Дыялектыка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Дыялектыка (грэч.: διαλεκτική  (транслітарацыя Диалэктике) — мастацтва спрачацца, разважаць) — лагічная форма і спосаб рэфлексійнага тэарэтычнага мыслення, якое мае сваім прадметам супярэчанні мыслення і яго зместу. У вузкім сэнсе — назва гнасеалагічнага метаду (метадалагічнага прынцыпу пазнання), які рэалізуецца па схеме «тэзіс — антытэзіс — сінтэз».

У гісторыі філасофіі выдзяляюцца тры асноўныя гістарычныя формы дыялектыкі:

  • дыялектыка антычнасці
  • ідэалістычная дыялектыка нямецкай класічнай філасофіі 18-19 стагоддзяў
  • матэрыялістычная дыялектыка.

У гісторыі філасофіі найслынныя мысляры вызначалі дыялектыку як[1]:

  • вучэнне пра вечныя станаўленні і зменлівасці быцця (Геракліт);
  • мастацтва дыялогу, дасягнення ісціны шляхам проціборства меркаванняў (Сакрат);
  • метад раздзялення і звязвання паняццяў з мэтай спасціжэння надпачуццёвыя (ідэальныя) сутнасці рэчаў (Платон);
  • навука, якая тычыцца агульных палажэнняў навуковага даследавання, ці ж, што адно і тое ж, — агульных месцаў (Арыстоцель)[2];
  • вучэнне аб супадзенні (адзінстве) супрацьлегласцяў (Мікалай Кузанскі, Джардана Бруна);
  • спосаб разбурэння ілюзій чалавечага розуму, які, імкнучыся да неразведзенага і абсалютнага ведання, немінуча заблытваецца ў супярэчнасцях, (Кант);
  • усеагульны метад спасціжэння супярэчнасцяей (унутраных імпульсаў) развіцця быцця, духу і гісторыі (Гегель);
  • вучэнне і метад, якія высоўваюцца ў якасці асновы пазнання рэчаіснасці і яе рэвалюцыйнага пераўтварэння (марксізм-ленінізм).

Гісторыя развіцця паняцця[правіць | правіць зыходнік]

Першыя філасофскія вучэнні паўсталі 2500 гадоў таму ў Індыі, Кітаі і Старажытнай Грэцыі. Раннія філасофскія вучэнні насілі стыхійна-матэрыялістычны і наіўна-дыялектычны характар. Гістарычна першай формай дыялектыкі з'явілася антычная дыялектыка[3]. Ва ўсходняй мудрасці тэарэтычнае мысленне прайшло той жа шлях: апора на парнасць катэгорый мыслення, пошук адзінай падставы ў розных, да прамой супрацьлегласці даспелых паняццяў і ідэй, вобразаў і сімвалаў як у эзатэрычных, так і у вядомых усім філасофскіх напрамках і школах. Хоць для еўрапейца іх экзатычная форма не зусім звыклая, але яна — форма адзінства і барацьбы супрацьлегласцей у змесце памыснага. Яна настройвала тэарэтычнае мысленне егіпцян, арабаў, персаў, індыйцаў, кітайцаў і іншых усходніх мысляроў на ўсведамленне усеагульных яго форм, на іх змястоўную класіфікацыю, на пошук разумнага падставы іх взаимоопределяемости. І ў цэнтры большасці з іх — супрацьлегласць мудрага сузірання вечнага сэнсу быцця мітуслівым дзеяння ў свеце мінушчага. Шлях дасягнення такой здольнасці ў смыслапачуццёва-цялесным дасягненні гармоніі з сабой і светам пераадоленнем процілеглых момантаў перажывання і дзеяння[4].

Дыялектыка ў антычнасці[правіць | правіць зыходнік]

Філосафы ранняй грэчаскай класікі казалі аб усеагульным і вечным руху, у той жа час уяўляючы сабе космас у выглядзе завершанага і цудоўнага цэлага, у выглядзе чаго-то вечнага і ў спакоі. Геракліт і іншыя грэчаскія філосафы далі формулы вечнага станаўлення, руху як адзінства супрацьлегласцей. Арыстоцель лічыць вынаходнікам дыялектыкі Зянона Элейскага, які прааналізаваў супярэчнасці, якія ўзнікаюць пры спробе асэнсаваць паняцці руху і мноства. На аснове філасофіі Геракліта і элеатаў ў далейшым паўстала чыста адмоўная дыялектыка ў мізэрных сафістаў, якія ў няспыннай змене рэчаў, якія супярэчаць адна адной, а таксама і паняццяў ўбачылі адноснасць чалавечай веды і даводзілі дыялектыку да крайняга скептыцызму, не выключаючы і маралі.

Сам Арыстоцель адрознівае «дыялектыку» ад «аналітыкі» як навуку аб верагодных меркаваннях ад навукі аб доказе. Арыстоцель ў вучэнні аб чатырох прычынах — матэрыяльнай, фармальнай, рухаючай і мэтавай — сцвярджаў, што ўсе гэтыя чатыры прычыны існуюць у кожнай рэчы цалкам неадметна і тоесна з самой рэччу.

Платон ўслед за элеатамі (Элейская школа) вызначае сапраўднае быццё як тоеснае і нязменнае, тым не менш у дыялогах «Сафіст» і «Парменід» абгрунтоўвае дыялектычныя высновы аб тым, што вышэйшыя роды існага могуць думкі толькі такім чынам, што кожны з іх ёсць і не ёсць, роўны сабе самому і не роўны, тоесны сабе і пераходзіць у сваё «іншае». Таму быццё заключае ў сабе супярэчнасці: яно адзінае і множнае, вечнае і мінучае, нязменнае і зменлівае, спачывае і рухаецца. Супярэчнасць ёсць неабходная ўмова для падахвочванні душы да разважання. У Платона даецца дыялектыка пяці асноўных катэгорый: руху, супакою, адрозненні, тоеснасці і быцця, у выніку чаго быццё трактуецца ў Платона «ў якасці актыўна самасупярэчнай каардынаванай паасобнасці»[5].

У дыялогу «Сафіст» Платон выкладае вучэнне пра роды існага. Аналізуючы суадносіны паняццяў быцця, руху і спакою, Платон кажа аб несумяшчальнасці спакою з рухам; паколькі ж і рух, і супакой існуюць, то, значыць, быццё сумяшчальна і з тым, і з іншым. Такім чынам, маецца тры рода: быццё, супакой, рух.

Кожны з гэтых трох родаў ёсць іншае ў адносінах да астатніх двух родаў і тоеснае ў адносінах да самога сябе. У сувязі з гэтым узнікае пытанне аб суадносінах родаў тоеснага і іншага з родамі спакою і руху: ці супадаюць яны паміж сабой або адрозніваюцца?

Паколькі і спакой, і рух як тоесныя кожны сабе датычныя тоеснасці, і пры гэтым яны адрозніваюцца паміж сабой, то ні супакой, ні рух не супадаюць з тоесным. Паколькі і спакой, і рух як іншыя па адносінах да іншых родах датычныя іншаму і пры гэтым адрозніваюцца паміж сабой, то ні супакой, ні рух не супадаюць з іншым. Такім чынам, спакой і рух адрозныя ад тоеснага і іншага.

Паколькі з існуючага адно існуюць само па сабе, а іншае толькі ў адносінах да чаго-то, і пры гэтым іншае існуе толькі ў адносінах да чаго-то, то іншае не супадае з быццём, якое ахоплівае як безумоўнае (тое, што існуе само па сабе), так і адноснае.

Платон робіць выснову пра пяць нязводных адзін да аднаго радах існага — быцця, спакоі, руху, тоесным і іншым[6][7].

Дыялектыка ў традыцыйнай кітайскай філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

У кітайскай філасофіі дыялектыка традыцыйна звязваецца з катэгорыямі Ян і Інь, ўзыходнымі да старажытных паданнях аб узаемадзеянні пасіўнай жаночай сілы — інь і актыўнай мужчынскай — ян[8]. З пункту гледжання кітайскіх мысляроў, гэтыя катэгорыі адлюстроўваюць узаемасувязь і ўзаемаератварэнне процілеглых бакоў з'явы адзін у аднаго. Да прыкладу, «Ян» — светлае, «Інь» — цёмнае; «Ян» пераходзіць у «Інь» — жорсткае стае мяккім; «Інь» пераходзіць у «Ян» — цёмнае святлее і г. д.

Першасныя субстанцыі, што напаўняюць Сусвет і спараджаюць і захоўваюць жыццё, або сілы Ян і Інь, аб якіх гаворыцца ў кнізе «Іцзін», абумоўліваюць сутнасць 5 элементаў прыроды: металу, дрэва, вады, агню, зямлі; 5 натуральных станаў: вільгаці, ветру, цяпла, сухасці, холаду; 5 асноўных чалавечых функцый: мімікі, прамовы, зроку, слыху, мыслення, і 5 асноўных афектаў: ​​клопату, страху, гневу, радасці, сузіральнасці[9].

Дыялектыка ў Сярэднія вякі[правіць | правіць зыходнік]

У сярэднія вякі дыялектыка з'яўлялася часткай сямі вольных мастацтваў і разумелася звычайна ў шырокім сэнсе як здольнасць весці спрэчку з дапамогай пытанняў і адказаў, мастацтва складаць сілагізмы, выкарыстоўваючы імавернасныя і праўдападобныя аргументы па прапанаваным пытанні, а таксама мастацтва класіфікацыі паняццяў, падзелу рэчаў на роды і віды.

Праблема будучыні асэнсоўвалася шмат у чым на аснове дыялектыкі. Недасканалы «зямны свет», які з'яўляецца светам Бога-Сына, звязваўся з дасканалым «нябесным светам» Бога-Айца не толькі з дапамогай містычнага Бога-Духа, але і з дапамогай дыялектычных хадоў думкі. У сярэднявечнай філасофіі меліся ўсе тыя ключавыя элементы дыялектыкі, у тым ліку і так званы закон адмаўлення адмаўлення, якія пазней Гегель і камуністычная філасофія ўключылі ў сваю «дыялектыку прыроды, грамадства і мыслення». Мэта сярэднявечнай дыялектыкі — паспрабаваць схапіць свет адразу ў абодвух яго выявах, сакральнай і свецкай, сублімаванай і нізіннай. Сярэднявечная культура спалучае ў адзінства палярныя супрацьлегласці: нябеснае і зямное, спірытуальнае і груба цялеснае, жыццё і смерць[10].

Панаванне монатэістычных рэлігій у сярэднія вякі перанесла дыялектыку ў вобласць тэалогіі; Арыстоцель і неаплатанізм выкарыстоўваліся пры гэтым для стварэння схаластычнай распрацаваных вучэнняў аб асабістым абсалюце. У неаплатонікаў (Плацін, Прокл) словам «дыялектыка» пазначаецца навуковы метад аналізу і сінтэзу, які зыходзіць з Адзінага, каб да Адзінага вярнуцца. У Мікалая Кузанскага ідэі дыялектыкі развіваюцца ў вучэнні пра тоеснасць веды і няведання, аб супадзенні максімуму і мінімуму, аб вечным руху, аб супадзенні супрацьлегласцяў, аб любым ў любым і гэтак далей[11].

У нямецкай класічнай філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

Нямецкі класічны ідэалізм разглядаў рэчаіснасць не толькі як прадмет пазнання, але і як прадмет дзейнасці. Так, у тэорыі пазнання Кант развівае дыялектычныя ідэі ў вучэнні аб «антыноміях». Аднак дыялектыка розуму, паводле Канта, — ілюзія, і яна ўстараняецца, як толькі думка вяртаецца ў свае межы, абмежаваныя пазнаннем адных з'яў. Пазней у тэорыі пазнання (у «Навукавучэнні») Фіхтэ развіў «антытэтычны» метад вывядзення катэгорый, які змяшчае важныя дыялектычныя ідэі. Шэлінг ўслед за Кантам развівае дыялектычнае разуменне працэсаў прыроды.

Істотную ролю паняцце дыялектыкі гуляе ў філасофіі Гегеля. Для яго дыялектыка — гэта такі пераход аднаго вызначэння ў іншае, у якім выяўляецца, што гэтыя вызначэнні аднабаковыя і абмежаваныя, гэта значыць утрымліваюць адмаўленне саміх сябе. Таму дыялектыка, згодна з Гегелям, — «рухаючая душа ўсякага навуковага разгортвання думкі і ўяўляе сабой адзіны прынцып, які ўносіць у змест навукі іманентную сувязь і неабходнасць…».

Глыбіннай асновай гегелеўскай дыялектыкі з'яўляецца сярэднявечная канцэпцыя гісторыі — развіццё ў дачыненні да чалавечага грамадства хрысціянскай дактрыны Бога і чалавека, так што дыялектыкa Гегеля — гэта распаўсюд не толькі на грамадства, але і на прыроду ключавых ідэй хрысціянскага разумення сувязі Бога і чалавека. Асноўныя ідэі гегелеўскай дыялектыкі зводзяцца да наступнага: «…Усё канчатковае, замест таго, каб быць трывалым і канчатковым, наадварот, імгненнае і мінуча», паколькі, «будучы ў сабе самім іншым, выходзіць за межы таго, што яно ёсць непасрэдна, і пераходзіць у сваю супрацьлегласць»[10].

Дыялектыка марксізму[правіць | правіць зыходнік]

Паняцце дыялектыкі ў сваіх творах выкарыстоўвалі Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс, якія перавялі яе ў матэрыялістычную плоскасць. Адрозненне сваёй дыялектыкі ад гегелеўскай Маркс выказаў у зацвярджэнні, што філасофія Гегеля перавернутая з ног на галаву. Менавіта таму варта адрозніваць дыялектыку Гегеля ад яе інтэрпрэтацыі ў дыялектыцы марксізму.

Маркс разумее філасофію як навуку і спрабуе пабудаваць яе па навуковаму метадзе. Свядомасць Марксам разумеецца як уласцівасць матэрыі адлюстроўваць саму сябе, а не як самастойная сутнасць. Матэрыя знаходзіцца ў пастаянным руху і развіваецца. Дыялектыка жа выступае ў якасці закона развіцця гэтай матэрыі.

Маркс наступным чынам апісвае розніцу паміж яго дыялектыкай і дыялектыкай Гегеля:[12]

Мой дыялектычны метад па сваёй аснове не толькі адрозніваецца ад гегелеўскага, але з'яўляецца яго прамой супрацьлегласцю. Для Гегеля працэс мыслення, які ён ператварае нават пад імем ідэі ў самастойны суб'ект, ёсць дэміург сапраўднага, якое складае толькі яго вонкавую праяву. У мяне ж, наадварот, ідэальнае ёсць не што іншае, як матэрыяльнае, перасаджанае ў чалавечую галаву і ператворанае ў ёй.

Паслядоўнікамі Маркса, галоўным чынам, савецкімі, была створана асаблівая філасофская школа — дыялектычны матэрыялізм. У сістэматызацыі дыялектыкі, якая з'яўлялася агульнапрынятай у дыялектычным матэрыялізмам ў 1960-1980-я гг., Некаторыя з вядучых ідэй Гегеля называліся «прынцыпамі», іншыя — «законамі». Гэтая сістэматызацыя ўключала наступныя палажэнні:

  • прынцып ўсеагульнай ўзаемасувязі, які сцвярджае, што ўсё звязана з усім, і толькі абмежаванасць чалавечай веды не дазваляе бачыць усе існуючыя сувязі;
  • прынцып развіцця, які абвяшчае накіраванае, заканамернае змяненне матэрыяльных і ідэальных аб'ектаў у якасці ўніверсальнай іх ўласцівасці; паступальны рух ад ніжэйшых форм матэрыі да вышэйшых, рух па спіралі: праз супярэчнасці, адмаўленне адмаўлення, паўтор папярэдніх этапаў, але на больш высокай прыступкі развіцця.
  • закон адзінства і барацьбы супрацьлегласцяў, які тычыцца пераходу рэчаў у працэсе свайго развіцця ў сваю супрацьлегласць (вызначэння паняцця супрацьлегласці, або дыялектычнай супярэчнасці, так і не было дадзена);
  • закон пераходу колькасных змяненняў у якасныя, які кажа аб назапашванні аб'ектамі, якія развіваюцца, паступовых колькасных змяненняў і наступным скачкападобным пераходзе апошніх у якасныя змены;
  • закон адмаўлення адмаўлення[10].

Дыялектыка ў савецкай філасофіі[правіць | правіць зыходнік]

У савецкі час адзінай дапушчальнай формай дыялектыкі лічылася матэрыялістычная дыялектыка, і да спроб неартадаксальнага яе развіцця ставіліся з падазрэннем

Дыялектыка сёння[правіць | правіць зыходнік]

У XX стагоддзі даследаваннем дыялектыкі як у гістарычным плане (дыялектыка ў антычнасці і ў нямецкай класічнай філасофіі), так і ў тэарэтычным займаўся Мікалай Гартман[13].

Некаторыя сучасныя філосафы, такія як Люсьен Сеў і Жан-Мары Бром зноў звяртаюцца да дыялектыкі, разглядаючы выключна ў адносінах да чалавечага дзеяння, дзейнасці. Яны адмаўляюць дыялектыку прыроды і існаванне навуковых законаў, якія існуюць па-за чалавечага дзеяння. Аднак, пасля Другой сусветнай вайны, шэраг філосафаў (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд, Аляксандр Зіноўеў, Патрык Торт) шырока выкарыстоўваюць дыялектыку ў сваіх працах, разглядаючы яе і як прадмет вывучэння. У XXI стагоддзі маюцца працы Бертэла Олма, Паскаля Шарбано і Эварыста Санчэс-Паленсія, у якіх дыялектыка ўводзіцца ў навуку, нароўні з дыялектычным матэрыялізмам Маркса і Энгельса.

Такім чынам, дыялектыка дазваляе рабіць выразнымі і даступнымі супярэчнасці ў навуцы (антаганістычныя тэндэнцыі), так бы мовіць, незвычайныя і парадаксальныя сітуацыі, якія сустракаюцца ў назіраннях і навуковых эксперыментах.

«Строга кажучы, змест дыялектыкі мяняецца з прагрэсам навукі, бо, у пэўным сэнсе, гэта змест ёсць сама навука, заснаваная на прынцыпах абстракцый. Вось пераказ дыялектычных прынцыпаў, першапачаткова сфармуляваных Энгельсам (1878), у інтэрпрэтацыі Ж. М. Брома: (Прынцыпы дыялектыкі, 2003):

  1. . Рух і змяненне.
  2. . Узаемадзеянне (або ўзаемазалежнасць).
  3. . Супярэчнасць як сіла будавання.
  4. . Пераход ад колькасці да якасці (ланцугі і парывы).
  5. . Адмаўленне адмаўлення: тэзіс, антытэзіс і сінтэз (прынцып развіцця па спіралі).

Заўважым, што Жорж Палітцэр (1936) сумяшчае прынцыпы 3 і 5. Гэта не выклікае нязручнасці, так як змест прынцыпаў яшчэ не было вызначана… Змена нашых навуковых ведаў вядзе да пастаяннага перагляду зместу гэтых прынцыпаў.» (Эварист Санчэс-Паленсія, «Дыялектычнага прагулка ў навуцы», 2012).

Матэрыялістычная дыялектыка знайшла шэраг пацверджанняў ў біялогіі (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд). Жывыя арганізмы сваім фізіка-хімічна дэтэрмінаваных развіццём і вызначаным зместам інфармацыі, падпарадкаваныя бясконцым зменаў у сваім метабалізме і эвалюцыі. У гэтым сэнсе, канцэпцыя дыялектыкі прыроды, прапанаваная Энгельсам, можа быць выкарыстана.

Згодна з Эварыстам Санчэс-Паленсія, дыялектыка дазваляе дазваляць супярэчнасці ў навуцы, незвычайныя і парадаксальныя, ва ўсіх відах ведаў, уключаючы прыкладную матэматыку, аднак у першую чаргу сацыялогію і псіхалогію. Фактычна, на яго думку, дыялектыка не з'яўляецца логікай са сваімі дакладнымі законамі, а больш агульным каркасам, у які ўпісваюцца эвалюцыйныя з'явы.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Диалектика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • Абрамов М. А. Догмы и поиск (сто лет дискуссий о диалектике в английской философии). — М., 1994. — 210 с.
  • Адорно Т. В. Негативная диалектика. Пер. с нем. — М.: Научный мир, 2003. — 372 с.
  • Алексеев П. В., Панин А. В. Теория познания и диалектика. — М., 1991. — 383 с.
  • Берти Э. Древнегреческая диалектика как выражение свободы мысли слова // Историко-философский ежегодник 1990. — М., 1991. — С. 321—344.
  • Богомолов А. С. Диалектический логос. Становление античной диалектики. — М., 1982. — 263 с.
  • Бурова И. Н. Парадоксы теории множеств и диалектика. — М., 1976.- 176 с.
  • Вазюлин В. А. Логика «Капитала» К. Маркса. — М., 1968—2002². — 295 с.
  • Дёмин Р. Н. Сократ о диалектике и учение о разделении по родам в древнем Китае // Универсум платоновской мысли: неоплатонизм и христианство. Апологии Сократа. — СПб., 2001.
  • Джохадзе Д. В. Диалектика Аристотеля. — М., 1971.
  • Джохадзе Д. В., Джохадзе Н. И. История диалектики: Эпоха античности. — М., 2005. — 326 с.
  • Диалектика и её критики. — М., 1986.
  • Диалектическое противоречие. — М., 1979. — 343 с.
  • Дынник М. А. Диалектика Гераклита Эфесского. — М., 1929.
  • Зелькина О. С. Системно-структурный анализ основных категорий диалектики. — Саратов, 1970.
  • Зиновьев А. А. О логической природе восхождения от абстрактного к конкретному // Философская энциклопедия. — 1960. — Т. 1
  • Зиновьев А. А. Восхождение от абстрактного к конкретному (на материале Капитала К. Маркса). — М., 2002. — 312 с. — ISBN 5-201-02089-5
  • Ильенков Э. В. Диалектическая логика. Очерки истории и теории. Москва, Политиздат, 1974. — 271 с. // Второе издание, дополненное. М.: Политиздат, 1984. — 320 с.
  • История античной диалектики. — М., 1972. — 335 с.
  • История диалектики XIV—XVIII вв. — М., 1974. — 356 с. (АН СССР.Ин-т философии).
  • История марксистской диалектики от возникновения марксизма до ленинского этапа. — М., 1972.
  • Кедров Б. М. О методе изложения диалектики: Три великих замысла. — М.: Наука, 1983. — 478 с.
  • Критика немарксистских концепций диалектики XX века. Диалектика и проблема иррационального / Под ред. Ю. Н. Давыдова. — М., 1988. − 478 с. ISBN 5-211-00186-9
  • Лосев А. Ф. Хаос и структура. М.: Мысль, 1997
  • Луканин Р. К. Диалектика аристотелевской «Топики» // Философские науки. — 1971. — № 6.
  • Моисеев Н. Н. Алгоритмы развития. — М.: Наука, 1987. — С. 17-37, 44.
  • Нарский И. С. К вопросу о соотношении формальной логики и диалектики // Вестник Московского университета. — 1960. — № 3.
  • Омельяновский М. Э. Диалектика в современной физике. — М.: Наука, 1973. — 324 с.
  • Оруджев З. М. Диалектика как система. — М., 1973. — 352 с.
  • Петров Ю. А. Логическая функция категорий диалектики. — М., 1972.
  • Садовский Г. И. Диалектика мысли. Логика понятий как теория отражения сущности развития. — Минск, 1982. — 310 с.
  • Семашко Л. М. Диалектика Платона и её интерпретация Гегелем // Философские науки. — 1971. — № 4.
  • Фурман А. Материалистическая диалектика. — М., 1969.
  • Чан Шэнь. Диалектика Гегеля и китайская традиция диалектического мышления. // Судьбы гегельянства: философия, религия и политика прощаются с модерном. — М., 2000. — С.335-347.
  • Шаш С. Д. Проблема исследования раннегреческой диалектики // Сб. Философские исследования. — Минск, 1970.
  • Широканов Д. И. Взаимосвязь категорий диалектики. — Минск, 1969.
  • Claude Bruaire, La Dialectique, PUF, coll. " Que sais-je ? ", 1993
  • Jean-Marie Brohm, les principes de la dialectique, Éditions de La Passion, 254p., 2003
  • Jean-François Chantaraud, L'état social de la France, Leviers de la cohésion sociale et de la performance durable, Documentation française, 2013
  • Georges Gurvitch, Dialectique et sociologie, Flammarion, 1962
  • Henri Lefebvre, Le Matérialisme dialectique, PUF, 1939
  • René Mouriaux, La dialectique d’Héraclite à Marx, Syllepse, 2010
  • Bertell Ollman, La dialectique mise en œuvre : Le processus d’abstraction dans la méthode de Marx, Syllepse, 2005
  • Lucien Sève, Sciences et dialectiques de la nature, La Dispute, 1998
  • Évariste Sanchez-Palencia, Promenade dialectique dans les sciences, éd. Hermann, 2012
  • Howard Ll. Williams, Hegel, Heraclitus, and Marx’s Dialectic. — Harvester Wheatsheaf, 1989. — 256 p. ISBN 0-7450-0527-6

Крытыка диалектики[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Диалектика // Современная энциклопедия. 2000.. Праверана 19 снежня 2014.
  2. http://cyberleninka.ru/article/n/antichnyy-dialog-i-dialektika
  3. Философия — БСЭ — Яндекс.Словари. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 30 красавіка 2013.
  4. Энциклопедия. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 30 красавіка 2013.
  5. Диалектика — БСЭ — Яндекс.Словари. Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2013. Праверана 28 красавіка 2013.
  6. Платон. Софист
  7. Диалектика Платона // Асмус В. Ф. Античная философия
  8. Китай — БСЭ — Яндекс.Словари. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 30 красавіка 2013.
  9. КИТАЙСКАЯ ФИЛОСОФИЯ. Праверана 30 красавіка 2013.
  10. 10,0 10,1 10,2 dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/16402
  11. slovari.yandex.ru/Диалектика/БСЭ/Диалектика/
  12. Маркс К. «Капитал». Том I. Послесловие ко второму изданию
  13. Горнштейн Т. Н. Диалектический метод / Глава четвёртая // Философия Николая Гартмана. (Критический анализ основных проблем онтологии) — Ленинград: «Наука», 1969.