Перайсці да зместу

Кандыдат навук

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Кандыдацкі дыплом савецкага ўзору

Кандыда́т наву́к — вучоная ступень, уведзеная ў СССР у 1934 годзе і захаваная ў сістэмах навуковай атэстацыі шэрагу дзяржаў, у тым ліку Беларусі і Расіі. У Беларусі кандыдат навук — першая з дзвюх вучоных ступеней; вышэйшай з’яўляецца доктар навук. Прысуджэнне ступені звязана з падрыхтоўкай і публічнай абаронай дысертацыі, а рашэнне савета па абароне дысертацый аб прысуджэнні ступені кандыдата навук зацвярджае Прэзідыум Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь (ВАК)[1].

У беларускай сістэме адукацыі магістр і кандыдат навук не з’яўляюцца дзвюма паслядоўнымі ступенямі адной і той жа іерархіі: магістр — ступень вышэйшай адукацыі, тады як кандыдат навук — вучоная ступень, якая прысуджаецца ў сістэме дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў. Падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі звычайна ажыццяўляецца ў аспірантуры або ад’юнктуры, аднак завяршэнне адпаведнай адукацыйнай праграмы само па сабе не азначае прысуджэння ступені кандыдата навук[2][1].

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Ступені кандыдата навук і доктара навук былі ўстаноўлены ў СССР пастановай Савета Народных Камісараў СССР ад 13 студзеня 1934 года № 79 «Аб вучоных ступенях і званнях». Для атрымання ступені кандыдата навук прадугледжваліся навуковая падрыхтоўка і публічная абарона кандыдацкай дысертацыі; такім чынам была сфарміравана двухступеневая сістэма навуковай атэстацыі «кандыдат навук — доктар навук»[3].

Савецкая мадэль навуковай атэстацыі распаўсюдзілася таксама на некаторыя краіны Цэнтральнай Еўропы. У прыватнасці, у Чэхаславакіі існавала ступень kandidát věd / kandidát vied (скарочана CSc.), якая пасля палітычных і адукацыйных пераўтварэнняў канца XX стагоддзя была заменена доктарскімі праграмамі новага тыпу[4].

Пасля распаду СССР Беларусь захавала асноўныя прынцыпы савецкай двухступеневай сістэмы вучоных ступеней. 18 верасня 1992 года была створана ўласная Вышэйшая атэстацыйная камісія пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь; у наступныя гады сфарміравалася нацыянальная сістэма атэстацыі навуковых і навукова-педагагічных работнікаў вышэйшай кваліфікацыі[5].

У Беларусі

[правіць | правіць зыходнік]

Месца ў сістэме падрыхтоўкі і атэстацыі

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле сучаснага Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, навукова-арыентаваная адукацыя ўключае адукацыйныя праграмы аспірантуры (ад’юнктуры) і дактарантуры. Аспірантура і ад’юнктура накіраваны на падрыхтоўку спецыялістаў, здольных самастойна праводзіць навуковыя даследаванні і падрыхтаваць дысертацыю на саісканне ступені кандыдата навук, а дактарантура — на падрыхтоўку дысертацыі на саісканне ступені доктара навук[2].

Адукацыйная праграма аспірантуры (ад’юнктуры) забяспечвае атрыманне навуковай кваліфікацыі «Даследчык». Яна можа рэалізоўвацца ў дзённай і завочнай формах, а таксама ў форме саіскальніцтва; нарматыўны максімальны тэрмін складае адпаведна тры, чатыры і пяць гадоў[6][2].

Аспірант, ад’юнкт або саіскальнік працуе паводле індывідуальнага плана, як правіла, пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, здае прадугледжаныя праграмай кандыдацкія экзамены і залікі, праводзіць даследаванне і рыхтуе публікацыі па тэме працы. Паспяховае заканчэнне аспірантуры сведчыць пра засваенне адукацыйнай праграмы і атрыманне кваліфікацыі «Даследчык», але ступень кандыдата навук узнікае толькі пасля асобнай працэдуры абароны і дзяржаўнай атэстацыі[6][1].

Вучоныя ступені неабходна таксама адрозніваць ад вучоных званняў. Дацэнт і прафесар у беларускай сістэме з’яўляюцца вучонымі званнямі і прысвойваюцца паводле асобнай працэдуры; наяўнасць ступені кандыдата навук не азначае аўтаматычнага прысваення звання дацэнта або прафесара[1].

Парадак прысуджэння

[правіць | правіць зыходнік]

Дысертацыя на саісканне ступені кандыдата навук павінна быць самастойнай кваліфікацыйнай навуковай працай і адлюстроўваць асабісты ўклад саіскальніка ў атрыманне навуковых вынікаў. Асноўныя вынікі дысертацыі павінны быць апублікаваны да пачатку яе папярэдняй экспертызы; саіскальнік ступені кандыдата навук павінен мець не менш за тры навуковыя артыкулы ў выданнях, уключаных у вызначаны ВАК пералік, і (або) у замежных навуковых выданнях[1].

Разгляд дысертацыі ўключае папярэднюю экспертызу, экспертызу афіцыйнымі апанентамі і апаніруючай арганізацыяй, а таксама публічную абарону ў савеце па абароне дысертацый. Саветы ствараюцца пры ўстановах вышэйшай адукацыі і навуковых арганізацыях і дзейнічаюць па навуковых спецыяльнасцях, для якіх яны ўпаўнаважаны прымаць дысертацыі да абароны[7].

Пасля паспяховай абароны савет прымае рашэнне аб прысуджэнні ступені кандыдата навук. Гэта рашэнне падлягае зацвярджэнню Прэзідыумам ВАК; пасля зацвярджэння асобе выдаецца нацыянальны дыплом кандыдата навук[1].

Нацыянальны дыплом доктара філасофіі

[правіць | правіць зыходнік]

Беларускае заканадаўства прадугледжвае таксама нацыянальны дыплом доктара філасофіі (Doctor of Philosophy, Ph.D.), эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук. Замежным грамадзянам у выпадках, прадугледжаных Палажэннем аб прысуджэнні вучоных ступеней, выдаецца нацыянальны дыплом доктара філасофіі, эквівалентны дыплому кандыдата навук[1].

Нацыянальны дыплом доктара філасофіі можа быць выдадзены таксама грамадзянам Рэспублікі Беларусь, а таксама замежным грамадзянам і асобам без грамадзянства, якія пастаянна пражываюць у Беларусі і ўжо маюць нацыянальны дыплом кандыдата навук, калі гэтага патрабуе іх прафесійная дзейнасць. У гэтай сістэме дыплом Ph.D. выступае эквівалентным дакументам да нацыянальнага дыплома кандыдата навук і не ўтварае асобнай трэцяй вучонай ступені побач са ступенямі кандыдата і доктара навук[1].

Галіны навукі

[правіць | правіць зыходнік]

Галіны навукі, па якіх у Беларусі можа прысуджацца ступень кандыдата навук, вызначаюцца Наменклатурай спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь. Дзейная наменклатура ўстаноўлена пастановай ВАК ад 1 ліпеня 2019 года № 1; у яе ўнесены змяненні, у тым ліку пастановай ад 27 сакавіка 2024 года[8].

Ступень кандыдата навук прысуджаецца па 23 галінах:

  • архітэктура — кандыдат архітэктуры;
  • біялагічныя навукі — кандыдат біялагічных навук;
  • ветэрынарныя навукі — кандыдат ветэрынарных навук;
  • ваенныя навукі — кандыдат ваенных навук;
  • геаграфічныя навукі — кандыдат геаграфічных навук;
  • геолага-мінералагічныя навукі — кандыдат геолага-мінералагічных навук;
  • гістарычныя навукі — кандыдат гістарычных навук;
  • культуралогія — кандыдат культуралогіі;
  • мастацтвазнаўства — кандыдат мастацтвазнаўства;
  • медыцынскія навукі — кандыдат медыцынскіх навук;
  • палітычныя навукі — кандыдат палітычных навук;
  • педагагічныя навукі — кандыдат педагагічных навук;
  • псіхалагічныя навукі — кандыдат псіхалагічных навук;
  • сацыялагічныя навукі — кандыдат сацыялагічных навук;
  • сельскагаспадарчыя навукі — кандыдат сельскагаспадарчых навук;
  • тэхнічныя навукі — кандыдат тэхнічных навук;
  • фармацэўтычныя навукі — кандыдат фармацэўтычных навук;
  • фізіка-матэматычныя навукі — кандыдат фізіка-матэматычных навук;
  • філалагічныя навукі — кандыдат філалагічных навук;
  • філасофскія навукі — кандыдат філасофскіх навук;
  • хімічныя навукі — кандыдат хімічных навук;
  • эканамічныя навукі — кандыдат эканамічных навук;
  • юрыдычныя навукі — кандыдат юрыдычных навук[8].

Паняцці навуковай спецыяльнасці і галіны навукі не цалкам супадаюць. Для некаторых спецыяльнасцей наменклатура дапускае прысуджэнне ступені па розных галінах у залежнасці ад зместу канкрэтнай дысертацыі: напрыклад, па спецыяльнасці «тэарэтычная механіка» ступень можа прысуджацца па фізіка-матэматычных або тэхнічных навуках[8].

Колькасныя звесткі

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле даследавання беларускай сістэмы атэстацыі, апублікаванага ў 2024 годзе, за 1994—2023 гады ВАК Беларусі зацвердзіла прысуджэнне ступені кандыдата навук 14 291 саіскальніку і ступені доктара навук 1906 саіскальнікам. У 2023 годзе былі зацверджаны 293 кандыдацкія і 51 доктарская ступень; даследчыкі адзначалі скарачэнне штогадовай колькасці зацверджаных кандыдацкіх дысертацый у параўнанні з 2000-мі і пачаткам 2010-х гадоў[5].

У іншых краінах

[правіць | правіць зыходнік]

У Расіі захоўваецца двухступеневая сістэма вучоных ступеней кандыдата навук і доктара навук. Парадак падрыхтоўкі і абароны дысертацый рэгулюецца Палажэннем аб парадку прысуджэння вучоных ступеней, зацверджаным пастановай Урада Расійскай Федэрацыі ад 24 верасня 2013 года № 842[9].

Ва Украіне Законам «Аб вышэйшай адукацыі» 2014 года была ўведзена ступень доктара філасофіі як ступень, што атрымліваецца на трэцім узроўні вышэйшай адукацыі пасля магістра. Раней прысуджаная ступень кандыдата навук заканадаўча прыраўнена да ступені доктара філасофіі; падрыхтоўка ў рамках старой сістэмы была пераведзена ў пераходны рэжым[10].

У Казахстане савецкая сістэма ступеней кандыдата і доктара навук была заменена сістэмай, у якой прысуджаюцца ступені доктара філасофіі (Ph.D.) і доктара па профілі. Ступені кандыдата і доктара навук, атрыманыя паводле ранейшай сістэмы, працягваюць згадвацца ў заканадаўстве як раней атрыманыя навуковыя кваліфікацыі[11].

У Чэхіі закон аб вышэйшых школах 1998 года спыніў адкрыццё праграм, што вялі да прысуджэння ступені kandidát věd (CSc.); раней пачатыя абароны дазвалялася завяршыць не пазней за 31 снежня 2001 года. Пры гэтым ужо прысуджаныя ступені CSc. і DrSc. захавалі юрыдычную сілу[4]. У Славакіі пераход да доктарскіх праграм адбыўся ў 1990-я гады, а раней атрыманыя ступені kandidát vied (CSc.) былі захаваны[12].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Указ Президента Республики Беларусь от 17 ноября 2004 г. № 560 «Об утверждении Положения о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий» (руск.). Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь. Праверана 26 жніўня 2026.
  2. 1 2 3 Кодекс Республики Беларусь об образовании от 13 января 2011 г. № 243-З (руск.). Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь. Праверана 26 жніўня 2026.
  3. ↑ Об учёных степенях и званиях. Постановление СНК СССР от 13 января 1934 г. № 79 (руск.). Исторические материалы. Праверана 26 жніўня 2026.
  4. 1 2 Zákon č. 111/1998 Sb., o vysokých školách (чэшск.). e-Sbírka. Праверана 26 жніўня 2026.
  5. 1 2 М. И. Артюхин, Э. М. Щурок, С. А. Пушкевич. Система аттестации научных и научно-педагогических работников в Республике Беларусь: становление ее институциональной основы и перспективы развития (руск.). Logos et Praxis 94–107 (18 верасня 2024). doi:10.15688/lp.jvolsu.2024.2.11. Праверана 26 жніўня 2026.
  6. 1 2 Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О подготовке и аттестации научных работников высшей квалификации» (руск.). Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь. Праверана 26 жніўня 2026.
  7. ↑ Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 22 февраля 2005 г. № 19 «Об утверждении Положения о совете по защите диссертаций» (с изменениями по состоянию на 03.06.2024 г.) (руск.). Параграф. Праверана 26 жніўня 2026.
  8. 1 2 3 Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 1 июля 2019 г. № 1 «Об установлении номенклатуры специальностей научных работников» (с изменениями и дополнениями от 27.03.2024 г.) (руск.). Параграф. Праверана 26 жніўня 2026.
  9. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24 сентября 2013 г. № 842 «О порядке присуждения ученых степеней» (руск.). Правительство России. Праверана 26 жніўня 2026.
  10. ↑ Закон України «Про вищу освіту» від 1 липня 2014 року № 1556-VII (укр.). Офіційний вебпортал парламенту України. Праверана 26 жніўня 2026.
  11. ↑ Об утверждении Правил присуждения степеней. Приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 31 марта 2011 года № 127 (руск.). Информационно-правовая система «Әділет». Праверана 26 жніўня 2026.
  12. ↑ Zákon č. 324/1996 Z. z. (славацк.). Slov-Lex. Праверана 26 жніўня 2026.

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Кандыдат_навук&oldid=5188613"