Імша
Імша (лац.: missa) — асноўнае літургічнае дзянне Рымска-Каталіцкага Касцёла. Здзяйсненне еўхарыстыі ў лацінскім (рымскім) абрадзе. Асноўным момантам Імшы з’яўляецца пераісточанне або кансэкрацыя: перамяненне хлеба і віна ў Цела і Кроў Хрыста адпаведна. Для наймення здзеяйснення еўхарыстыі ва Усходніх Цэрквах, уключаючы уніяцікія (Усходнія Каталіцкія Цэрквы), выкарыстоўваюцца іншыя тэрміны: Боская Літургія, святая Курбана, Бадарак і інш.
Змест |
[правіць] Назва
Паводле найбольш распаўсюджанага меркавання, тэрмін Імша ўзнік ад познелацінскага слова «missa», якое выкарыстоўваецца ў апошнім закліку Імшы на лацінскай мове: «Ite, missa est» што прыкладна азначае: «Ідзіце, вольны», пры гэтым маецца на ўвазе сход вернікаў. Непасрэдна ў беларускай мове тэрмін паўстаў ад польскага слова msza. Па-беларуску непрынята ўжываць множны лік назоўніка «імша».
[правіць] Абрады
Першую еўхарыстыю здзейсніў Хрыстос падчас Патаемнай вячэры, г.зн. у чацвер перад сваёй смерцю. У выніку культурных, моўных і інш. адрозненняў на розных тэрыторыях гэтае здзяйсненне набыло розную форму, захоўваючы пры гэтым аднолькавую сутнасць. З цягам часу аформіліся асноўныя абрадавыя літургічныя традыцыі (абрады). Звычайна абрад атаясамліваецца з пэўнай хрысціянскай царквой (касцёлам): лацінскі (рымскі) абрад — з Рымска-Каталіцкім Касцёлам, візантыйскі — з Праваслаўнымі цэрквамі, армянскі — з Армянскай царквой і г.д. Усходнія каталіцкія (уніяцкія) цэрквы захоўваюць свае абрады. Згодна з моту пропрыё (motu proprio) Папы рымскага Бенедыкта XVI ў Рымска-Каталіцкім Касцёле існуюць дзве формы рымскага абраду: звычайная (уведзеная пасля Другога Ватыканскага сабора) і надзвычайная (т. зв. трыдэнцкая). З рымскім абрадам звязаны іншыя традыцыі літургіі заходняга хрысціянсва: мацарабская, амбразіянская, галіканская, парыжская, ліёнская, розныя манаскія (дамініканская, картуская, кармеліцкая, цыстэрская), якія ў пэўнай ступені захаваліся або цалкам зніклі.
[правіць] Парадак Імшы ў рымскім абрадзе
Парадак Імшы ў рымскім абрадзе (звычайная форма, курсівам пазначаны элементы, якія могуць быць прапушчаны):
- Уступныя абрады
- Спеў на ўваход.
- Знак крыжа і прывітанне вернікаў.
- Уводзіны ў літургію дня.
- Чын пакаяння.
- Літанійныя заклікі: Пане, змілуйся (Kyrie).
- Гімн «Хвала на вышынях» («Gloria»). У буднія дні гэты гімн апускаецца. Выкарыстоўваецца ва ўрачыстасці, святы і нядзелі, на значныя падзеі. Прамінаецца ў перыяды Адвэнту і Вялікага поста.
- Малітва дня (калекта).
- Літургія слова
- Першае чытанне (звычайна бярэцца са Старога Запавету).
- Спеў пасля чытання (рэспансарыйны псальм або Градуал).
- Другое чытанне (апрача будніх дзён, з Новага Запавету).
- Спеў перад евангеллем. Звычайна гэта «аллелюя» з вершам, які звязаны з тэкстам евангелля, якое будзе прачытана. У перыяд Вялікага поста «аллелюя» замяняецца іншай акламацыяй (трактус).
- Чытанне (спеў) евангелля.
- Гамілія (казанне). У нядзелі і ўрачастасці абавязкова прамаўляецца святаром ці дыяканам прамова, якая тлумачыць значэнне прачытаных урыкаў з Бібліі або змяшчае павучэнне вернікаў.
- Сімвал веры (Credo). У нядзелі і ўрачыстасці, значныя падзеі.
- Малітва вернікаў.
- Еўхарыстычная літургія
- Прыгатаванне дароў. Магчыма працэсія з дарамі.
- Малітва над дарамі.
- Еўхарыстычная малітва:
- Прэфацыя. Пачынаецца дыялогам святара з вернікамі.
- Гімн «Святы, святы, святы…» (Sanctus).
- Непасрэдна еўхарыстычная малітва. Існуе некалькі фармуляраў: першая еўхарыстычная малітва (рымскі канон), другая, трэцяя, чацвёртая; аб паяднанні, у розных патрэбах. У Імшы з ўдзелам дзяцей можа выкарыстоўвацца еўхарыстычная малітва спецыяльна дастасаваная для гэтых выпадкаў. Гэта малітва змяшчае: эпіклезіс — заклік Духа Святога асвяціць ахвярныя дары, анамнезіс — успамін збаўчых дзеянняў Бога, кансэкрацыя — паўтарэнне слоў Хрыста з Патаемнай вячэры, заступніцкія малітвы за Касцёл і людзей. Еўхарыстычная малітва заканчваецца даксалогіяй (праслаўленнем Тройцы).
- Абрад камуніі (прычасця). Заклік да малітвы «Ойча наш», эмбалізм — завяршэнне святаром гэтай. Знак спакою. Малітва «Баранку Божы» (Agnus Dei) падчас якой адбываецца ламанне хлеба і змешванне еўхарыстычных постацей. Прыняцце камуніі (прычасця). Духавенства прымае камунію пад двума відамі (Цела і Кроў Хрыста), вернікі — звычайна толькі Цела Хрыста. Малітва пасля камуніі завяршае еўхарыстычную літургію.
- Заключныя абрады (прапускаюцца, калі пасля Імшы адразу пачынаецца нейкае набажэнства).
На заканчэнне Імшы могуць прагучаць душпастырскія аб’явы. Затым адбываецца благаслаўленне ўсіх прысутных, гучыць заклік на завяршэнне Імшы і спеў на заканчэнне.
[правіць] Адрозненне тэкстаў Імшы
Некаторыя дні літургічнага года маюць адмысловае значэнне. Ад гэтага залежыць выбар зменных малітваў Імшы. Адрозніваюць тры ступені літургіі: урачыстасць, свята, успамін (абавязковы і неабявязковы). Урачыстасці (Вялікдзень, Божае нараджэнне і інш.) маюць найбольш значны характар, святы (Узвышэнне святога крыжа, нараджэнне Панны Марыі і інш.) — меншы, успаміны (звычайна святых) — найменшы. Выбар тэктсаў Імшы залежыць таксама ад перыядаў літургічнага года. Калі падчас Імшы адбываецца нейкі абрад (абрадавая Імша), напрыклад святарскія пасвячэнні або шлюб, ужываюцца адпаведныя тэксты Імшы. Ватыўная Імша (votio — просьба) — Імша, тэксты якой датычай канкрэтнай сітуацыі. Гэта можа быць просьба аб спакоі ў свеце, Імша за галадаючых, аб еднасці хрысціянаў і інш. Імша за памерлых мае таксама спецыяльны падбор зменных тэкстаў. Прыміцыйная Імша — першая Імша новапасвячанага святара.
