Population by nationality, mother tongue, language spoken with family members or friends and affinity with nationalities’ cultural values (англ.) . Hungarian central statistical office (2011).
  17. 17,0 17,1 Всеукраинская перепись населения 2001. Регионы Украины. Результат выбора. Распределение населения по национальности и родному языку. Украина (руск.) . Государственный комитет статистики Украины (2003—2004). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  18. Всеукраинская перепись населения 2001. Результаты. Основные итоги переписи. Национальный состав населения. Закарпатская область (руск.) . Государственный комитет статистики Украины (2003—2004). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  19. 19,0 19,1 Recensământul populației și al locuințelor 2011. Rezultate. Rezultate definitive RPL 2011. Tab10. Populaţia stabilă după limba maternă — judeţe, municipii, oraşe, comune. Tab11. Populaţia stabilă după etnie şi limba maternă, pe categorii de localităţi (рум.) . Institutul Naţional de Statistică (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  20. 20,0 20,1 Попис у Србији 2011. Резултати. Коначни резултати. База података. Становништво према вероисповести, матерњем језику и националној припадности. Становништво према матерњем језику (серб.) . Република Србија. Републички завод за статистику (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  21. Попис у Србији 2011. Резултати. Коначни резултати. База података. Становништво према националној припадности (серб.) . Република Србија. Републички завод за статистику (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  22. 22,0 22,1 Popisi. Popis stanovništva 2011. Tablice. Po gradovima/općinama. 5. Stanovništvo prema materinskom jeziku po gradovima/općinama, popis 2011 (харв.) . Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  23. Popisi. Popis stanovništva 2011. Tablice. Republika Hrvatska. 1. Stanovništvo prema narodnosti — detaljna klasifikacija, popis 2011 (харв.) . Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku (2011). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  24. 24,0 24,1 24,2 Tab. 614b Obyvatelstvo podle věku, mateřského jazyka a pohlaví (чэшск.) . Český statistický úřad (21.10.2014). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  25. 25,0 25,1 Лифанов К. В. Диалектология словацкого языка: Учебное пособие — М.: Инфра-М, 2012. — С. 18. — 86 с. — ISBN 978-5-16-005518-3.
  26. 26,0 26,1 Statistiken. Bevölkerung. Volkszählungen, Registerzählung, Abgestimmte Erwerbsstatistik. Bevölkerung nach demographischen Merkmalen. Bevölkerung 2001 nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland (ням.) . Statistik Austria (2008). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  27. 27,0 27,1 Obszary tematyczne. Ludność. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna — NSP 2011 (польск.) . Główny Urząd Statystyczny (2013). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  28. 28,0 28,1 2011 Census of Canada: Topic-based tabulations. Detailed Mother Tongue (232), Knowledge of Official Languages (5), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population Excluding Institutional Residents of Canada and Forward Sortation Areas (англ.) . Statistics Canada (2011).
  29. 29,0 29,1 Countries and regions. Slovak Republic. Slovak Republic country brief. Bilateral relationship (англ.) . Australian government. Department of Foreign Affairs and Trade (2014). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  30. 30,0 30,1 Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 5. Владение языками населением Российской Федерации (руск.) . Федеральная служба государственной статистики (2001—2013). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  31. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 1. Национальный состав населения (руск.) . Федеральная служба государственной статистики (2001—2013). Праверана 25 кастрычніка 2014.
  32. Bartko L., Dzendzelivska N. J., Lipták Š. K charakteristike slovenských nárečí na Zakarpatskej Ukrajine // Slavica Slovaca, roč. 33. — Bratislava: 1998. — № 1. — С. 6.
  33. Švagrovský Š., Ondrejovič S. Východoslovenský jazykový separatizmus v 19. a 20. storočí (Poznámky k Východoslovenskému slovníku). — Bratislava: 2004. — № 3. — С. 129—150.
  34. Смирнов Л. Н. Западнославянские языки. Словацкий язык // Языки мира. Славянские языки — М.: Academia, 2005. — С. 275. — ISBN 5-87444-216-2.
  35. З агульнай колькасці ў 235 475 чалавек, якія пазначылі ў адказе на пытанне перапісу пра родную мову славацкую, 154 465 чалавек падалі яго як адзіную родную мову, 76 660 чалавек пазначылі дзве родныя мовы — чэшскую і славацкую, 2 250 чалавек — славацкую і венгерскую, 2 100 чалавек — славацкую і цыганскую.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае раздзел, напісаны
славацкай {{{3}}}