Крыжовыя паходы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Richard coeur de lion.jpg
Крыжовыя паходы
1-ы крыжовы паход
Сялянскі крыжовы паход
Германскі крыжовы паход
Нарвежскі крыжовы паход
2-гі крыжовы паход
3-ці крыжовы паход
4-ы крыжовы паход
Альбігойскі крыжовы паход
Крыжовы паход дзяцей
5-ы крыжовы паход
6-ы крыжовы паход
7-ы крыжовы паход
Крыжовыя паходы пастушкоў
8-ы крыжовы паход
Паўночныя крыжовыя паходы
Крыжовыя паходы супраць гусітаў
Крыжовы паход на Варну

Крыжо́выя пахо́ды — агульная назва ваенна-палітычных кампаній, якія праводзіліся заходнееўрапейскімі феадаламі ў XI—XV стагоддзях пад рэлігійнымі лозунгамі[Крыніца?] з санкцыі папскага прастолу. У вузкім сэнсе — серыя такіх паходаў на Блізкі Усход (1096—1270; прынята разлічаць 8 крыжовых паходаў) пачаткова з мэтай вызвалення тэрыторый, на якіх узнікла хрысціянства, з-пад улады «няверных», а фактычна і ў інтарэсах феадалаў Заходняй Еўропы, якія імкнуліся да набыцця новых земляў і прыгонных, новых прадметаў раскошы, і ў інтарэсах эканамічна развітых гарадоў Паўночнай Італіі, якія ўступілі ў фазу перадкапіталістычнага развіцця і былі зацікаўленыя ў развіцці гандлёвых сувязяў з краінамі Усходу. Перад пачаткам першага крыжовага паходу, на саборы ў горадзе Клермон (Францыя), у 1095 годзе, яго ўдзельнікі пакляліся вызваліць гроб гасподні ў Іерусаліме, у знак чаго нашылі на сваіх строях чырвоны крыж, адкуль паходзіць назва ўдзельнікаў усіх крыжовых паходаў — крыжакі. Папы дакляравалі ім адпушчэнне ўсіх грахоў, здзейсненых пад час крыжовых паходаў. Найбольш важныя з паходаў на Блізкі Усход: першы (1096—1099), самы паспяховы, у ходзе якога былі адваяваныя ў мусульманаў Палесціна з Іерусалімам (ізноў страчаны хрысціянамі ў 1187 годзе), Сірыя і частка Малой Азіі і створаныя першыя дзяржавы крыжакоў; і чацверты (1202—1204), які скончыўся разгромам і разрабаваннем Канстанцінопаля і стварэннем крыжацкіх дзяржаў на тэрыторыі Візантыйскай імперыі. З падзеннем крэпасці Ака (1291) крыжакі страцілі ўсе іх тэрытарыяльныя набыткі на Блізкім Усходзе, апроч астравоў Усходняга Міжземнамор'я, захопленых асманамі ў XVI стагоддзі. Нягледзячы на заваёўнічы і рабаўніцкі характар гэтых крыжовых паходаў і іх канчатковую няўдачу, яны паспрыялі паскарэнню эканамічнага і сацыяльнага развіцця краін Заходняй Еўропы, ідэйнай і культурнай кансалідацыі еўрапейскіх народаў, мадэрнізацыі іх побыту і светапогляду, азнаёмілі еўрапейцаў з навуковымі і тэхнічнымі дасягненнямі мусульманскіх краін, а таксама старажытнагрэчаскай спадчынай.

Крыжовыя паходы[правіць | правіць зыходнік]

Першы крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Узяцце Іерусаліму.
Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Першы крыжовы паход

Першы крыжовы паход быў аб'яўлены Папам Рымскім Урбанам II (1095) з мэтай адваявання свяшчэннага горада Іерусаліма і Свяшчэнай Зямлі ў масульман. Пачынаўся як заклік аб дапамозе, і хутка ператварыўся план заваёўвання тэрыторый Блізкага ўсходу. Рыцары і сяляне, ад розных краін Заходняй Еўропы, адправіліся ў паход да Іерусаліма. У 1099 г. горад быў узяты, на яго падставе крыжаносцы ўтварылі дзяржаву Іерусалімскае каралеўства. Паход паказаў моц аб'яднанай Еўропы і стаў адзіным паходам, у адрозненні ад астатніх, які выканаў усе пастаўленыя мэты. Папства разглядала паход, як сродак навязвання каталіцызма, ператвараючы вайну ў хрысціянскую місію.

Першы крыжовы паход паспрыяў утварэнню дзяржаў-крыжакоў у Палесціне і Сірыі: Эдэскае графства, Антыёхскае княства, Іерусалімскае каралеўства і Графства Трыпалі. У Заходняй Еўропе ўдзельнікі паходу лічыліся за героеў. З цягам часу даўленне на масульман з боку крыжаносцаў і Візантыі аслабла. Первапачатковая палітычная няўстойлівасць вымушала ісламскія дзяржавы абараняцца ад агрэсіўных лацінскіх дзяржаў. Адносіны паміж імі заставаліся цяжкімі яшчэ на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, але Сірыя і Егіпет не збіраліся мірыцца з паражэннем ад крыжакоў, яны аб'ядналіся і пад кіраўніцтвам Саладзіна вярнулі сабе Іерусалім, што стала прычынай да наступных крыжовых паходаў.

Другі крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Другі крыжовы паход

Пачаты (11471149) ў адказ на захоп мусульманамі Эдэскага Графства, быў абвешчаны рымскім папай Яўгенам III, і быў першы з крыжовых паходаў, які ўзначальвалі кіраўнікі дзяржаў, а менавіта Людовік VII ад Францыі і Конрад III ад Германіі. Яшчэ ў Еўропе, войска падзялілася на дзве часткі, мінуўшы Візантыю і аказаўшыся ў Малой Азіі, яно было разбіта паасобку сельджукамі. Людовік і Конрад і астаткі іх войскаў дасягнулі Іерусаліма і ў 1148 г., удзельнічалі ў безвыніковым нападзе на Дамаск. Крыжовы паход на ўсходзе быў няўдалы для ўдзельнікаў еўрапейскай кампаніі і вялікай перамогай для мусульман. Гэта ў канчатковым выніку прывяло да падзення Іерусаліма і пачатку трэцяга крыжовага паходу ў канцы 12-ага ст. Тым часам, ва Усходняй Еўропе, пачаўся першы з Паўночных крыжовых паходаў з мэтай гвалтоўнага хрышчэня язычніцкіх плямён.

Паўночныя крыжовыя паходы[правіць | правіць зыходнік]

Крыжовымі паходамі абвяшчаліся і ўсе ваенныя акцыі «ў абарону каталіцкай веры» з афіцыйнай санкцыі рымскага папы. Масіраваныя царкоўная і свецкая прапаганда стваралі атмасферу рэлігійнай, расавай і этнічнай нецярпімасці да ўсіх некаталікоў: яўрэяў і мусульманаў Іспаніі і Паўночнай Афрыкі, паганскіх заходнеславянскіх, фінскіх і балцкіх народаў, i нават праваслаўных грэкаў і ўсходніх славян і г.д., якія часта аб'ядноўваліся штучным тэрмінам сарацыны. «Ворагамі веры» адвольна абвяшчаліся і носьбіты сапраўдных ці ўяўных ерасяў (альбігойцы, гусіты і іншыя), часам палітычныя ворагі папства ці яго саюзнікаў. У XII стагоддзі на Блізкім Усходзе і на Пірэнейскім паўвостраве сфарміраваліся асобыя духоўна-рыцарскія каталіцкія ордэны, якія вялі рэй у арганізацыі крыжовых паходаў, у тым ліку Тэўтонскі ордэн1198 г.). Пасля няўдачы пятага крыжовага паходу (12171221) Тэўтонскі ордэн перанёс сваю дзейнасць спачатку на плато Бырса на тэрыторыі сучаснай Румыніі, дзе мусіў бараніць Венгерскае каралеўства ад полаўцаў, а затым у Прусію (1226), дзе з ініцыятывы ўдзельных польскіх князёў і першага біскупа Прусіі Хрысціяна Дабжынскім ордэнам з 1217 года вяліся крыжовыя паходы супраць прусаў. Толькі з 1217 па 1265 год было абвешчана каля 114 крыжовых паходаў ва ўсходняй Прыбалтыцы. Але пачаліся крыжовыя паходы супраць народаў Усходняй Еўропы, якія часам абазначаюць тэрмінам «Паўночныя крыжовыя паходы», значна раней: з 1147 г. нямецкія рыцары з блаславення папы пачалі наступ на палабскіх славян, з 1155 г. шведы на фінаў, з апошняй трэці XII стагоддзя датчане, немцы і іншыя на эстаў і ліваў. Карныя дзеянні супраць гэтых народаў апраўдваліся неабходнасцю выратавання іх душ, магчымае нібыта толькі пры хрышчэнні па каталіцкім абрадзе. Да ўласна крыжакоў Прусіі і Інфлянтаў, прафесіяналаў захопніцкіх войнаў, далучаліся гэтак званыя памочнікі, якія давалі воту часовага ўдзелу ў вайне з «нявернымі», што лічылася маральным абавязкам заходнееўрапейскага рыцара. У XIV стагоддзі Усходняя Прыбалтыка, разам з Гранадай, Кіпрам, Балканамі і іншымі месцамі, дзе рэгулярна адбываліся крыжовыя паходы, уваходзіла ў своеасаблівы «вялікі тур», прайсці выпрабаванне якім лічылася за гонар кожнаму высакароднаму феадалу. Сярод найбольш славутых «памочнікаў» былі чэшскія каралі Пшэмысл II Отакар (заснавальнік Кёнігсберга ў 1255 г.), Ян Люксембург (1329), будучы імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл IV; венгерскі кароль Людвік I Вялікі (1345); Генрых Дэрбі, будучы англійскі кароль Генрых IV Ланкастэр (13901392) і інш.

Трэці крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Трэці крыжовы паход
Рычард Львінае сэрца і Філіп II, прымаюць капітуляцыю Аконы.

У 1187 султан Саладзін разбіў крыжаносцаў і захапіў Іерусалім. Вызваляць Святую зямлю ў Трэцім крыжовым паходзе рушылі разам са сваімі войскамі кароль Францыі Філіп II Аўгуст, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Фрыдрых Барбароса і кароль Англіі Рычард Львінае Сэрца.

Паход закончыўся падпісаннем мірнага пагаднення з Саладзінам, паводле якого Іерусалім застаўся пад кантролем арабаў, з правам наведвання яго еўрапейскімі паломнікамі. Адзіным з поспехаў было заваяванне Кіпру, які быў проданы тампліерам.

Чацвёрты крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Чацвёрты крыжовы паход
Уварванне крыжакоў у Канстанцінопаль.

Арганізаваны супраць Егіпту (12011204), каб пазбавіць Святую зямлю ад мусульманскай пагрозы.

Венецыя, якая мусіла вылучыць свае караблі дзеля транспартавання войскаў, баялася за свае наладжаныя трывалыя гандлёвыя сувязі з Егіптам, і яго спусташэнне прынесла б ёй вялікія страты, прытым, што на той час Канстанцінопаль з'яўляўся яе галоўным гандлёвым канкурэнтам. Таму венецыянцы, калі перавозілі рыцараў на сваіх караблях, прапанавалі ім адправіцца ў Канстанцінопаль.

У 1204 г. крыжаносцы ўзялі Канстанцінопаль. Падчас штурму і рабавання былі беззваротна страчаныя найвялікшыя каштоўнасці сусветнай культуры, таму што пачынаючы з падзення Рымскай імперыі менавіта Канстанцінопаль з'яўляўся адзіным злучальным звяном паміж культурай антычнасці і сучаснасцю, а пасля галоўным культурным цэнтрам хрысціянства. Тэрыторыі Візантыйскай імперыі былі падзеленыя паміж еўрапейскімі феадаламі на некалькі дзяржаў, у т.л. Лацінская імперыя, якая праіснавала да 1261 г., калі грэкі вярнулі сабе Канстанцінопаль.

Такім чынам, замест збавення Святой зямлі ад пагрозы з боку мусульман, гэты крыжовы паход з'явіўся каталізатарам пашырэння мусульманскага ўплыву ў Міжземнамор'і, таму што Візантыя з'яўлялася наймацнейшым фактарам, які стрымліваў іх.

Пяты крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Пяты крыжовы паход
Capturing Damiate.jpg

На 4-м Латэранскім саборы ў 1215 г. папа Інакенцій III абвясціў новы крыжовы паход. Яго ўзначалілі намінальны кароль Іерусаліма Іаан Брыенскі, кароль Венгрыі Андраш II і інш. Ваенныя дзеянні пачаліся ў Палесціне, аднак у 1218 г., калі прыбылі новыя падмацаванні з Еўропы, крыжакі перанеслі кірунак удару на Егіпет і захапілі горад Даміету. Егіпецкі султан прапанаваў хрысціянам саступіць Іерусалім у абмен на Даміету, але папскі легат Пелагій, не даў на гэта згоды. У 1221 г. крыжакі распачалі няўдалы штурм Каіра, патрапілі ў цяжкае становішча і былі змушаныя здаць Даміету. Паход скончыўся правалам.

Шосты крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Шосты крыжовы паход
Імператар Фрыдрых II з Аль-Камілем.

Шосты крыжовы паход — паход імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Фрыдрыха II Гогенштаўфена. Паход пачаўся ў 1228 г. У Святой зямлі Фрыдрых аднавіў умацаванні Яфы і ў лютым 1229 г. склаў дамову з егіпецкім султанам Аль-Камілем. У сакавіку Фрыдрых уступіў у Іерусалім, а ў маі адплыў з Святой зямлі. Фрыдрых дасягнуў мэты не вайной, а дыпламатыяй: яму атрымалася скласці пашадненне з мусульманамі, па якім яны падалі яму Іерусалім, бо не жадалі ваяваць з крыжакамі.

Сёмы крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Сёмы крыжовы паход

Сёмы крыжовы паход праводзіўся французскім каралём Людовікам IX у 12481254 гадах, скончыўся няўдачай. Сам кароль патрапіў у палон і быў вызвалены толькі пасля выканання ўсіх умоў, выдвінутых мусульманамі. Іерусалім застаўся ў арабаў.

Восьмы крыжовы паход[правіць | правіць зыходнік]

Vista-xmag.png Асноўны артыкул: Восьмы крыжовы паход

Восьмы крыжовы паход у Туніс (1270 г.), узначалены Людовікам IX, скончыўся няўдачай. Падчас гэтага паходу Людовік IX памёр. Спроба Францыі зацвердзіцца ў Паўночнай Афрыцы патрывала крах, і з прыходам асманскіх цюрак крыжакі страцілі ўсе свае валадарствы ў Лівіі, Алжыры і Тунісе.


Літ.:

Pakarklis P. Kryziuociu valstybes santvarkos bruozai. Kaunas, 1948.   Lietuviu karas su kryziuociais. Vilnius, 1964.   Urban W. The Baltic Crusade. Chicago, 1975.   Шаскольский И. П. Борьба Руси против крестоносной агрессии на берегах Балтики в XII—XIII вв. Л., 1978.   Christiansen E. The Northern Crusades: The Baltic and the Catholic Frontier. 1100—1525. London, 1980.   Белы А. Пад крыжом Св. Георгiя // Падарожнiк. № 2, 1996.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]