Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў
укр.: Борис Дмитрович Греков
Дата нараджэння 21 красавіка (3 мая) 1882
Месца нараджэння
Дата смерці 9 верасня 1953(1953-09-09)[2][3] (71 год)
Месца смерці
Месца пахавання
Грамадзянства
Род дзейнасці гісторык, грамадскі дзеяч, дырэктар, палітык, выкладчык універсітэта
Навуковая сфера гісторыя і палітыка
Месца працы
Навуковая ступень доктар гістарычных навук (1934)
Навуковае званне
Альма-матар
Навуковы кіраўнік Мацвей Кузьміч Любаўскі, Сяргей Фёдаравіч Платонаў[d] і Дзмітрый Майсеевіч Петрушэўскі[d]
Вядомыя вучні Наталля Аляксандраўна Горская[d], Аляксандр Ільіч Клібанаў[d], Іван Іванавіч Касцюшка, Уладзімір Васілевіч Маўродзін[d], Іван Іванавіч Смірноў[d], Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў[d], Юліян Уладзіміравіч Брамлей[d], Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута і Яраслаў Мікалаевіч Шчапаў[d]
Партыя
Член у
Прэміі
Сталінская прэмія
Узнагароды
ордэн Леніна ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» ордэн Святога Станіслава 2 ступені ордэн Святой Ганны 3 ступені ордэн Святога Станіслава 3 ступені
Лагатып Вікікрыніц Творы у Вікікрыніцах

Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў (21 кастрычніка (3 мая) 1882, Міргарад, Палтаўская губерня, Расійская імперыя — 9 верасня 1953, Масква, СССР) — савецкі гісторык і грамадскі дзеяч[4], заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта(руск.) бел. (19161918), член-карэспандэнт АН СССР (з 12 лютага 1934 года), акадэмік (з 1 чэрвеня 1935 года), член Балгарскай і Польскай АН (з 1947 года)[4]. Ганаровы член АН БССР. Доктар філасофіі Пражскага ўніверсітэта[4]. З 1939 года — член АА СССР(руск.) бел..

Дырэктар Інстытута гісторыі(руск.) бел. ў Ленінградзе (з 1936) і ў Маскве (з 1938). З 1943 па 1947 год па сумяшчальніцтве — дырэктар Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры(руск.) бел., а з 1947 па 1951 год — дырэктар Інстытута славяназнаўства(руск.) бел.. У 1946—1953 гг. — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР.

Дэпутат Ленсавета(руск.) бел. XI склікання (1927—1928), ВС РСФСР(руск.) бел. II склікання (1947—1950) і ВС СССР III склікання (1950—1953). Удзельнік Руху прыхільнікаў міру(руск.) бел..

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў Міргарадзе ў сям’і паштовага чыноўніка Дзмітрыя Ігнатавіча Грэкава. Пазней разам з сям’ёй пераехаў жыць у Холм (цяпер Хэлм), а затым у Грубешаў (цяпер абодва знаходзяцца ў складзе Польшчы), дзе атрымліваў сярэднюю адукацыю ў прагімназіях(руск.) бел.. З-за ліста, адпраўленага з Грубешава студэнту-медыку Маскоўскага ўніверсітэта(руск.) бел. І. А. Будзіловичу, у якім Грэкаў заяўляў аб сваім імкненні «прыняць удзел у сацыяльна-дэмакратычным руху», і які патрапіў у рукі Дэпартамента паліцыі(руск.) бел., Грэкаў быў выключаны з гімназіі на апошнім годзе навучання і быў вымушаны заканчваць сярэднюю адукацыю ў радамскай гімназіі.

У 1901 годзе ён паступіў у Імператарскі Варшаўскі ўніверсітэт(руск.) бел., дзе пазнаёміўся з вядомым гісторыкам Д. М. Петрушэўскім(руск.) бел., які аказаў значны ўплыў на станаўленне Грэкава як гісторыка. Праз чатыры гады з рэкамендацыямі Д. М. Пятрушэўскага перавёўся ў Маскоўскі ўніверсітэт, дзе яго навуковым кіраўніком быў прызначаны А. А. Кізеветэр(руск.) бел.. Аднак у сувязі з выбраннем у Дзяржаўную думу(руск.) бел. той перадаў свае справы М. К. Любаўскаму, пад кіраўніцтвам якога Грэкаў і скончыў Маскоўскі ўніверсітэт у 1907 годзе[4].

Пасля універсітэта Грэкаў быў прызначаны ў Жаночую гімназію горада Хэлм. Прапрацаваўшы некаторы час, ён звольніўся адтуль і паехаў у Санкт-Пецярбург. Тут ён уладкаваўся ў гімназію Гурэвіча(руск.) бел., Імператарскае камерцыйнае вучылішча(руск.) бел. і Екацярынінскае вучылішча(руск.) бел.. У Санкт-Пецярбургскім універсітэце пад кіраўніцтвам С. Ф. Платонава(руск.) бел. вучыўся ў магістратуры. Займаўся ў семінарыі ў А. С. Лапа-Данілеўскага(руск.) бел. (дыпламатыка прыватных актаў). У 1910—1913 гг. працаваў дырэктарам бібліятэкі Шарамецевых(руск.) бел. у сяле Міхайлаўскім(руск.) бел. (Падольскі павет(руск.) бел. Маскоўскай губерні).

У 1911 годзе дэлегатам ад Вышэйшых жаночых курсаў(руск.) бел. удзельнічаў у XV Археалагічным з'ездзе(руск.) бел. ў Ноўгарадзе. У 1913 годзе Грэкаў быў абраны ў супрацоўнікі Імператарскай археаграфічнай камісіі(руск.) бел.. У тым жа годзе абраны членам Наўгародскага таварыства аматараў старажытнасцяў. У 1913—1915 гадах па заданні камісіі правёў агляд і апісанне архіва Вялікага Ціхвінскага манастыра(руск.) бел.. У 1916—1917 гадах таксама па заданні камісіі правёў агляд і апісанне і вывез у Перм архіў Салавецкага манастыра.

7 снежня 1914 года ў Петраградскім універсітэце абараніў магістарскую дысертацыю па тэме «Наўгародскі дом Святой Сафіі (Вопыт арганізацыі і ўнутраных адносін буйной царкоўнай вотчыны)» і стаў прафесарам Пецярбургскага універсітэта, дзе да гэтага часу некалькі гадоў выкладаў на пасадзе прыват-дацэнта. Падчас Першай сусветнай вайны Барыс Дзмітрыевіч быў камандзіраваны ў Перм, дзе адкрылася аддзяленне Пецярбургскага ўніверсітэта.

У 19161918 гады — прыват-дацэнт, ардынарны прафесар, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта. У 1917 годзе абіраўся старшынёй Пермскай вучонай архіўнай камісіі; член-заснавальнік Таварыства філасофскіх, гістарычных і сацыяльных навук пры Пермскім універсітэце.

У 1918 годзе Грэкаў атрымаў адпачынак для працы над доктарскай дысертацыяй, з’ехаў у Крым, дзе стаў прафесарам Таўрычаскага універсітэта(руск.) бел. ў Сімферопалі. У 1921 годзе вучоны вярнуўся ў Петраградскі ўніверсітэт, дзе сумяшчаў выкладчыцкую працу з працай у Акадэміі навук і Цэнтральным гістарычным архіве. У гэтым жа годзе абраны ў члены Археаграфічнай камісіі.

У 1930 годзе быў арыштаваны па «Акадэмічнай справе(руск.) бел.». Хоць факт арышту вучонага і стаіць у адным шэрагу ганенняў на прадстаўнікоў акадэмічнай навукі, непасрэднай падставай для арышту сталі ілжывыя абвінавачванні ў тым, што Грэкаў, знаходзячыся ў Крыме ў 1918—1920 гг., служыў у арміі Урангеля. У рэчаіснасці ў арміі Урангеля Грэкаў не служыў (як і не служыў у арміі наогул), але быў сярод прафесуры Таўрычаскага універсітэта(руск.) бел., якая вітала Урангеля пасля яго ўступлення ў Крым. Гэтыя факты атрымалі шырокую агалоску ў 1930-х гг., што прымусіла Грэкава ў далейшым пайсці на вялікія саступкі падчас «сталінскіх чыстак» і, па словах А. Г. Плахоніна, прымусіла пісаць «веды для рэжыму на заказ». Дзякуючы даручальніцтву С. Р. Тамсінскага(руск.) бел., дырэктара Гісторыка-археаграфічнага інстытута, у якім тыя гады працаваў Грэкаў, вучоны быў вызвалены, правёўшы ў зняволенні адзін месяц і тры дні.

З 1937 года дырэктар Інстытута гісторыі АН СССР, адначасова (1944-46) дырэктар Інстытута гісторыі vматэрыяльнай культуры АН СССР, у 1946-51 дырэктар Інстытута славяназнаўства АН СССР, у 1946-53 акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР[4].

Навуковая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Вывучаў сацыяльна-эканамічную гісторыю Ноўгарада, феадальныя адносіны і ўнутраныя працэсы ў феадальнай вотчыне, даследаваў гісторыю Старажытнай Русі, усходніх, заходніх і паўднёвых славян, гісторыю рускага сялянства. Даказаў агульнае паходжанне рускага, украінскага і беларускага народаў, існаванне дзяржавы ў Старажытнай Русі[4].

У 1930-я гады Грэкаў пачаў вывучаць гісторыю Кіеўскай Русі, стаўшы вядомым апанентам украінскага гісторыка Міхаіла Грушэўскага, які прысвойваў спадчыну Кіеўскай Русі толькі сучаснай Украіне. Найбольш вядомай манаграфіяй Грэкава з’яўляецца кніга «Кіеўская Русь» (1939), яна была адной з трох яго работ, якія атрымалі Сталінскую прэмію. У гэтай працы, прасякнутай ідэалогіяй марксізму-ленінізму і сталінізму, Грэкаў рабіў упор на большай значнасці сельскагаспадарчай дзейнасці ў дадзеным дзяржаўным ладзе, чым важнасці камерцыйных адносін. Менавіта ён першым спрабаваў даказаць існаванне феадальнай фармацыі(руск.) бел. ў Кіеўскай Русі. У 1940 і 1947 гадах пад рэдакцыяй Грэкава выходзіць акадэмічнае выданне Рускай Праўды[5].

Усебаковыя даследаванні Кіеўскай Русі раскрывалі сутнасць эканамічнага і культурнага развіцця дзяржавы у перыяд татарскага прыгнёту. Свае пошукі ён сабраў у працах пад назвай «Культура Кіеўскай Русі» (1944) і «Расійскія сяляне з самых старажытных часоў да XVII стагоддзя» (1946). Яго самая актуальная ў наступны час праца (перавыданні якой выпускаюцца да гэтага часу) называлася «Залатая Арда», напісаная ў супрацоўніцтве з А. Ю. Якубоўскім(руск.) бел. і ўпершыню апублікаваная ў 1937 годзе. Другое (класічнае) выданне з’явілася ў 1950 годзе пад назвай «Залатая Арда і яе падзенне».

Грэкаў надаваў вялікую ўвагу збору і публікацыі мноства першакрыніц, у асаблівасці, гістарычных хронік.

Узнагароды і прэміі[правіць | правіць зыходнік]

Сям’я[правіць | правіць зыходнік]

Жонка — Грэкава Тамара Міхайлаўна, народжаная Філатава (1894—1971), гісторык.

  • Сын — Ігар Барысавіч Грэкаў (1921—1993), доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР.

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

Асноўныя працы[правіць | правіць зыходнік]

  • Новгородский дом святой Софии (Опыт изучения организации и внутренних отношений церковной вотчины). Ч. 1. — СПб., 1914. Ч. 2. — М., 1927.
  • Очерки по истории феодализма в России. Система господства и подчинения в феодальной деревне. — М.-Л.: Мысль (маскоўскае выдавецтва)(руск.) бел., 1934. — 159 с.
  • Главнейшие этапы в истории крепостного права в России. — М.; Л.: Гос. соц.- экон. изд-во, 1940. — 114 с.
  • Борьба Руси за создание своего государства. — М.-Л.: Изд-во АН СССР(руск.) бел., 1942. — 68 с.
  • Киевская Русь. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 347 с. (6-е изд. 1953)
  • Культура Киевской Руси. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 75 с.
  • Золотая Орда и её падение. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 478 с. (Совместно с А. Ю. Якубоўскім(руск.) бел.)
  • Крестьяне на Руси с древнейших времен до XVII века. — М.-Л., 1952—1954.
  • Избранные труды. Т. 1-4. М., 1957—1960.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Греков Борис Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.
  2. Греков Борис Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.
  3. Boris Dmitrijevič Grekov // Proleksis enciklopedija — 2009.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Греков Борис Дмитриевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 169. — 737 с.
  5. Правда Русская / Под редакцией академика Б. Д. Грекова. М. ; Л.: Издательство АН СССР, 1940—1963. Т. I: Тексты / Подгот. к печати В. П. Любимов(руск.) бел. и др. 1940; Т. II: Комментарии / Сост. Б. В. Александров и др. 1947.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

на рускай мове
на іншых мовах

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]


Папярэднік:
Мікалай Міхайлавіч Лукін(руск.) бел.
дырэктар
Інстытута гісторыі АН СССР(руск.) бел.

1937—1953
Пераемнік:
Аркадзь Лаўровіч Сідараў(руск.) бел.
Папярэднік:
Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў(руск.) бел.
дырэктар
ІГМК АН СССР(руск.) бел.

1944—1946
Пераемнік:
Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў(руск.) бел.
Папярэднік:
Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў(руск.) бел.
адказны рэдактар «КСИИМК(руск.) бел.»
1946—1947
Пераемнік:
Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў(руск.) бел.
Папярэднік:
няма
дырэктар
Інстытута славяназнаўства АН СССР(руск.) бел.

1947—1951
Пераемнік:
Пётр Мікалаевіч Траццякоў