Першае Балгарскае царства

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Сцяг Балгарыі Гісторыя Балгарыі
Coat of arms of Bulgaria.svg

Даславянская Балгарыя

Адрыскае царства

Рымская Фракія

Балгарскае ханства

Першае Балгарскае царства

Заходне-Балгарскае царства

Візантыйская Балгарыя

Другое Балгарскае царства

Дабруджанскае княства

Відзінскае царства

Асманская Балгарыя

Іліндэнскае паўстанне

Трэцяе Балгарскае царства

Балканскія войны

Першая сусветная вайна

Другая сусветная вайна

Народная Рэспубліка Балгарыя

Рэспубліка Балгарыя


Партал «Балгарыя»

Першае Балгарскае царства (6811018) — сярэднявечная дзяржава.

У 679 бугларскія плямёны ўцігураў перайшлі Дунай і на адваяваных у Візантыі землях заснавалі сваю дзяржаву. У 7-8 ст. булгары вялі бесперапынныя войны супраць суседніх славянскіх плямёнаў і Візантыі. Некаторыя славянскія плямёны былі змушаныя міграваць у Малую Азію. Спрабуючы ўмацаваць свае межы, імператары Візантыі пасялілі на Балканах значныя групы армянаў і сірыйцаў.

У 681 візантыйскі імператар Канстанцін IV Паганат, пераможаны войскамі хана Аспаруха (680700) недалёка ад вусця Дуная, падпісаў дагавор, паводле якога быў вымушаны плаціць штогадовую даніну булгарскаму хану. Гэты факт з'яўляецца афіцыйным прызнаннем існавання новай булгарскай дзяржавы — Першага Балгарскага царства. Пераемнік Канстанціна IV, Юстыніян II (685695, 705711) спрабаваў навязаць булгарам візантыйскае панаванне, але гэтыя спробы не мелі поспеху.

Першай сталіцай гэтай дзяржавы стала Пліска. Тэрыторыя царства ахоплівала сённяшнюю паўноча-усходнюю частку Балгарыі. На ўсходзе яна выходзіла да Чорнага мора, на поўдні — да горнага ланцуга Старая Планіна, на захадзе — да ракі Іскыр, а пазней да ракі Цімак, на поўначы яе мяжой быў Дунай.

Ваенная няўдача Юстыніяна II выклікала незадаволенасць у Канстанцінопалі, яго кінулі ў турму, але неўзабаве ён ўцёк. Пры дапамозе «булгарскіх і славянскіх» сіл у асобе пераемніка Аспаруха, Тэрвеля (700721), Юстыніян нанёс паразу сваім ворагам і вярнуў імператарскі сталец. У знак падзякі ён падараваў Тэрвелю шэраг тэрыторый і стаў звяртацца да яго як «да цэзара», прызнаўшы тым самым незалежны статут булгарскай дзяржавы. Пасля Візантыя аднавіла спробы заваяваць булгараў, але Тэрвель выйшаў з гэтай барацьбы пераможцам і ў 716 быў заключаны мірны дагавор, які пацвердзіў незалежнасць булгарскага царства.

Да 9 ст. булгары падпарадкавалі лічэбна большае за іх мясцовае славянскае насельніцтва і паступова ўспрынялі славянскую мову і культуру. У выніку змешвання абодвух элементаў сфармавалася новая этнічная супольнасць, за якой замацавалася назва балгары. Працэс этнагенезу канчаткова завяршыўся толькі ў 10 ст. Стаўшы славянскай этнічнай групай, балгары перанялі ад славян сельскую грамаду, а ад цюркаў — ваенную арганізацыю. У балгарскім грамадстве панавала ваенная арыстакратыя, якая падзялялася на вышэйшую (байлы, баляры) і ніжэйшую (багаіны).

У час валадарства хана Крума (803814), пасля таго як ён разграміў авараў на захадзе і візантыйцаў на поўдні, межы дзяржавы пашырыліся. У 809 ён захапіў Сердыку (сучас. Сафія). Асабліва знамянальная яго перамога над імператарам Візантыі Нікіфарам I (802811), які спачатку меў перавагу і абрабаваў ды падпаліў балгарскую сталіцу Пліску. Але адразу пасля гэтага Крум бліскучай атакай у адной з цяснін Старой Планіны знішчыў войска Нікіфара — сам імператар загінуў у гэтым баі. У 813 балгарамі узяты горад Адрыянопаль (сучас. Эдзірне). З прычыны гэтых пераможных войнаў, балгарская дзяржава пашырыла свае межы да ракі Ціса, за якой нахадзіліся мадзьяры, і да ракі Днестр, якая служыла натуральнай мяжой з печанегамі на ўсходзе. На поўдні балгары дасягнулі гор Рыла і Радоны. Падчас кіравання хана Амуртага (814831) была падпісаны 30-гадовы мірны дагавор з Візантыяй. Гэтая эпоха (8-9 ст.) пакінула выдатныя архітэктурныя і скульптурныя помнікі ў Пліске і Мадары.

Цар Барыс I (852889) уладарыў Балгарыяй у перыяд найважных падзей. Адно з іх — стварэнне славянскага алфавіту ў 863 салунскімі святарамі, братамі Кірылам і Мяфодам. У 865 Барыс I прыняў хрысціянства з мэтай падвышэння міжнароднага прэстыжу, пасля чаго хрысціянства было абвешчана дзяржаўнай рэлігіяй. Спачатку Барыс звярнуўся да Папы рымскага, каб той прызнаў самастойнасць балгарскага патрыярхата і перадаў вышэйшыя духоўныя пасады балгарам. Аднак у 870 незалежнасць балгарскай царквы прызнаў візантыйскі імператар, што ўмацавала супрацоўніцтва паміж царкоўнымі іерархамі Візантыі і Балгарыі. Пазіцыі хрысціянства асабліва ўмацаваліся пасля прыбыцця ў Балгарыю Клімента і Навума, вучняў славянскіх асветнікаў Кірылы і Мяфода, якія перавялі асноўныя часткі тэксту Бібліі і візантыйскіх рэлігійных твораў на старабалгарскую мову і заклалі асновы славянскай літаратуры. З тых часоў Балгарыя стала калыскай славянскай культуры і пісьменнасці.

Сын Барыса Уладзімір (889893) беспаспяхова спрабаваў забараніць хрысціянства. Тады Барыс пакінуў манастыр, у якім жадаў правесці астатак жыцця, пазбавіў Уладзіміра стальца і ўзвёў на яго іншага сына — Сімяона.

Валадарства Барыса падрыхтавала бліскучыя часы, якая былі пасля яго — так званае залатое стагоддзе балгарскай літаратуры. Адбылося гэта, калі на сталец узышоў цар Сімяон Вялікі (893—927), які атрымаў адукацыю ў Канстанцінопалі і лічыцца найвялікшым з балгарскіх валадароў. Ён усё жыццё імкнуўся заваяваць Канстанцінопаль і ваяваў з візантыйскімі войскамі ў 894, 896, 904, 913 і 920-924. Падчас яго валадарства Першае Балгарскае царства дасягнула апагею сваёй палітычнай і тэрытарыяльнай магутнасці. Пасля бліскучай перамогі над візантыйцамі каля ракі Ахелой (917) Сімяон пашырыў свой уплыў да паўвострава Галіпалі ў Грэцыі, захапіў Македонію і, выкарыстаючы ў якасці саюзніка Сербію, прыняў яе пад свае заступніцтва і кіраванне.

Сімяон стварыў у міжрэччы Ліма і Ібара залежную ад яго дзяржаву сербаў, якая праз некалькі гадоў пасля яго смерці аддзялілася ад Балгарыі. У 895 улады Візантыі стварылі саюз з венграмі, спрабуючы паслабіць растучую моц Балгарскай дзяржавы. У 927 Сімяон абвясціў сябе «царом балгараў і грэкаў» і павысіў балгарскае архібіскупства да ўзроўня патрыярхата. У перыяд яго валадарства Сафія ператварылася ў буйны цэнтр асветы і калыску славянскай літаратуры. Пры Сімяоне шматлікія візантыйскія кнігі па праве і тэалогіі перакладаліся на старабалгарскую мову, быў складзены першы збор славянскіх судовых законаў.

Пасля смерці Сімяона Балгарская дзяржава стала хутка распадацца. Сын Сімяона Пётр (927970) не валодаў не славалюбствам, не талентам палкаводца. Краіну знутры падточваў ерэтычны рух багамілаў, якія прапаведавалі міралюбнасць і раўнапраўе, але адначасова заклікалі да непадпарадкавання ўладам і асуджалі паразітычны лад жыцця ваеннай і царкоўнай арыстакратыі. Адмаўляючы значнасць духоўнай і цывільнай улады (параўноўваючы заможных з прадстаўнікамі Сатаны), багамілы з'яўляліся пагрозай для пануючага стана. І яны былі падвергнутыя праследаванням і катаванням. Іх ідэі распаўсюджваліся апакрыфічнай літаратурай. Гэтыя прадвеснікі еўрапейскага рэфарматарскага руху знайшлі шматлікіх паслядоўнікаў за межамі Балгарыі. Іх прапаведнікі распаўсюджвалі ерэтычнае вучэнне ў шмат якія раёны Міжземнамор'я і Малой Азіі. Патарынцы і катары ў Паўночнай Італіі, альбігойцы ў Паўднёвай Францыі і бугры (bougre — bulgare) створаць пазней (у 12-13 ст.) шматлікія багамільскія секты разнастайнага зместу, абумоўленага мясцовымі ўмовамі.

Македонскія славяне не раз паднімалі паўстанні, і сербскаму правіцелю Чэславу удалася выгнаць балгараў з Рашкі (Сербія).

У 968 вял.кн. кіеўскі Святаслаў, саюзнік візантыйскага імператара Нікіфара II Фокі, заняў поўнача-усходнюю Балгарыю. Але неўзабаве Святаслаў перайшоў на бок балгарскага цара Барыса II (969971), успадкаваўшага сталец за Пятром I. Візантыйскае войска здолела выцясніць русаў і атрымала перамогу над балгарамі. Захапіўшы ў палон Барыса, які застаўся закладнікам у Канстанцінопалі, імператар Візантыі захапіў шматлікія балгарскія тэрыторыі паміж Дунаем, Чорным морам і Старай Планінай. Іаан Цымісхій абвясціў Балгарыю візантыйскай правінцыяй, скасаваў балгарскі патрыярхат і размясціў візантыйскія гарнізоны па краіне.

Візантыя здолела замацавацца толькі ва ўсходняй частцы Балгарыі. На захадзе Балгарскае царства (з часовымі сталіцамі Прэсна і Ахрыл) здолела пратрымацца паўстагоддзя (969—1018). У 1014 войска імператара Васіля II заспела знянацку войскі балгарскага цара Самуіла і разбіла яго ў бітве пры Беласіцы. Імператар загадаў асляпіць усіх палонных і вярнуць іх балгарскаму цару (было захоплена 15 тыс. чал. — 99 са 100 палонных былі аслепленыя). Калі верыць Манасіевай хроніцы, пабачыўшы тысячы сляпых балгарскі валадар не вытрымаў жаху гэтага відавішча і памёр. Імператар Васіль быў празваны за гэта «Балгарабойца». У 1018 візантыйскія войскі занялі Ахрыд. У 1021 захапілі Срэм — апошні аплот незалежнасці балгараў. Такі быў канец Першага Балгарскага царства.

Заняволенне Балгарыі Візантыяй (10181185) — перыяд цяжкіх выпрабаванняў для балгарскага народа. Балгарыяй кіраваў намеснік візантыйскага імператара, які мала ўмешваўся ў мясцовыя справы. Аднак, калі візантыйскія феадальныя адносіны пачалі распаўсюджвацца на тэрыторыі Балгарыі, а яе паўночныя межы апынуліся адчыненымі для ўварванняў, становішча балгарскага народа пагоршылася да такой ступені, што двойчы паднімаліся масавыя паўстанні. Да прыгнёту візантыйцаў дадаліся сістэматычныя разрабаванні краіны печанегамі, а таксама і крыжакамі падчас іх паходаў у 1096 і 1147. У гэты жа час рух багамілаў стаў разрастацца. У Канстанцінопалі, сталіцы Візантыі, быў спалены на вогнішчы Васіль, адзін з самых актыўных распаўсюджвальнікаў ідэй багамільства.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Oxford Dictionary of Byzantium, 3 vols (ed. A. Kazhdan. Oxford University Press, 1996).