Ватыканская апостальская бібліятэка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Ватыканская апостальская бібліятэка
Сіксцінскі салон бібліятэкі
Сіксцінскі салон бібліятэкі
Краіна

Flag of the Vatican City.svg Ватыкан

Адрас

Італія, 00120 Ватыкан, Cortile del Belvedere

Заснавана

1475

Фонд
Склад фонду

сярэднявечныя рукапісы, гравюры, манеты, карты

Доступ і карыстанне
Умовы запісу

гл. наведванне бібліятэкі

Абслугоўванне

9:00 - 17:30 (пн-пт)[1]

Колькасць чытачоў

да 150 у дзень

Іншая інфармацыя
Дырэктар

Рафаэле Фарына

Вэб-сайт

vaticanlibrary.va

Commons-logo.svg Ватыканская апостальская бібліятэка на Вікісховішчы

Ватыка́нская апо́стальская бібліятэ́ка (лац.: Bibliotheca Apostolica Vaticana) — бібліятэка ў Ватыкане, якая мае найбагацейшы збор рукапісаў Сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння. Бібліятэка, заснаваная ў XV стагоддзі Папам Мікалаем V, увесь час папаўняецца, і ў наш час яе фонды налічваюць каля 1 600 000 друкарскіх кніг, 150 000 манускрыптаў, 8 300 інкунабул, больш 100 000 гравюр і геаграфічных карт, 300 000 манет і медаляў[2][3]. Да бібліятэкі адносіцца Ватыканская школа бібліятэкараў і лабараторыя па рэстаўрацыі і аднаўленню важных манускрыптаў (факсіміле).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Узнікненне бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Выява Фрыдрыха II з яго кнігі «De arte venandi cum avibus» («Пра мастацтва палявання з птушкамі»), канец XIII стагоддзя

Пачатак збору (архіўныя дакументы, літургічныя кнігі ў выглядзе скруткаў лац.: Volumina) Ватыканскай бібліятэкі было пакладзена ў IV стагоддзі: тады ў Латэранскім палацы быў сабраны архіў, які згадваўся яшчэ пры Папу Дамасіі I (384 год)[4]. У VI стагоддзі за зборам манускрыптаў стаў назіраць дзяржаўны сакратар Ватыкана (лац.: Primicerius Notariorum), а ў VIII стагоддзі з'явілася пасада бібліятэкара Ватыкана. Бібліятэка Папы Баніфацыя VIII складалася з кодэксаў, упрыгожаных мініяцюрамі, у тым ліку 32 грэчаскіх манускрыпта са збору Фрыдрыха II[5]. У верасні 1303 года частка яго збораў пацярпела ад рабавання. У 1310 годзе Папа Клімент V загадаў перанесці 643 каштоўных рукапісы ў Асізі, але ў 1319 годзе на горад напалі гібеліны, пасля чаго шматлікія дакументы з гэтай калекцыі таксама былі згублены.

У 1318 годзе Папа пачаў збіраць трэцюю бібліятэку Ватыкана. У Авіньёне бібліятэка размяшчалася ў бібліятэчнай вежы палаца. Папа Ян XXII валодаў зборам кніг, створаным для курыі. Пазней частка кніг была перавезена ў Ватыкан, у тым ліку апошнім авіньёнскім Папай Рыгорам XI, аднак большасць засталася ў Авіньёне і пазней увайшла ў Нацыянальную бібліятэку Францыі і збор сям'і Баргезэ (вернута ў Ватыкан у 1902 годзе і з'яўляецца дагэтуль часткай апостальскай бібліятэкі).

Заснаванне сучаснай калекцыі[правіць | правіць зыходнік]

Заснавальнікам сучаснай (чацвёртай) Ватыканскай бібліятэкі лічыцца Папа Мікалай V, абраны ў сакавіку 1447 года. Пры яго папярэдніку Папе Яўгенію IV было выяўлена 350 твораў на латыні, грэчаскім і іўрыце. Гэтыя рукапісы і асабісты збор Папы Мікалая V склалі аснову Ватыканскай бібліятэкі, усяго 800 манускрыптаў на латыні і 353 на грэчаскім. Папа значна пашырыў калекцыю манускрыптамі з Еўропы і з Усходу, так, напрыклад, па яго загаду граматык Альберта Энок д'Асколі (італ.: Alberto Enoch d'Ascolli) адправіўся на пошукі ацалелых збораў з імператарскай бібліятэкі Канстанцінопаля[5]. Фармальна грамадская бібліятэка была заснавана 15 чэрвеня 1475 года булай Папы Сікста IV «Ad decorem militantis Ecclesiae», тады збор складаў 2527 твораў. У 1481 годзе калекцыя налічвала ўжо 3500 манускрыптаў, у гэтым жа годзе былі пабудаваны некалькі новых памяшканняў, якія атрымалі назвы па захоўваемых у іх калекцыям: грэчаская, лацінская, сакрэтная і папская бібліятэкі. Зборы можна было агледзець на месцы пад строгім наглядам. Першым бібліятэкарам Ватыканскай бібліятэкі Папай Сікстам IV быў прызначаны гуманіст Барталамеа Плаціна.

Пасланцы Папы Льва X адправіліся на пошукі манускрыптаў па ўсёй Еўропе. У лістах Папа пісаў, што сваім найвялікшым доўгам лічыць павелічэнне колькасці копій антычных аўтараў для таго, каб падчас яго пантыфікату лацінізм змог нанова заквітнець[6]. Падчас рабавання Рыма ў 1527 годзе, бібліятэка, якая налічвала на той момант 4 тысячы манускрыптаў, падверглася спусташэнню, мноства манускрыптаў было пашкоджана[7]. У 1588 годзе Папа Сікст V даручыў архітэктару Даменіка Фантана пабудаваць новы будынак для бібліятэкі. Новы вялікі будынак размяшчаўся насупраць старой бібліятэкі, для захоўвання манускрыптаў прадугледжваліся адмысловыя драўляныя шафы. Папа Сікст V ахвотна параўноўваў сябе з заснавальнікамі такіх знакамітых бібліятэк, як александрыйская, рымская і афінская[8].

Развіццё з XVI стагоддзі[правіць | правіць зыходнік]

Напачатку XVII стагоддзя, пры Папе Паўлу V пад захоўванне архіўных дакументаў быў выдзелены асобны будынак. Так пачалася гісторыя Сакрэтнага архіва, размешчанага за брамай Св. Ганны. У XVII стагоддзі ўзнікла традыцыя перадаваць у Ватыканскую бібліятэку прыватныя калекцыі і каралеўскія зборы. Так, фонды бібліятэкі значна папоўніліся ў 1623 годзе, калі курфюрст Баварыі Максіміліян I падарыў Папе Рыгору XV вялікую частку захопленай ім Гайдэльбергскай бібліятэкі (так званая лац.: Bibliotheca Palatina — Палацінская бібліятэка) у знак падзякі за дапамогу ў Трыццацігадовай вайне. У 1815 годзе з Палацінскай бібліятэкі былі вернутыя ў Гайдэльберг 38 лацінскіх і грэчаскіх манускрыптаў, а таксама манускрыпты па гісторыі горада на нямецкай і лацінскай мовах. У 1657 годзе пры Папе Аляксандры VII у Ватыкан з Урбіна была пераведзена так званая Урбінская бібліятэка, якая ўяўляла сабой багатую калекцыю рукапісаў эпохі Адраджэння (1767 тэкстаў на латыні, 165 на грэчаскай, 128 на іўрыце і арабскай[9]), заснаваную герцагам Урбіна Федэрыга да Мантэфельтра.

У 1689 годзе калекцыя папоўнілася зборам шведскай каралевы Крысціны (Аляксандраўскае аддзяленне). Каралева правяла апошнія гады жыцця ў Рыме і адпісвала свой збор (часткова сабраны яе бацькам у паходах на Германію і Польшчу, аднак вялікая частка была сабрана ёю падчас знаходжання ў Фантэнбло[5]) кардыналу Дэчыа Ацаліні, пляменнік якога Пампеа прадаў у 1690 годзе кнігі Папе Аляксандру VIII. Папа пакінуў частку калекцыі ў сваю чаргу свайму пляменніку кардыналу П'етра Атабоні. Кнігі каралевы Крысціны, у складзе якіх збор «Атабаніяна» (італ.: Fondi Ottoboniano; 3394 лацінскіх і 473 грэчаскіх манускрыпта), а таксама збор «Капаніяна» (італ.: Capponiano; 288 рукапісаў са збору фларэнційскага маркіза Алесандра Капоні (італ.: Alessandro Capponi) папоўнілі ў 1759 годзе фонды бібліятэкі.

Codex Assemani, XI стагоддзе

У 1715 годзе Кліментам XI была арганізавана экспедыцыя ў Сірыю і Егіпет, якую ўзначаліў Іосіф Асемані. За два гады працы ў манастырах Нітрыйскай пустыні, Каіры, Дамаску, Ліване ім было сабрана каля 150 найкаштоўных манускрыптаў, якія папоўнілі збор Ватыканскай бібліятэкі. Папа Клімент XIII далучыў усю калекцыю братоў Асемані, якая складала ў тым ліку 202 сірыйска-халдзейскіх, 180 арабскіх і 6 турэцкіх манускрыптаў.

Напалеонаўскія войны сталі фатальнымі для збораў бібліятэкі: у 1797 годзе 500 манускрыптаў былі канфіскаваны французскай дырэкторыяй. Аднак у 1815 годзе вялікую частку вывезенага, за выключэннем 36 манускрыптаў, атрымалася вярнуць у Ватыкан.

Бібліятэка ў XIX і XX стагоддзях[правіць | правіць зыходнік]

У 1855 годзе збор бібліятэкі папоўнілася набытай калекцыяй кніг графа Чыканьяра (італ.: Cicognara) і 1445 рукапісамі кардынала Анджэла Май (італ.: Angelo Mai), былога галоўнага бібліятэкара Ватыканскай бібліятэкі (1819—1854 года).

З абраннем Папай Льва XIII пачалася мадэрнізацыя бібліятэкі: адкрылася чытальная зала для друкарскіх кніг, заснавана лабараторыя па рэстаўрацыі манускрыптаў, былі ўведзены правілы каталагізацыі манускрыптаў, якія дзейнічаюць і дагэтуль. У 1891 годзе Папа набыў калекцыі графаў Баргезэ: каля 300 скруткаў старой Авіньёнскай бібліятэкі, а ў 1902 годзе за 525 тысяч франкаў архівы кардынала Франчэска Барберыні (італ.: Fondo Barberiniano): 10041 лацінскіх, 595 грэчаскіх і 160 усходніх рукапісаў разам са старымі кніжнымі паліцамі[5]; пазней італ.: Codices Reginæ, Capponiani, Urbinates, Ottoboniani (3394 лацінскіх і 472 грэчаскіх манускрыпта), збор Сіксцінскай капэлы — італ.: Fondo della Capella Sistina (калекцыя па гісторыі музыкі). Пасля Першай сусветнай вайны былі ўведзены адзіныя нормы каталагізацыі друкарскіх выданняў (лац.: «Norme per il catalogo degli stampati»).

Пры Аапе Яне XXIII было набыта некалькі калекцый, у тым ліку італьянскія рукапісы са збору Тамара дэ Марыні (італ.: Tammaro de Marini), калекцыя драматычных твораў на персідскай мове і эфіопскіх манускрыптаў вучонага Энрыка Чэрулі (італ.: Cerulli Persiani і Cerulli Etiopici), а таксама Вісконці і Мацучэлі (італ.: Visconti, Mazzucchelli), у 1922 годзе — Расіяна (італ.: Rossiana; па імі яе гаспадара, рымскага двараніна Джавані Франчэска дэ Росі; 1195 манускрыптаў, 6 тысяч рэдкіх выданняў, 2139 інкунабул).

У 1923 годзе да бібліятэкі была далучана Бібліятэка Кіджы (італ.: Biblioteca Chigiana; 33 тысяч адзінак, сабраных пераважна Флавіа Кіджы з Сіены), у 1926 годзе — збор Фераёлі (італ.: Fondo Ferraioli) (885 манускрыптаў і 100 тысяч аўтографаў, усяго больш 40 тысяч адзінак), у 1940 годзе — архіў сабора Святога Пятра (італ.: Fondo Archivio del Capitolo di San Pietro) і апошні буйны збор манускрыптаў, грамат і аўтографаў італьянскага гісторыка Федэрыка Патэты (італ.: Fondo Patetta, які змяшчае ў тым ліку рукапісы па гісторыі П'емонта)[6], у 1953 — архіў княжацкага сямейства Распільёзі.

Задачы Ватыканскай бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Фрэска «Папа Сікст IV прызначае Плаціну прэфектам бібліятэкі», Мелоца да Форлі, каля 1477

Усе асноўныя функцыі і задачы бібліятэкі, апісаныя ў буле «Ad decorem militantis Ecclesiae» Папы Сікста IV ад 15 чэрвеня 1475 года, працягваюць дзейнічаць і ў наш час:

" Ad decorem militantis Ecclesiae, fidei catholice augmentum, eruditorum quoque ac litterarum studiis insistentium uirorum commodum... "

У задачы і абавязкі бібліятэкі ўваходзяць:

  • захаванне і ахова культурных каштоўнасцяў;
  • папаўненне калекцыі манускрыптамі, кнігамі і прадметамі шляхам куплі, абмену і дарэння;
  • даследчая праца збораў і магчымасць навуковых публікацый;
  • паданне збору вучоным з усяго свету і абнаўленне тэхнічных сродкаў.

Залы бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Першапачаткова залы бібліятэкі Папы Мікалая V былі ўпрыгожаны фрэскамі Даменіка Гірландаё, Мелоца да Форлі і Антаніяца Рамана. З пашырэннем фондаў бібліятэка атрымала новы будынак, пабудаваны ў 1587 годзе Даменіка Фантана. З-за недахопу месца двухпавярховы будынак быў пабудаваны папярок двара Бельведэра, такім чынам разбурыўшы архітэктурную кампазіцыю позняга Рэнесансу працы Брамантэ.

Памяшканні бібліятэкі[10]:

Рымская фрэска ў Зале шлюбу Альдабрандзіні
  • Зала шлюбу Альдабрандзіні (італ.: Sala delle Nozze Aldobrandine) з'явілася ў 1611 годзе пры Папе Піі V. У 1817 годзе памяшканне было адрэстаўравана для захоўвання медных гравюр, а ў 1818 годзе ў гэту залу былі перанесены антычныя фрэскі «Шлюб Альдабрандзіні» (эпохі Аўгуста), якія, магчыма, адлюстроўваюць вяселле Аляксандра Македонскага і Раксаны[11]. Назва фрэскі, знойдзенай у 1604 годзе на Эсквілінскім узгорку, узыходзіць да яго першага ўладальніка — кардынала П'етра Альдабрандзіні і сюжэту фрэскі, які адлюстроўвае цырымонію шлюбу. У зале таксама прадстаўлены фрэскі (каля IV да н. э.), якія адлюстроўваюць сцэны з «Адысеі», столь упрыгожаны фрэскай Гвіда Рэні «Подзвігі Самсона».
  • Зала папірусаў (італ.: Sala dei Papiri) (1774 год) — тут пры Папе Кліменце XIV захоўваліся «равенскія папірусы» VI—IX стагоддзяў. Роспісы столі працы Рафаэля Менгса адлюстроўваюць заснаванне новага Музея Клімента. У дзвюх вітрынах залы экспануюцца залатыя кубкі з выявамі свецкіх, іўдзейскіх і хрысціянскіх сцэн.
  • Зала Аляксандра (італ.: Sala Alessandrina) — пабудавана ў 1690 годзе пры Папе Аляксандры VIII, распісана ў 1818 годзе Даменіка дэ Анджэліс (італ.: Domenico de Angelis). На фрэсках намалявана гісторыя Папы Пія VI, які патрапіў у палон Напалеона, сцэны яго ссылкі і смерці ў выгнанні (1799 год).
  • Залы Паўла (італ.: Sale Paoline) — две залы, распісаныя Джавані Батыста Рычы сцэнамі пантыфіката Папы Паўла V.
  • Сіксцінскія залы (італ.: Sale Sistine).
  • Галерэя Урбана VIII (італ.: Galleria di Urbano VIII) — служыць для захоўвання Палацінскай бібліятэкі. Ля вокнаў галерэі размешчаны астранамічныя інструменты.
  • Музей сакральнага мастацтва апостальскай бібліятэкі (італ.: Museo sacro della Biblioteca Apostolica) — заснавана ў 1756 годзе Папай Бенедыктам XIV для размяшчэння збору раннехрысціянскіх артэфактаў: кубкі, бронзавыя і гліняныя лямпы, вырабы са шкла і металу, абраз святога Феадора (мазаіка на воску, XII—XIII стагоддзі).
  • Музей свецкага мастацтва апостальскай бібліятэкі (італ.: Museo Profano della Biblioteca Apostolica) — выставачная зала з рознымі рымскімі і этрускімі артэфактамі.
  • Капэла Пія V (італ.: Capella di Pio V) — капэла распісана Якопа Цукі па эскізах Джорджа Вазары ў 1566—1572 гадах. У вітрыне выстаўлены ёмістасці для захоўвання рэліквій з капэлы Санкта-Санкторум з сярэднявечнага Латэранскага палаца. Каштоўныя сасуды, упрыгожаныя пазалотай і каштоўнымі камянямі, былі перанесены ў Ватыкан у 1905 годзе, рэліквіі засталіся ў новых сасудах на старым месцы пад алтаром капэлы святога Лаўрэнція. Асаблівую цікавасць уяўляе залаты крыж Пасхалія I, упрыгожаны эмаллю з выявай дзяцінства Хрыста, а таксама сярэбраны рэлікварый для захоўвання галавы святы Пракседы, упрыгожаны выявамі апосталаў і рэльефамі (XI стагоддзе, Візантыя).
  • Галерэя Клімента (італ.: Galleria Clementina) — галерэя, пабудаваная пры Папе Кліменце XII, пры Піі VI падзелена на 5 зал. Сцены ўпрыгожваюць фрэскі з выявай сцэн пантыфіката Пія VII працы Д. Дэ Анджэліс.
  • Сіксцінскі салон (італ.: Salone Sistino) — зала ў стылі маньерызму, спраектавана для захоўвання манускрыптаў і кніг, 70 метраў даўжынёй і 15 шырынёй. Салон багата ўпрыгожаны фрэскамі з выявай старажытных бібліятэк (у Александрыі, Афінах, Рыме) і іх заснавальнікаў (апостал Пётр на ёй, напрыклад, засноўвае Ватыканскую бібліятэку[10]), сцэн адкрыцця новых алфавітаў, сусветных сабораў (да 1587 года) і сучасных краявідаў рымскіх помнікаў (напрыклад, старога Латэранскага палаца і для параўнання, новага, будаўніцтва якога таксама звязана з Папай Сікстам V), пры гэтым усе намаляваныя персанажы і сцэны забяспечаны подпісамі. Выявы будынкаў, абеліскаў і плошчаў дакладна перададзены ў дэталях, на фрэсках скляпенняў намаляваны гратэскі. Мастакі, якія выканалі роспісы залы, дакладна не вядомыя, магчыма, гратэскі распісваў Праспера Орсі, над фрэскамі працавалі Ліліа, Рычы, Гуэра, Небія і іншыя мастакі. Сёння ў зале размяшчаюцца выстаўкі бібліятэкі.
  • Зала ўслаўленняў Папы Пія IX (італ.: Sala degli Indirizzi di Pio IX) — зала названа так па ўслаўленням (італ.: indirizzi) у адрас Папы, якія раней размяшчаліся там. Сёння ў зале экспануюцца тканіны, галоўным чынам сярэднявечныя фрагменты з капэлы Санкта-Санкторум. Самы стары экспанат — ільняная туніка, датаваная III стагоддзем[10].
  • Зала ўслаўленняў (італ.: Sala degli Indirizzi) — сёння ў вітрынах залы захоўваюцца рымскія і раннехрысціянскія кубкі, вырабы са слановай косці, эмалі і металу: дыпціх з слановай косці з Рамбоны, які адлюстроўвае Багародзіцу на троне і распяцце (каля 900 года); статуі Хрыста на троне і 5 апосталаў з пазалочанай медзі, пакрытыя эмаллю і жэмчугам (XIII стагоддзе, некалі ўпрыгожванне алтара старой царквы святога Пятра).

Фонды[правіць | правіць зыходнік]

Зборы манускрыптаў[9]:
Скрутак Ісуса Навіна
Vaticani Latini (Лацінскі збор) — 11 150
Vaticani Græci (Грэчаскі збор) — 2 330
Vaticani Arabici (Арабскі збор) — 935
Vaticani Hebraici (Збор на іўрыце) — 599
Vaticani Syraici (Сірыйскі збор) — 472
Vaticani Coptici (Збор на копцкай) — 93
Vaticani Persiani (Персідскі збор) — 83
Vaticani Turcici (Збор на турэцкай) — 80
Vaticani Æthiopici (Збор на эфіопскай) — 77
Vaticani Indiani (Індыйскі збор) — 39
Vaticani Slavi (Славянскі збор) — 23
Vaticani Sinici (Збор на кітайскай) — 20
Vaticani Armeni (Збор на армянскай) — 14
Vaticani Samaritani (Самарыцянскі збор) ? 3
Vaticani Georgiani (Грузінскі збор) — 2
Vaticani Rumanici (Румынскі збор) — 1

Залы бібліятэкі падзелены на наступныя аддзяленні[8]:

  • Bibliotheca latina — тут знаходзяцца тэксты на лацінскай мове;
  • Bibliotheca graeca — манускрыпты на грэчаскай;
  • Bibliotheca secreta — самыя каштоўныя дакументы; доступ наведвальнікаў абмежаваны;
  • Bibliotheca nova pontifica — архіўныя матэрыялы.

У бібліятэцы захоўваецца мноства папскіх актаў, так, напрыклад, каля 4000 тамоў са збору Чыгі (лац.: Fondi Chigiano).

Манускрыпты[правіць | правіць зыходнік]

Збор манускрыптаў, усяго каля 50 тысяч, складаецца з закрытай (36 аддзяленняў) і адкрытай частак (16 аддзяленняў)[9], якія, у сваю чаргу, падзелены па мовах манускрыптаў. Адкрытая частка носіць назву «Кодэксы Ватыкана» (італ.: Codices Vaticani), манускрыпты з закрытага аддзялення размеркаваны паводле іх паходжання.

Да буйныя зборам манускрыптаў адносяцца: калекцыі Барберыні (збор Папы Урбана VIII) складае каля 10 тысяч лацінскіх, грэчаскіх, усходніх манускрыптаў (італ.: Barberini Orientales) і інкунабул; у зборы Барджыяні захоўваюцца рукапісы на персідскай, турэцкай, армянскай, арабскай, грузінскай і іншых мовах.

Некаторыя вядомыя манускрыпты Ватыканскай бібліятэкі: Скрутак Ісуса; De arte venandi cum avibus — «Пра мастацтва палявання з птушкамі» Фрыдрыха II; Codex Vaticanus — адзін з самых каштоўных рукапісаў грэчаскай Бібліі, датаваны сярэдзінай IV стагоддзя, у X стагоддзі быў дададзены арнамент, а ў XV стагоддзі рукапіс быў часткова рэканструяваны[2]; Libri Carolini — Каралінгскія кнігі, зборнік у чатырох кнігах аспрэчанняў актаў VII Сусветнага Сабора, а таксама яго вучэння аб іконашанаванні, складзенае па наказе імператара Карла I Вялікага.

Старадаўнія рукапісныя тэксты: з паэтычнымі тэкстамі Вергілія: Vergilius Vaticanus — фрагменты пачатку V стагоддзя былі знойдзены каля 1400 года французскім пісцом, а ў XV стагоддзі ацалелыя часткі Ватыканскага Вергілія былі зноў сабраны ў кодэкс і вярнуліся ў Італію; Vergilius Romanus — фрагменты рукапісу (309 лістоў квадратнай формы, 33 х 33 см.), якія ўключаюць творы Вергілія з «Энеіды» і «Георгік» («Georgies»), па стылі і мастацкаму адлюстраванню (19 каляровых ілюстрацый), якія адносяцца меркавана да канца IV стагоддзя[2]. Месца яго стварэння сапраўды не ўстаноўлена, магчыма, пачынаючы з IX стагоддзя да канца XV стагоддзя ён захоўваўся ў бібліятэцы манастыра Сен-Дэні[12]. Ватыкану манускрыпт быў перададзены пры Папе Сіксце IV.

Рукапісы з творамі Цыцэрона, Тэрэнція, Гамера, Арыстоцеля, Еўкліда, папірус Бодмера — які змяшчае найстаражытнейшы тэкст Евангелляў ад Лукі і Яна[13], два экзэмпляра першадрукаванай Бібліі Гутэнберга, сярэдзіны XV стагоддзя; а таксама лісты Тамаша Аквінскага, Петраркі, Мікеланджэла, Рафаэля, некалькі лістоў Марціна Лютэра і Генрыха VIII.

VaticanVergilFol021v022rFlightFromTroy.jpg Meister des Vergilius Vaticanus 001.jpg RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg Vergilius romanus 234v.jpg
Vergilius vaticanus, «Уцёкі з Троі», ліст 21 Vergilius vaticanus, «Энеіда», ліст 41 Vergilius romanus, ліст 1 Vergilius romanus, «Савет богаў», ліст 234v
BarberiniGospelsFol125rinciptJohn.jpg BibleSPaoloFol050vFrontDeut.jpg Totila fa dstruggere la città di Firenze.jpg Meister der Ménologe des Basilius II. 001.jpg
Евангелле Барберыні, ліст 125 Біблія Сан-Паола-фуоры-ле-Мура «Таціла руйнуе Фларэнцыю», ліст 36 «Меналогій Васіля II», каля 985 года

Друкарскія кнігі[правіць | правіць зыходнік]

Збор друкарскіх кніг (у тыс.)[9][14]:
Bibliotheca Leonina (Бібліятэка Леаніна) — 60-70
Bibliotheca Barberini (Бібліятэка Барберыні) — 25-30
Bibliotheca Palatina (Палацінская бібліятэка) — 10-12
Bibliotheca Zeladiana (Бібліятэка Цэладыяна) — 4-5
Bibliotheca Mai (Бібліятэка Маі) — 25-30
Prima Raccolta (Першая калекцыя) — 10-11
Raccolta Generale (Агульная калекцыя) — 200

Друкарскія кнігі ў Ватыканскай бібліятэцы, размеркаваныя па раздзелах палеаграфіі, гісторыі, гісторыі мастацтва, а таксама класічнай, сярэднявечнай і рэнесанснай філалогіі[15], каталагізаваны і прадстаўлены ў сетцы Інтэрнэт з 1985 года. Каталог утрымлівае 10 тысяч назваў і ілюстрацый сучасных друкарскіх выданняў.

Першыя друкарскія кнігі ў бібліятэцы з'явіліся ў зборы Першай калекцыі (італ.: Prima Raccolta) 1620—1630 гг., пазней былі далучаны кнігі з калекцыі Барберыні, Палацінскай бібліятэкі, Цэладыяны (Zeladiana, па імі кардынала Франчэска Саверына Цэлада (італ.: Francesco Saverino Zelada)), бібліятэкі кардынала Май.

Іншыя калекцыі[правіць | правіць зыходнік]

У кабінеце медных гравюр (італ.: Gabinetto delle Stampe e dei Designi) размяшчаецца калекцыя малюнкаў і рэпрадукцый, у тым ліку 161 том (да 1793 года) з каля 32 тысячамі лістоў, адсартаваных па школах, і яшчэ 10 тысяч — па жанрах.

«Кругі пекла», адна з 7 ілюстрацый Бацічэлі да «Боскай камедыі» са збораў бібліятэкі (1480—1495 года)

У залах бібліятэкі, у музеях свецкага і рэлігійнага мастацтва бібліятэкі экспануюцца багатыя калекцыі артэфактаў. З 1744 года ў бібліятэку была перанесена калекцыя Папы Бенедыкта XIV, які набыў збор старажытных хрысціянскіх шкляных вырабаў кардынала Гаспарэ Карпенья, які збіраў старажытнасці ў катакомбах. Затым рушыла ўслед калекцыя каштоўных камянёў Веторы (італ.: Vettori). Пазней абедзве калекцыі сталі часткай музея рэлігійнага мастацтва бібліятэкі. У музеі таксама знаходзіцца калекцыя антычных медальёнаў з тонкай залатой праслойкай паміж пластамі шкла, якія адлюстроўваюць сямейныя пары, святых (асабліва часта сустракаецца выява апосталаў Пятра і Паўла), сцэны з Бібліі, а таксама свецкія тэмы, напрыклад, сцэны палявання. Многія з гэтых артэфактаў былі выяўлены ў катакомбах Рыма.

Калекцыя манет і медалёў (італ.: Gabinetto Numismatico) была адчынена ў 1555 годзе, аднак самы вялікі ўклад у збор зрабіў Папа Бенедыкт XIV[9], які набыў велізарную калекцыю грэчаскіх і рымскіх манет кардынала Алесандра Альбані, якая па сваіх памерах саступае толькі калекцыі караля Францыі[5]. Збор увесь час папаўняўся новымі экспанатамі (напрыклад, калекцыяй Ранчы ў 1901 г.). У наш час складаюцца электронныя каталогі для ордэнаў, манет і манускрыптаў[16].

Кіраванне[правіць | правіць зыходнік]

Булай «Ad decorem militantis Ecclesiae» 1475 года папа Сікст IV таксама афіцыйна прызначыў персанал для кіравання бібліятэкай і рэгулярнае дараванне. Першым афіцыйным кардыналам-бібліятэкарам (італ.: Prottettore della Biblioteca Vaticana) стаў у 1548 годзе Марчэла Чэрвіні італ.: Marcello Cervini).

Папа Леў XIII перадаў паўсядзённыя абавязкі па кіраванні бібліятэкай з рук кардынала-бібліятэкара прафесійным спецыялістам: прэфекту, намесніку і перапісчыкам. У бібліятэцы працавалі шэсць пастаянных перапісчыкаў (лац.: scriptores — па асноўных мовах манускрыптаў, прадстаўленых у бібліятэцы) і пяць — на здзельнай аснове, у абавязкі якіх у тым ліку ўваходзіла навуковае развіццё адпаведных аддзяленняў.

У наш час на чале бібліятэкі стаіць кардынал-бібліятэкар, у штат бібліятэкі таксама ўваходзяць прэфект (па тэхнічных і навуковых пытаннях), намеснік прэфекта, кіраўнікі аддзяленнямі і асобнымі калекцыямі (напрыклад, калекцыяй манет і медаляў), сакратар і казначэй. Таксама існуе савет, які кансультуе кардынала-бібліятэкара і прэфекта па важных пытаннях дзейнасці бібліятэкі.

Захаванне фондаў[правіць | правіць зыходнік]

У XIX стагоддзі ў бібліятэцы ўпершыню пачаліся працы па рэпрадукцыі манускрыптаў з дапамогай факсіміле: фрагментаў Вергілія, манускрыптаў Дантэ і Петраркі. Аднак запатрабаванне ў ахове і захаванні багатых збораў Пап адчувалася ўжо з моманту ўзнікнення бібліятэкі. Так у буле Папы прызначаліся адказныя за захаванне збораў і абарону ад насякомых, волкасці і пылі. У 1555 годзе Папа Павел IV афіцыйна ўвёў пасаду рэстаўратара.

З часам стан манускрыптаў стаў пагаршацца таксама з-за карозіі чарніў. Па ініцыятыве Францыска Эрле, прэфекта бібліятэкі (1895—1914 гады), у 1898 годзе была арганізавана міжнародная канферэнцыя, на якой абмяркоўваліся новыя метады рэстаўрацыі рукапісаў. Новая лабараторыя па рэстаўрацыі была заснавана ў 1890 годзе пры Папе Льве XIII (сёння лабараторыя знаходзіцца ў музеі К'ярамонці). У сучаснай лабараторыі кожная фаза рэстаўрацыйных прац суправаджаецца складаннем дакладных карт і лічбавых фатаграфій[17].

Пры Папе Яне Паўлу II былі ўзмоцнены меры па захаванні і кансервацыі збораў бібліятэкі. Для кантролю за кнігамі (напрыклад, пастаўленымі не на сваё месца) у бібліятэцы ўведзена тэхналогія аўтаматычнай ідэнтыфікацыі аб'ектаў — RFID (англ.: Radio Frequency IDentification, радыёчастотная ідэнтыфікацыя)[18].

Сумесна з японскай фірмай была распрацавана новая тэхналогія, якая дазваляе пры дапамозе ўльтрафіялетавых прамянёў чытаць першапачатковыя надпісы перапісаных пергаментаў ці старых дакументаў, нябачныя няўзброеным вокам [19].

Наведванне бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Адкрыты доступ да фондаў бібліятэкі для навукова-даследчай працы гарантуецца Латэранскімі пагадненнямі, фармальнасці наведвання фондаў устанаўлівае Ватыкан. Штодня яе могуць наведаць у сярэднім 150 вучоных і спецыялістаў[20].

Пры сакратарыяце бібліятэкі дзейнічае аддзяленне па допуску да фондаў бібліятэкі: вучоных, выкладчыкаў універсітэтаў і ВНУ, студэнтаў, якія працуюць над доктарскімі дысертацыямі[17].

Бюро па рэпрадукцыях і правах займаецца запытамі на капіраванне для навуковых і навучальных мэт, публікацый, выставак, Інтэрнэту, выкарыстанне ў аўдыё- і відэаматэрыялах. У бюро працуюць два аддзяленні: паслугі прыватнага карыстання і іншыя паслугі.

Фоталабараторыя бібліятэкі можа вырабіць фотакопіі друкарскіх кніг (толькі надрукаваных у 1601—1990 гадах), чорна-белыя фатаграфіі, мікрастужкі, кампакт-дыскі з мікрастужак[21].

Пасля 400 гадоў эксплуатацыі памяшканняў, 17 ліпеня 2007 года яны былі зачынены на тэрміновую рэстаўрацыю, падчас якой былі ўмацаваны падлогі, устаноўлены ліфты і новая сістэма кандыцыяніравання[22]. Пасля рамонту яна была зноў адкрыта 20 верасня 2010 года.[23][24]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

  • Ватыканскі сакрэтны архіў некалі з'яўляўся часткай бібліятэкі. У ім захоўваюцца дакументы, якія адносяцца да сярэднявечнай гісторыі, перапіска курыі з папскімі нунцыямі і замежнымі дварамі.
  • Ватыканская школа бібліятэкараў.
  • Ватыканская бібліятэка фільмаў у Ватыкане, заснавана ў лістападзе 1959 года.
  • Ватыканская бібліятэка фільмаў у Сент-Луісе, штат Місуры — калекцыя твораў з апостальскай бібліятэкі Ватыкана.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Да 2010 года зачынена на рэстаўрацыю
  2. 2,0 2,1 2,2 The European Library Vatican Library (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 11 снежня 2008.
  3. Для параўнання:Французская нацыянальная бібліятэка: 13 мільёнаў друкарскіх дакументаў, 250.000 манускрыптаў, 890.000 тысяч картаграфічных дакументаў; Брытанская бібліятэка: 327.560 манускрыптаў, 4.330.660 картаграфічных адзінак, 32.779 малюнкаў; Нацыянальная цэнтральная бібліятэка Рыма: каля 84.000 манускрыптаў, 2.000 інкунабул.
  4. Ватиканская библиотека // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Prof. Dr. Peter Zahn Rom: Bibliotheca Apostolica Vaticana (ням.) . Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 11 снежня 2008.
  6. 6,0 6,1 Tisserant, Eugene, Theodore Wesley Koch The Vatikan library — New Yersey: Snead and company, 1929.
  7. Greith, Karl Über die Handschriften - Kataloge der Vatikana und anderer römischen Bibliotheken. // sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result Spicilegium Vaticanum. Beiträge zu nähern Kenntnis der Vatikanishen Bibliothek — Frauenfeld, 1838. — С. 1-30.
  8. 8,0 8,1 Rossi, Fabrizio Der Vatikan. Politik und Organisation. — München: C.H. Beck Verlag, 2004. — ISBN 3-406-51483-9.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Catholic Encyclopedia The Vatican Palace, as a Scientific Institute (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 11 снежня 2008.
  10. 10,0 10,1 10,2 Henze, Anton Kunstführer Rom — Stuttgart: Reclam, 1994. — С. 367-371. — ISBN 3-15-010402-5.
  11. Lucentini Mauro. Rom: Wege in die Stadt. Augsburg, Pattloch, 1995. C. 354.
  12. X Legio 1.5 > Библиотека. Публикации > А.Зорич. Позднеантичная и раннехристианская книжная миниатюра (IV—VI вв.)
  13. Ватыканская бібліятэка і Сакрэтны архіў
  14. Пералічаныя зборы з'яўляюцца закрытымі, акрамя бібліятэкі Леаніна
  15. Carmela Vircillo Franklin «Pro communi doctorum virorum comodo: The Vatican Library and Its Service to Scholarship (англ.) . Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2005. Праверана 15 чэрвеня 2018.
  16. Новыя тэхналогіі ў бібліятэцы
  17. 17,0 17,1 Афіцыйны сайт бібліятэки (en, it). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 15 чэрвеня 2018.
  18. Julie Clothier High-tech security for ancient books (англ.) . CNN (20 кастрычніка 2004). — Vatican Library tags collection. Архівавана з першакрыніцы 18 лютага 2011. Праверана 26 лістапада 2008.
  19. BBC NEWS | Europe | Vatican Library closure irks scholars
  20. Бібліятэкі ў XV—XVII стагоддзях / Library.Ru
  21. Гл. на сайце бібліятэкі
  22. Uups! — et orbi: Die verschwundene Bibliothek — SPIEGEL ONLINE — Nachrichten — Panorama
  23. Newsletter 4/2009. Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 6 октября 2010.
  24. Ісус Пікчэрз. Падзеі ў фатаграфіях. Ватыканская апостальская бібліятэка

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Grafinger, Christine Maria Beiträge zur Geschichte der Biblioteca Vaticana — Città del Vaticano: Bibl. Apostolica Vaticana, 1997. — ISBN 88-210-0668-9.
  • Greith, Karl Über die Handschriften - Kataloge der Vatikana und anderer römischen Bibliotheken. // Spicilegium Vaticanum. Beiträge zu nähern Kenntnis der Vatikanishen Bibliothek — Frauenfeld, 1838. — С. 1-30.
  • Henze, Anton Kunstführer Rom — Stuttgart: Reclam, 1994. — С. 367-371. — ISBN 3-15-010402-5.
  • von Matt, Leonard Die Kunstsammlungen der Biblioteca Apostolica Vaticana. Rom — Koln: DuMont, 1969.
  • Rossi, Fabrizio Der Vatikan. Politik und Organisation. — München: C.H. Beck Verlag, 2004. — ISBN 3-406-51483-9.
  • Biblioteca Apostolica Vaticana / Stickler, Alfons Maria — Stuttgart: Belser, 1986. — ISBN 3-7630-1639-9.
  • Tisserant, Eugene, Theodore Wesley Koch The Vatikan library — New Yersey: Snead and company, 1929.

{{#coordinates:}}: cannot have more than one primary tag per page