Комант

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Скаламенд)
Jump to navigation Jump to search

Комант або Скоманд, Скаламенд (ням.: Skumand, літ.: Gomants/Gomantas, Komants/Komantas, Skomantas; ~1225 — кан. 13 ст.) — князь судаўскі, кіраўнік супраціўлення судаваў і іншых прусаў агрэсіі Тэўтонскага ордэна ў 1277—1283 гадах.

Лічыцца, што валодаючы Судавай Комант меў рэзідэнцыю на гарадзішчы, якое знаходзіцца ў наваколлі сучаснага горада Элк (Польшча), каля Скамацкага возера (польск.: Skomęckie jezioro) і атаясняецца гісторыкамі з замкам Скамандбург (літар. Комантаў замак). Паблізу гарадзішча ёсць і вёска Скаманты (ням.: Skomentnen, Skomanten, польск.: Skomęntno Wielkie).

У 1273 і 1278 годах Комант на чале судаўскага войска пры падтрымцы войска ВКЛ («русінаў»[1]) спустошыў Кульмскую зямлю ва ўладаннях Тэўтонскага ордэна, ваяваў каля гарадоў Кульма і Торна, замкаў Вельсайс, Граўдэнц, Зантыр, Клемент, Ліпу, Марыенвердэр, Пловіст, Рэдзін, Турніц і Хрыстбург. У 1280 годзе немцы спалілі рэзідэнцыю Команта, у адказ ён уварваўся і парабаваў Самбію, дзе ўзяў у палон Людвіга фон Лібенцэля, але праз нейкі час вызваліў яго. Каля 1281 года, унікаючы ціску Ордэна Комант з Судавіі перасяліўся на Русь — у тую яе частку, што належала ВКЛ, напэўна ў Гародню. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што у часы кіравання Трайдзеня, Комант быў другім чалавекам у ВКЛ пасля вялікага князя. Магчыма, неўзабаве па сваім пераездзе ў ВКЛ Комант быў пераведзены ў заходнюю Жамойць, — так дазваляе думаць назва вёскі Скоманты (літ.: Skomantų; паблізу Вейвіржэнаў) і вялізнае гарадзішча побач, выдатна ўмацаванае ў XIII ст., якое размешчана паблізу колішняга замка Гедзіміна. З гэтым перыядам жыцця Команта, магчыма, звязана і назва вёскі Гомантлаўкіс («Комантава поле») паблізу Рэтава ў Жамойці (цяпер Рэтаўскае староства Літвы), а таксама вёскі Каманцішкі (Kamantiškių <*Komantiškių; цяпер у Мяркінскім старостве Літвы) і Коматава (Гродзенскі раён, цяпер затоплена вадасховішчам Гродзенскай ГЭС). Магчыма, менавіта ў Коматава знаходзілася сядзіба Команта, пра якую вядома толькі тое, што заходзілася паблізу Гродна.

У 1282 або 1283 годзе Комант, магчыма, незадаволены сваім статусам у ВКЛ пасля смерці Трайдзеня (1282), перабег да немцаў, быў імі ахрышчаны і пэўны час жыў у замку Балга. У 1284 годзе Комант быў правадніком і начальнікам прускага атраду ў складзе ордэнскага войска падчас паходу на Гародню, а вясной 1285 года атрымаў невялікі надзел зямлі ў Натангіі і разам з трыма сынамі пасяліўся ў тамтэйшай вёсцы Сцігены (ням.: Steegen, польск.: Stegny, прус.: *Stigeni; ад прус.: stīgē — адрына; цяпер Эльбінгскі павет Польшчы). Там ён неўзабаве і памер. Неўзабаве па 1285 годзе (можа ў 1289) нехта з пражываючых у Сцігенах сыноў Команта мог вярнуцца ў ВКЛ.

Некаторыя гісторыкі, напрыклад, брытанец Стывен Роўвел, атаясняць Камонта са згаданым у «Задоншчыне», аповесці канцы XIV ст., бацькам ці цесцем Гедзіміна Скаламендам[2]. Паводле «Задоншчыны», удзельнікі Кулікоўскай бітвы (1380) Андрэй і Дзмітрый Альгердавічы называюць сябе праўнукамі Скаламендавымі — «Брате Дмитрей, сами есмя собе два браты, сынове Олгордовы, а внуки есмя Едимантовы, а правнуки есми Сколомендовы». Польскі гісторык Ежы Ахманьскі мяркуе, што «праўнукі» трэба разумець ў больш шырокім сэнсе — «нашчадкі», і лічыць Команта дзедам Гедзіміна. Літоўскі гісторык Томас Баранаўскас не згаджаецца такой інтэрпрэтацыяй і лічыць, што Альгердавічы дакладна і паслядоўна называюць спачатку свайго бацьку Альгерда, пасля дзеда Гедзіміна, прадзеда — Скаламенда, і ў гэтым кантэксце пераскок праз адну прыступку дынастыі надуманы Е. Ахманьскім. Такім чынам, Комант, калі ён тоесны Скаламенду, быў або бацькам, або цесцем Гедзімінам і другое больш слушна зыходзячы з іншых вядомых крыніц.

Паводле сведчання беларускага этнографа Паўла Шпілеўскага, жыхары Гродзенскай і Ковенскай губерняў яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. спявалі гістарычныя песні пра паходы ятвяжскага князя Команта («Комата»).

Зноскі

  1. Паводле П. Дусбурга; SRP. Bd.I. Nr. 211. (SRP. T. I. — S. 162 (166).)
  2. Rowell S. C. Iš viduramžių ūkų kylanti Lietuva. — V., 2001. — P. 58.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Охманьски Е. Гедеминовичи — «правнуки Сколомендовы» // Польша и Русь: Черты общности и своеобразия в историческом развитии Руси и Польши XII—XIV вв. М., 1974. С. 358—364.
  • Ochmański J. Gedyminowicze — «prawnuki Skolomendowy» // Ars historica. Poznań, 1976. S. 252—258.
  • Ochmański J. Gedyminowicze — «prawnuki Skolomendowy» // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. Olsztyn, 1986. S. 358—364.
  • Rowell S.C. Iš viduramžių ūkų kylanti Lietuva. — V., 2001.
  • Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и белорускому краю, Минск, 1992, c. 40.
  • Baranauskas T. Gedimino kilmė // Voruta № 44(278), 1996.11.23;
  • William L. Urban. The Prussian Crusade, 2nd, Chicago, Illinois: Lithuanian Research and Studies Center, 315, 342, 366. ISBN 0-929700-28-7.