Ісус Хрыстос

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ісус Хрыстос
יֵשׁוּעַ
Spas vsederzhitel sinay.jpg
Хрыстос Пантакратар (адна са старажытнейшых ікон Хрыста, 6 ст., манастыр Св. Кацярыны, паўвостраў Сінай)
Імя пры нараджэнні: יֵשׁוּעַ
Дата нараджэння: 124 гг. до н.э.
Месца нараджэння: Віфлеем, Іудзея
Дата смерці: 2636 н.э.
Месца смерці: Іерусалім, Іудзея
Маці: Дзева Марыя
Лагатып ВікіСховішча Ісус Хрыстос на Вікісховішчы
Хрысціянства
Christian cross.svg

Біблія
Стары Запавет · Новы Запавет
Апокрыфы
Евангелле
Дзесяць запаведзяў
Нагорная пропаведзь

Бог Айцец
Ісус Хрыстос
Святы Дух
Тройца
Анёлы
Д'ябал

Гісторыя хрысціянства
Храналогія хрысціянства
Апосталы
Сусветныя саборы
Вялікі раскол
Крыжовыя паходы
Рэфармацыя

Хрысціянскае багаслоўе
Грэхападзенне · Грэх · Дабрадзецель
Выкупленне
Выратаванне · Уваскрэсенне
Другое прышэсце · Богаслужэнне
Дабрадзецелі · Таінствы

Галіны хрысціянства
Каталіцтва · Праваслаўе
Пратэстанцызм
Антытрынітарыі

Ісу́с Хрысто́с, Е́зус Хры́стус (іўр.: יֵשׁוּעַ, стар.-грэч.: Ἰησοῦς Χριστός, лац.: Iesus Christus) — цэнтральная постаць хрысціянства[1], большасць хрысціянскіх дэнамінацый лічыць Яго Бо́жым Сы́нам, у Якім спалучаны Боская (як Бог-Сын ён — другая асоба Тройцы) і чалавечая (народжаны ад Марыі) прыроды[2]. Паводле Новага запавету, добраахвотна прыняў пакутніцкую смерць, каб выкупіць людскія грахі[3]. Адсюль розныя эпітэты і імёны Ісуса Хрыста — Збавіцель, Сын Чалавечы, Сын Божы і інш.[2].

Хрысціянская царква лічыць Ісуса Хрыста заснавальнікам свайго веравызнання. Апісанне жыцця і вучэння Ісуса выкладзена ў тэкстах кананічных евангелляў ад Мацвея, Марка, Лукі і Яна. Згодна Бібліі Ісус нарадзіўся ў палесцінскім горадзе Віфлееме ў часы валадарства рымскага імператара Аўгуста, ва ўзросце каля 30 гадоў сабраў вакол сябе 12 вучняў-апосталаў, з якімі хадзіў па Палесціне, прапаведуючы Сваё вучэнне[4] і творачы цуды (уваскрэсенне памерлых, хаджэнне па вадзе, насычэнне тысяч людзей пяццю хлябамі, лячэнне псіхічнахворых і інш.[2]).[3] У Іерусаліме яго вучань Іуда прадаў свайго настаўніка за 30 сярэбранікаў. Ісус быў асуджаны рымскім намеснікам Понціем Пілатам на пакаранне смерцю[5] , распяты на крыжы і пахаваны. Аднак, як сцвярджаецца ў Бібліі, на трэці дзень Ён уваскрэс і ўзнёсся на неба.

Хрысціяне лічаць Ісуса доўгачаканым Месіяй Старога Запавету[6]. Большасць хрысціян верыць, што Ісус быў зачаты ад Духа Святога, нарадзіўся ад Дзевы, тварыў цуды, заснаваў Царкву, памёр на крыжы ахвярна для дасягнення адкуплення, уваскрос з мёртвых і ўзнёсся на неба, адкуль Ён вернецца[7]. Большасць хрысціян пакланяецца Ісусу як увасабленню Бога-Сына і Другой Асобы Святой Тройцы, некаторыя хрысціянскія групы цалкам або часткова аспрэчваюць трынітарызм як не біблейскае вучэнне.

У ісламе Ісус (звычайна транслітэруюцца як Іса) лічыцца адным з важных прарокаў Бога. Для мусульман Ісус прыносіць Пісанне, таксама прадукт беззаганнага зачацця, але не ахвяру распяцця. Іўдаізм адпрэчвае веру, што Ісус быў доўгачаканым Месіяй, сцвярджаючы, што Ён не выканаў месіянскіх прароцтваў у Танаху. Пісанне бахаяў амаль ніколі не спасылаецца на Ісуса як Месію, але называе яго Богаяўленнем[8].

Этымалогія імя[правіць | правіць зыходнік]

Сучаснае імя «Ісус» з'яўляецца транслітарацыяй з шэрагу старадаўніх моў: з лацінскай Iesus, грэчаскай Ἰησοῦς (Iesous)[9], з элізаванай арамейскай (іўрыта) ישוע (Yēšûă "). У Каране імя Ісус падаецца як عيسى (Іса)[10][11][12][13] .

Йешуа (Ісус)

Этымалогія назвы Ісуса ў кантэксце Новага Запавета звычайна падаецца як «Гасподзь выратоўвае» ці «Яхве ёсць выратаванне»[14]. Імя Ісус шырока ўжывалася ў Іудзеі падчас нараджэння Ісуса[15]. У першым стагоддзі ад раства Хрыстова гісторык Іосіф Флавій пазывае па меншай меры 20 розных людзей з імем «Ісус»[16][17]. Імя Ісус таксама выкарыстоўвалася за межамі Іудзеі.

У Новым Запавеце, у Евангеллі ад Лукі 1:26-33, Ангел Гаўрыіл паведамляе Марыі, што та павінна свайго дзіцяці «Ісус», і ў Евангеллі ад Мацвея 1:21 Ангел кажа Іосіфу, каб той назваў дзіця «Ісус». У Евангеллі ад Мацвея 1:21 запісана: "Вы павінны даць яму імя Ісус, бо Ён уратуе людзей Сваіх ад грахоў іх ".

Слова «Хрыстос» прыйшло ад грэчаскага Χριστός (Хрыстос), што азначае «памазанік»[9][18]. Гэта слова — пераклад з яўрэйскага מָשִׁיחַ (Машыях), што транслітаразуецца як «Месія»[19][20]. У версіі Септуагінты (напісанай больш за стагоддзе да нараджэння Ісуса), слова «Хрыстос» (Χριστός) ужывалася для перакладу яўрэйскага слова «Месія» (מָשִׁיחַ) на грэчаскую мову. У Евангеллі ад Мацвея 16:16, апостал Пётр называе Ісуса Хрыстом («Ты Хрыстос»), гэта значыць як Месію. Пасля напісання Новага Запавету слова «Хрыстос» стала выкарыстоўвацца як частка суцэльнага імя — «Ісус Хрыстос», хоць першапачаткова гэта быў тытул («Ісус Памазанік»)[21][22]. У сваю чаргу слова «хрысціянін» (што азначае «той, хто абавязаны вернасцю чалавеку Хрысту» ці проста «паслядоўнік Хрыста») выкарыстоўвалася ўжо з першага стагоддзя[23][24].

Генеалогія і нараджэнне[правіць | правіць зыходнік]

Жыццё Ісуса Хрыста
згодна Евангелляў
Жыццё Ісуса Хрыста

Дадзеныя па генеалогіі і нараджэнні Ісуса ў Новым Запавеце запісаны толькі ў Евангеллі ад Лукі і ў Евангеллі ад Матфея. Усе існуючыя дакументы па-за межамі Новага Запавету, якія з'яўляюцца больш ці менш сучаснымі з Ісусам і Евангеллямі, не праліваюць святло на іншыя біяграфічныя аспекты Яго жыцця; таму гэтыя два Евангеллі застаюцца асноўнымі крыніцамі інфармацыі аб генеалогіі і нараджэнні Хрыста[25].

«Пакланенне пастухоў», Герард ван Хонтхорст, 1622

Матфей пачынае сваё Евангелле ў 1:1 з радаводу Ісуса, і падае яго да часу нараджэння Ісуса; у той час як Лука разглядае генеалогію ў раздзеле 3, пасля Хрышчэння Ісуса (Лукі 3:22), калі голас з нябёсаў вызначае Ісуса як Сына Божага. Лука прасочвае радавод Ісуса праз Адама да Бога[26].

Божае нараджэнне з'яўляецца прыкметнай падзеяй у Евангеллі ад Лукі. Яна ўключае ў сябе больш за 10 % тэксту, што ў тры разы перавышае даўжыню апавядання пра Ражство ў Евангеллі ад Матфея[27]. Лука апавядае ў асноўным да нараджэння Ісуса і факусуе ўвагу на Марыі, у той час як Мацвей разглядае ў асноўным падзеі пасля нараджэння Ісуса і факусуе ўвагу па Іосіфе[28][29][30]. Па тэкстах Лукі і Мацвея, Ісус нарадзіўся, калі Іосіф і Марыя, яго нявеста, знаходзіліся ў Віфлееме. Абодва апавяданні падтрымліваюць дактрыну аб бязгрэшным зачацці, згодна якой Ісус быў зачаты цудоўным чынам ва ўлонні маці ад Святога Духа, калі яго маці была яшчэ нявінніцай[31][32][33].

У Евангеллі ад Лукі 1:31-38 Марыя даведваецца ад архіангела Гаўрыіла, што яна зачне і народзіць дзіця з імём Ісус праз дзеянне Святога Духа[29][31]. Пасля яго заручын Марыі, Іосіфа турбуецца (Матф. 1:19-20), таму што Марыя цяжарная, але ў першым з трох сноў Іосіфа анёл запэўнівае яго не баяцца прыняць Марыю ў жонкі, таму што яе дзіця было ​​зачата ад Духа Святога[34]. Калі надышоў час нарадзіць, Марыя разам з Іосіфам былі вымушаны зрабіць вандроўку з Назарэта, бацькоўскага дома Іосіфа, ў Віфлеем, каб зарэгістравацца падчас перапісу Квірынія, зробленага па загадзе імператара Аўгуста. У Лук. 2:1-7 апавядаецца, што Марыя нарадзіўшы Ісуса і не знайшоўшы месца ў гасцініцы, памясціла нованароджанага ў яслях. Анел з'явіўся пастухам і паведаміў ім пра цудоўную падзею, а таксама накіраваў іх павіншаваць Дзіцяці (Лук. 2:22). Пасля прадстаўлення Ісуса ў храме, Іосіф і Марыя вярнуліся дадому ў Назарэт[29][31].

Мудрацы ці вешчуны, даведаўшыся пра нараджэнне Ісуса праз святло Віфліемскай зоркі, прынеслі падарункі для зноўнароджаннага Цара Іўдзейскага. Цар Ірад, які пазнаў пра нараджэнне Ісуса ад вешчуноў, загадаў забіць усіх немаўлят у Віфлееме. Але ў сне Анёл папярэдзіў Іосіфа, і той разам з сям'ёй бяжаў у Егіпет, пасля смерці Ірада ўсе разам вярнуліся і пасяліліся ў Назарэце[34][35][36].

Маленства і прафесія[правіць | правіць зыходнік]

Джэймс Цісо. Дванаццацігадовага Ісуса знаходзяць у храме

У абодвух Евангеллях пазначана, што дзяцінства Ісуса прайшло ў горадзе Назарэце ў Галілеі. Імя Іосіфа, мужа Марыі, прысутнічае ў апісаннях дзяцінства, але знікае ў далейшым[37]. У Лк. 2:40-51 апісаны эпізод з дзяцінства Хрыста, калі Іосіф разам з Марыяй і Ісусам, калі таму было 12 год, выправіліся ў Іерусалім з нагоды свята. Паколькі ў горадзе было шмат пілігрымаў, то дзіцяці згубілася, бацькі толькі на трэці дзень змаглі адшукаць Ісуса ў храме, дзе Ён вучыў святароў, выклікаючы здзіўленне апошніх. Гэта адзіны выпадак з дзяцінства Ісуса, пра які паведамляецца ў Новым Запавеце; агулам жа пра дзяцінства Ісуса сказана вельмі сціпла: «А Дзіця расло і ўмацоўвалася Духам».

У Марка 6:3 Ісус названы тэктонам (грэч.: τέκτων), што ў перакладзе значыць «цясляр». Матф. 13:55 паведамляе, што Ён быў сынам тэктона[38]. Слова «тэктон» традыцыйна перакладаецца як «цясляр», але можа азначаць вырабнікоў аб'ектаў з розных матэрыялаў, нават будаўнікоў[39][40].

Акрамя Новага Запавету, традыцыйна прафесію Ісуса звязваюць з дрэваапрацоўкай у традыцыях 1-га і 2-га стагоддзя; і Іўсцін Пакутнік (пам. каля 165) пісаў, што Ісус рабіў ёрмы і плугі[41]. У Евангеллях сказана, што Ісус мог чытаць, перафразоўваць і абмяркоўваць Пісанне, але таксама сказана, што Ён не атрымаў традыцыйнае навучанне ў кніхнікаў і фарысеяў[42].

Хрышчэнне і выпрабаванне[правіць | правіць зыходнік]

Франчэска Трэвізіані. Хрышчэнне Ісуса Хрыста

У Евангеллях, да Хрышчэння Ісуса заўсёды папярэднічае інфармацыя пра Яна Хрысціцеля і яго служэнне[43][44][45]. Ян прапаведваў пакаянне для даравання грахоў і хрысціў людзей у раёне ракі Іардан. Спасылкі на служэнне Яна каля ракі Іардан сустракаюцца не толькі ў чатырох Евангеллях. У Дзеях 10:37-38 апостал Пётр паказвае, як служэнне Ісуса ішло пасля «хрышчэння, якое Ян прапаведваў»[46].

У той час Ян прадказваў (Лук. 3:16), што прыйдзе Хтосьці, хто «мацнейшы за мяне»[47][48]. Апостал Павел таксама паказвае гэтае чаканне Яна ў Дзеях 19:4. У Матф. 3:14 Ян Хрысціцель, сустрэўшы Ісуса, кажа: «Гэта мне трэба, каб хрысціцца ў Цябе». Тым не менш, Ісус просіць Яна хрысціць Яго[49]. Пасля таго як Ісус выходзіць з вады, неба адчыняецца, і голас з неба кажа: «Гэта Сын Мой улюблёны, Якога Я ўпадабаў Сабе». Святы Дух спускаецца на Ісуса ў выглядзе голуба (Матф. 3:13-17, Марк. 1:9-11, Лк. 3:21-23)[47][48][49]. У Ян. 1:29-33, зыход голуба падаецца як сведчанне Яна Хрысціцеля. Гэта адзін з двух выпадкаў у Евангеллях, дзе голас з неба называе Ісуса «Сынам», другі момант адносіцца да Праабражэння Ісуса[50][51].

Пасля хрышчэння, сінаптычныя Евангеллі пераходзяць да апісання Спакусы Ісуса[52][53], а ў Яна 1:35-37 змешчаны аповед пра першую сустрэчу паміж Ісусам і двума Яго будучымі вучнямі, якія на той час былі вучнямі Яна Хрысціцеля. У тым аповедзе на наступны дзень Ян бачыць Ісуса зноў і называе яго Божым Ягняці, а тыя «два вучні пачулі, як ён гэта казаў, і пайшлі за Ісусам». Пра спакушэнне Ісуса сказана ў трох сінаптычных Евангеллях пасля Яго хрышчэння. Хрышчэнне і спакушэнне Ісуса служыць для падрыхтоўкі да Яго грамадскага служэння[54].

Служэнне[правіць | правіць зыходнік]

У Лук. 3:23 сказана, што быў Ісус «каля 30 гадоў», калі пачаў Сваё служэнне. Лічаць, што датай пачатку Яго служэння ёсць 27 г. н.э., аднак некаторыя даследчыкі адносяць пачатак да 29 г. н.э. Канец Яго служэння традыцыйна адносіцца да 30 г.н.э. (паводле іншых ацэнак — да 36 г. н.э.)[5]

Згодна Евангеллям служэнне Ісуса пачалося ў сельскай мясцовасці ў Іудзеі, недалёка ад ракі Іардан, а самім пунктам пачатку служэння Ісуса лічыцца Яго хрышчэнне Янам Хрысціцелем (Мф. 3, Лука 3). Канчаецца служэнне Хрыста з Апошняй вячэры са Сваімі вучнямі (Мф. 26, Лк 22) у Іерусаліме. Евангеллі паказваюць служэнне Яна Хрысціцеля, як папярэдніка служэння Хрыста, а хрышчэнне — як пачатковы пункт служэння Ісуса, пасля чаго Ісус падарожнічае, прапаведуе і творыць цуды[45].

Ранняе служэнне ў Галілеі пачынаецца з вяртання Ісуса ў Галілею з Іўдзейскай пустыні пасля перамогі над спакусамі сатаны. У гэты ранні перыяд пропаведзі Ісуса ў Галілеі да Яго прыходзяць першыя вучні (Матф. 4:18-20), якія пачынаюць падарожнічаць з ім і ў рэшце рэшт утвараюць ядро ранняй Царквы[45][55]. У гэты перыяд Ісус прагаворвае Нагорную пропаведзь — адну з галоўных прамоў Хрыста[55][56].

Галоўнае служэнне ў Галілеі, якое пачынаецца ў Матф. 8, працягваецца да смерці Яна Хрысціцеля. Яно ўключае суцяшэнне буры і шэраг іншых цудаў і прыпавесцяў Хрыстовых. Заключнае служэнне ў Галілеі ўключае эпізоды насычэння 5000 чалавек і хаджэння па вадзе (абодва ў Матф. 14)[57]. Канцом гэтага перыяду (пазначаны ў Матф. 16 і Марк. 8) лічыцца спавяданне Пятра і Праабражэнне Гасподне[58][59].

Рухаючыся ў бок Іерусаліма, Ісус праводзіць служэнне ў Пярэі, на што прыпадае каля траціны Яго шляху ад Галілейскага мора праз раку Іардан. Пасля Ён вяртаецца ў раён, дзе быў ахрышчаны (Яна 10:40-42)[60][61]. Апошняе служэнне ў Іерусаліме часам называюць Страсным тыдням, яно пачынаецца з урачыстага ўезду Ісуса ў Іерусалім у Вербную нядзелю[62]. Падчас гэтага тыдня Ісус выганяе мяняў з храма, а Яго вучань Іуда наважваецца здрадзіць, каб выдаць Хрыста. Гэты перыяд канчаецца Апошняй вячэрай і развітальнай прамовай Ісуса[43][62][63].

Вучэнне, пропаведзь і цуды[правіць | правіць зыходнік]

Адна з самых вядомых прытчаў Ісуса Хрыста — Прытча аб добрым Самараніне. Ян Війнантс, 1670.

У Новым Запавеце вучэнне Ісуса прадстаўлена з пункту гледжання Яго «слоў і спраў»[64][65]. Словы Ісуса ўключаць у сябе шэраг пропаведзяў і прытчаў, якія запісаны ва ўсім апавяданні ў сінаптычных ЕвангелляхЕвангеллі паводле Яна няма прытчаў). Дзеянні Хрыста ўключаюць у сабе цуды і іншыя дзеянні, якія Ён робіць падчас Свайго служэння[64]. Нягледзячы на тое, што кананічныя Евангеллі з'яўляюцца асноўнай крыніцай вучэння Хрыста, у лістах апостала Паўла, якія былі напісаныя праз дзесяцігоддзі пасля саміх падзей, таксама забяспечваюць некаторымі з самых ранніх пісьмовых справаздач аб Вучэнні Ісуса[66].

Новы Запавет не прадстаўляе вучэнне Ісуса толькі з Яго ўласных пропаведзяў, але прыраўнівае словы Ісуса з Боскім адкрыццём. Ян Хрысціцель заяўляе ў Ян. 3:34: «Той, Якога паслаў Бог, кажа словы Божыя», а сам Ісус кажа ў Ян. 7:16: «Маё вучэнне не Маё, але Таго, Хто паслаў Мяне», і зноў паўтарае ў Яна 14:10: «Словы, якія кажу Я вам, кажу не ад Сабе; Бацька, Які знаходзіцца ў Мяне творыць Яго дзеянні» У Евангеллі ад Матфея 11:27 Ісус сцвярджае пра Боскія веды, заявіўшы: «Ніхто не ведае Сына, акрамя Айца, і ніхто не ведае Айца, акрамя Сына», такім чынам сцвярджаючы, што Сваі веды Ён атрымаў, калі быў з Айцом[67][68].

Надыход Царства Божага (якое таксама называецца Божым Валадарствам) з'яўляецца адным з ключавых элементаў вучэння Ісуса ў Новым Запавеце[69]. Ісус абяцае зрабіць грамадзянамі Царства ўсіх тых, хто прымае Яго вучэнне. Ён заклікае людзей да пакаяння ў сваіх грахах і прысвяціць сябе цалкам Богу[70]. Ісус кажа Сваім паслядоўнікам, каб яны строга прытрымліваліся яўрэйскага закона, хоць настаўнікі закона абвінавачвалі Ісуса ў тым, што Ён парушае закон[70]. Калі ў Ісуса спыталі, якая найбольшая запаведзь у Законе, Ён адказаў: "палюбі Госпада Бога твайго ўсім сэрцам тваім, і ўсёю душою тваёю, і ўсім разуменьнем тваім; .. другая падобная да яе: палюбі блізкага твайго, як самога сябе". Іншыя этычныя вучэнні Ісуса ўключаюць любоў да ворагаў, ўстрыманне ад нянавісці і пажады, а таксама вядомы загад падстаўляць другую шчаку[71].

Прытчы Ісуса Хрыста ўяўляюць сабой асноўны кампанент вучэння Ісуса ў Евангеллях, прыкладна трыццаць прытчаў складаюць каля адной трэці Яго запісанага вучэння[67][72]. Прытчы могуць з'яўляцца на працягу працяглых пропаведзяў[73], а таксама ў розных месцах апавядання; яны ўяўляюць сабой простыя і запамінальныя гісторыі, часта з вобразамі, і перадаюць сэнс вучэння Ісуса, фізічнымі вобразамі адкрываючы духоўны свет[74][75]. Агульная тэма ў гэтых апавяданнях - паказаць дабрыню і шчодрасць Бога і небяспекі граху[76]. Некаторыя з прытчаў, як напрыклад прытча аб блудным сыне (Лук. 15:11), вельмі простыя, у той час як іншыя, такія як прытча аб семені (Марк. 4:26), больш цяжкія для разумення[77].

У Евангеллях запісана шмат момантаў, калі Ісус творыць цуды і адначасова выкладае вучэнне, такім чынам забяспечваецца пераплаценне Яго «слоў і спраў» ў Евангеллях[78]. У Евангеллі ад Яна, цуды Ісуса апісаны як "знакі", якія выкананы каб даказаць місію і боскасць Ісуса[79][80]. У сінаптычных Евангеллях апавядаецца момант, што калі Ісуса папрасілі зрабіць цуды, каб даказаць Свой ​​аўтарытэт, то Ісус адмаўляецца[79]. Многія з цудаў у Евангеллі падкрэсліваюць важнасць веры, напрыклад, ачышчэнне дзесяці пракажоных і уваскрэсенне дачкі Іяіра паказваюць, што хворыя вылячыліся дзякуючы іх веры[81][82].

Вызнанне Ісуса Месіяй і Праабражэнне[правіць | правіць зыходнік]

Праабражэнне пэнзля Рафаэля, каля 1520 г.

Прыкладна ў сярэдзіне кожнага з трох сінаптычных Евангеллях, два ўзаемазвязаных падзеі адзначылі паваротны момант у Евангельскім апавяданні. Гэта вызнанне Пятра і Праабражэнне Ісуса[59][83]. Гэтыя падзеі пачынаюцца ў Кесарыі Філіпавай, на поўнач ад Галілейскага мора ў пачатку апошняга падарожжа ў Іерусалім, якое скончылася пакутамі і Уваскрасеннем Ісуса[84], і адзначылі пачатак паступовага раскрыцця місіі Ісуса Сваім вучням, Яго прадказанне ўласных пакут і смерці[50][51][59].

Вызнанне Пятра пачынаецца з дыялогу паміж Ісусам і Яго вучнямі ў Матф. 16:13, Марк. 8:27 і Лук. 9:18. Ісус пытаецца сваіх вучняў: «А вы за каго ўважаеце Мяне?» Сымон Пётр адказаў Яму: «Ты Хрыстос, Сын Бога Жывога»[84][85][86]. У Матф. 16:17 Ісус дабраслаўляе Пятра за яго адказ, і кажа: «Не плоць і кроў адкрылі гэта цябе, але Айцец Мой, Які ёсць у нябёсах». Дабраслаўляя Пятра, Ісус не толькі прымае тытул Хрыста і Божага Сына, якія Пётр прыпісвае Яму, але і заяўляе пра абвяшчэнне Божага адкрыцця, заявіўшы, што Айцец Нябесны адкрыў гэта Пятру. У гэтым сцвярджэнні, прымаючы абодва тытулы як Божае адкрыццё, Ісус недвухсэнсоўна заяўляе пра Сябе, як пра Хрыста і Божага Сына[87][88].

Апісанне Праабражэння Ісуса дадзена ў Евангеллі ад Мацвея 17:1-9, Марк. 9:2-8, Лук. 9:28-36[50][51][59]. Ісус бярэ Пятра і двух яшчэ двух апосталаў з Сабой і ідзе да гары, якая ў Пісаннях не названа[89]. Пасля таго як на гары (Матф. 17:2) сцвярджаецца, што Ісус «перамяніўся перад імі. Ён стаў ззяць, як сонца, а ўбранне Яго стала белае, як святло», светлае воблака з'явілася вакол іх, і голас з воблака сказаў: «Гэта Сын Мой улюблёны, Якога Я ўпадабаў; Яго слухайце»[50]. Праабражэнне не толькі паказвае Ісуса як Сына Божага (гэтак жа як і пры хрышчэнні), але словы «Яго слухайце» вызначаюць Яго як Пасланца і Прамоўцы Бога[90].

Апошні тыдзень: здрада, арышт, суд і смерць[правіць | правіць зыходнік]

Адной з самых гучных падзей апошняга тыдня было уваскрашэнне Лазара. Дуча дзі Буанінсенья, каля 1310 г.

Апісанне апошняга тыдня жыцця Ісуса (часта называнага Страсным тыдням) займае каля трэці апавяданні ў кананічных Евангеллях[91]. Апавяданне пачынаецца з апісання канчатковага ўступлення ў Іерусалім, а сканчваецца Яго распяццем[43][62]. Апошняму тыдню, які пачынаецца з уступлення Хрыста ў Іерусалім і сканчваецца Яго распяццем і пахаваннем у пятніцу, прысвечана каля 5 падраздзелаў Евангелляў.

Апошняму тыдню ў Іерусаліме папярэднічае падарожжа, якое Ісус пачаў у Галілеі праз Перэю і Іудзею[62]. Перад падзеямі канчатковага ўвахода Ісуса ў Іерусалім, Евангелле ад Яна падае апісанне уваскрашэння Лазара[62]. У пачатку тыдня, калі Ісус уваходзіць у Іерусалім, Ён сустракае радасны натоўп, што, аднак, дадае напружанасць з іўдзейскім святарствам[92].

На працягу тыдня Свайго апошняга служэння ў Іерусаліме, Ісус наведвае храм і выганяе мяняў з храма[93][94]. Святары і старэйшыны народа ўступаюць у рэлігійныя дэбаты з Ісусам, спрабуючы паставіць пад сумнеў Яго аўтарытэт[27][95]. У гэты час адзін з Яго вучняў, Іуда Іскарыёт, вырашае здрадзіць Ісусу за трыццаць сярэбранікаў[96][97].

У канцы тыдня, Ісус робіць Тайную вячэру з вучнямі, падчас якой Ён усталёўвае таінства Еўхарыстыі[9], і рыхтуе іх для Свайго ад'езду ў развітанай прамове[98][99]. Тайная вячэра згадваецца ва ўсіх чатырох кананічных Евангеллях, а таксама ў лісце Паўла да Карынфянаў[100][101][102]. Пасля вячэры, Ісус разам з вучнямі ідзе ў Гефсіманскі сад[103], там Ён знаходзіцца ў агоніі, пасля куды з'яўляюцца святары з аховай разам з Іудай, які пацалункам выдае Збаўцу[103][104]. Пасля арышту Ісуса большая частка вучняў разбягаецца ад свайго Настаўніка, а Пётр тры разы адмаўляецца ад Хрыста, пра што прадказаў Ісус падчас Апошняй Вячэры[103][105][106].

Ісус спачатку дапытаны ў Сінедрыёне[107], а затым судом Понція Пілата, рымскага пракуратара Іудзеі[108]. Падчас гэтых допытаў Ісус кажа вельмі мала, і ў асноўным маўчыць[104][109][108]. Пасля хвастання Ісуса, і здзекаў над Хрыстом Пілат прыказвае аддаць Ісуса на распяцце[110] на месцы, якое называецца Галгофа.[104][108][111].

Апошні ўезд у Іерусалім[правіць | правіць зыходнік]

Самай святочнай падзеяй апошняга тыдня быў Трыўмфальны ўезд ў Іерусалім. Джота дзі Бандонэ, пач. 14 ст.

Ва ўсіх чатырох кананічных Евангеллях апісаны трыўмфальны ўезд Ісуса ў Іерусалім, які адбываецца ў пачатку апошняга тыдня Яго жыцця, за некалькі дзён да Апошняй Вячэры, перад пачаткам апавядання пра Мукі Ісуса[92][112]. Дзень уезду ў Евангеллях ад Марка і Яна вызначаецца як нядзеля, у Евангеллі ад Матфея як панядзелак, у Лукі гэты дзень не вызначаецца[27][113][95]. Ісус дасылае двух вучняў у Віфанію, каб атрымаць асла, на якім ніколі ніхто не ездзіў, каб уехаць на ім на пачатку тыдня ў Іерусалім. Такім чынам споўнілася прароцтва, запісанае ў кнізе Захарыі. Калі Ісус ўязджаў у Іерусалім, людзі складалі на Яго шляху сваю вопратку, а таксама невялікія галінкі дрэваў і спявалі Псалм 118:25-26[27][113][95].

У трох сінаптычных Евангеллях, пасля ўезду ў Іерусалім адбываецца ачышчэнне храма, калі Ісус выганяе мяняў з храма, абвінаваціўшы іх у стварэнні з храма логва разбойнікаў з-за іх камерцыйнай дзейнасці[93][94]. У Храме Ісус прамаўляе вялікую колькасць прытчаў і пропаведзяў, ухваляе ахвяру беднай удавы, прадказвае другое прышэсце[27][95].

У сінаптычных Евангеллях расказваецца, што ў гэты тыдзень адбываліся дыспуты паміж Ісусам і старэйшынамі Іўдзейскімі, у якіх Ісус казаў пра Сваю ўладу і крытыкаваў крывадушнасць святарства[27][95] . Іуда Іскарыёт, адзін з дванаццаці апосталаў увайшоў у змову з яўрэйскімі старэйшынамі, згадзіўшыся за плату ў 30 сярэбраных манет выдаць Ісуса і перадаць Яго старэйшынам[96][114].

Тайная вячэра[правіць | правіць зыходнік]

У Новым Запавеце, Тайная вячэра з'яўляецца снеданнем, які Ісус падзяляе са сваімі дванаццаццю апосталамі ў Іерусаліме да Свайго распяцця. Тайная вячэра згадваецца ва ўсіх чатырох кананічных Евангеллях, а таксама ў Першым лісце апостала Паўла да Карынфянаў (11:23-26), які верагодна быў напісаны яшчэ да Евангелляў[100][101][102].

Ва ўсіх чатырох Евангеллях, падчас ежы, Ісус прадказвае, што адзін з Яго апосталаў здрадзіць Яму[115] . Ісус паўтарае прароцтва зноў, кажучы, што здраднік за адным сталом з Ім, і нягледзячы на сцвярджэнні кожнага апостала аб тым, што ніхто з іх не здрадзіць Ісусу. У Матф. 26:23-25 і Яна 13:26-27 Іуда паказваецца як здраднік[100][101][115].

У Матф. 26:26-29, Марк. 14:22-25, Лк. 22:19-20 Ісус бярэ хлеб, разломвае яго і дае яго вучням, кажучы: «Гэта ёсць Цела Маё, якое за вас аддаецца». Пасля Ён бярэ і келіх з віном і аддае вучням, кажучы: "гэты келіх ёсць новы запавет у Маёй Крыві, якая за вас праліваецца"[100][116]. Нягледзячы на тое, што ў Евангеллі ад Яна няма апісання рытуала прыняцця хлеба і віна, большасць даследчыкаў згодныя, што тэкст Яна 6:58-59 (Прамова пра Хлеб Жыцця) мае еўхарыстычны характар і пераклікаецца з «Еўхарыстычнымі словамі», якія выкарыстоўваецца ў сінаптычных Евангеллях і ў лістах Паўла пры апісанні Апошняй Вячэры[117].

Ва ўсіх чатырох Евангеллях Ісус прадказвае, што Пётр адрачэцца ад Ісуса тры разы, перш чым певень заспявае ў наступную раніцу[105][118]. Сіноптычныя Евангеллі адзначаюць, што пасля арышту Ісуса Пётр адрокся ад Яго тры разы, і пасля трэцяй адмовы, калі Ісус павярнуўся, каб паглядзець на яго, пачуў спеў пеўня і ўспомніў прадказанне, пасля чаго пачаў горка плакаць[103].

Евангелле ад Яна з'яўляецца адзіным, якое падае апісанне, як Ісус мые ногі сваім вучням перад вячэрай[35] . Евангелле ад Яна таксама ўключае ў сябе доўгую пропаведзь Ісуса — настаўленне Сваім вучням (ужо без Іуды). Раздзелы 14-17 з Евангелля ад Яна вядомыя як Апошняя прамова, сказаная Ісусам[98][99].

Агонія ў садзе, здрада і арышт[правіць | правіць зыходнік]

Малітва ў Гефсіманіі, Генрых Хофман, 1890 г.

У Матф. 26:36-46, Марка 14:32-42, Лк. 22:39-46 і Яна 18:1, адразу ж пасля Апошняй вячэры Ісус робіць вандроўку каб памаліцца, гэта месца вядомае, як Гефсіманскі сад[103][119]. Падчас малітвы Ісус просіць Сваіх вучняў, каб яны памаліліся разам з Ім, але кожны раз знаходзіць ім спячымі, бо ў іх вочы ацяжэлі(Мф. 26:43). Падчас малітвы Ісус адчуваў такое напружанне, што быў пот Ягоны быў як кроплі крыві(Лук. 22:44).

Пасля малітвы ў садзе з'яўляецца Іуда ў суправаджэнні натоўпу, які ўключае ў сябе яўрэйскіх першасвятароў і старэйшын, а таксама людзей са зброяй. Іуда пацалункам апазначае Ісуса ў натоўпе, Якога затым арыштоўваюць[103][104]. Адзін з вучняў Ісуса спрабуе спыніць натоўп, выкарыстоўвае меч, і адсякае вуха аднаму з мужчын[103][104]. Але Ісус цудоўным чынам вылечвае адсечанае вуха і крытыкуе гвалтоўнае дзеянне, настойваючы на тым, што Яго вучні не павінны супраціўляцца Ягонаму арышту. У Матф. 26:52 Ісус робіць вядомую заяву: «Усе, хто прыйдуць з мечом, ад мяча і загінуць»[103][104].

Яшчэ да арышту, у Матф. 26:31 Ісус кажа вучням: «Усе вы спакусіцеся аба Мне ў гэту ноч» і ў 32: «Але пасля таго, як Я паўстану з мёртвых, вы знойдзіце Мяне ў Галілеі». Пасля арышту ўсе вучні Ісуса разбяжаліся.

Допыты Ісуса ў Сінедрыёне, у Ірада і Пілата[правіць | правіць зыходнік]

Усе чатыры Евангеллі апісваюць, што пасля здрады і арышту Ісуса, Ён быў дастаўлены ў Сінедрыён, вышэйшы яўрэйскі судовы орган[107]. Сінедрыён дапытваў Ісуса, над Ім здзекаваліся і збівалі, а пасля асудзілі ў абвінавачванні ў тым, што Ён абвясціў Сабе Сынам Божым[104][109][108]. Хрыста прывялі да Понція Пілата, і іўдзейскія старэйшыны прасілі ў Пілата, каб зацвердзіць і асудзіць Ісуса, абвінавачваючы Яго ў тым, што Ісус сцвярдзаў, што Ён — Цар Іўдзейскі[108]. Пасля непрацяглага допыту Ісуса, Пілат публічна заявіў, што ён знаходзіць Ісуса нявінным. Але паколькі натоўп настойваў на смяротным пакаранні, Пілат аддаў загад распяць Ісуса[120]. Усе апісанні сценаў допытаў у Евангеллях маюць адзіны характар і мала змяняюцца ў апісанні розных дэталяў.

У Матф. 26:57, Марка 14:53 і Лукі 22:54 сцвярджаецца, што Ісус быў узяты ў дом першасвятара, дзе над Ім здзекаваліся і збівалі ў тую ноч. На наступны дзень, рана раніцай, першасвятары і кніжнікі зноў прывялі Ісуса ў савет[104][109][108]. У Яна 18:12-14 апісваецца, што Ісус спачатку быў прывядзёны да Ганны, цесця Кайяфы, а потым да Кайяфы[104][109][108]. Усе чатыры Евангелля апісваюць адрачэнне Пятра, калі Пётр тры разы адмаўляецца, што ведае Ісуса, пасля чаго спявае певень, як і прадказваў Ісус.

У Евангельскіх апісаннях сцэн суда Ісус вельмі мала гаворыць, не вядзе ніякай абароны і дае вельмі рэдка ўскосныя адказы на пытанні святароў. У Матф. 26:62 адсутнасць адказу Ісуса падахвочвае першасвятара, каб спытацца ў яго: «Ты нічога не адказваеш?»[104][109][108] У Марк. 14:61 першасвятар пытаецца ў Ісуса: «Ты Хрыстос, Сын Дабраславёнага?», на што Ісус адказаў яму: «Я ёсць»[70] ,— і ў гэты момант першасвятар разадраў свае адзенне ў гневе і абвінаваціў Ісуса ў блюзнерстве. У Лук. 22:70, калі Ісуса спыталі: «Так, Ты — Сын Божы?», Ён адказвае: «Вы кажаце, што я», пацвярджаючы званне Сына Божага[121][122].

Славутая фраза Пілата Ecce homo (Вось, чалавек), пасля якой нявіннага чалавека аддаюць на пакаранне смерцю

Пасля іўдзейскія старэйшыны вядуць Ісуса на Суд Пілата і просяць Понція Пілата, каб асудзіць і пакараць Ісуса, абвінавачваючы Яго, што Ён адвесціў Сабе Царом Іўдзейскім[108]. У Лукі 23:7-15 апісваецца, што калі Пілат даведаўся, што Ісус Галілеянін, і такім чынам з'яўляецца падданым Ірада Анціпы, то пасылае Ісуса да Ірада, які ў той час знаходзіўся ў Іерусаліме, каб той судзіў Хрыста[123][124] . На судзе Ірада Ісус таксама амаль нічога не кажа ў адказ на пытанні Ірада Антыпы. Ірад і яго салдаты зневажаюць Ісуса, адзяюць Яго ў баграніцу — нібы іўдзейскага цара, і адпраўляюць Яго назад да Пілата[123]. Пілат ізноў заве іўдзейскіх старэйшын, і кажа, што ён «не знайшоў ніякай віны ў гэтым чалавеку»[125].

Выкарыстанне тытула Цар з'яўляецца цэнтральнай тэмай у дыскусіі паміж Ісусам і Пілатам. У Яна 18:36 Ісус кажа: «Царства Маё не ад гэтага свету», але непасрэдна не адмаўляеца, што Ён Цар Іўдзейскі[126][127]. Пілат пасля піша: «Ісус з Назарэта, Цар Іўдзейскі» (скарочана INRI) на таблічцы, якая будзе прымацавана да крыжа Ісуса[128].

Пасля суда Пілата Ісуса хвастаюць, адзеўшы Яго ў пурпуру (што азначае каралеўскі статус), змесціўшы на галаву цярновы вянок, і бьюць і здзекваюцца з Яго (Матф. 27:29-30, Марк. 15:17-19 і Ян. 19:2-3)[110], а пасля адпраўляюць на Галгофу для распяцця[104].

Укрыжаванне і пахаванне[правіць | правіць зыходнік]

На выяве Карла Блоха бачна цемра, якая спусцілася на зямлю неўзабаве да ўкрыжавання

Укрыжаванне Ісуса апісваецца ва ўсіх чатырох кананічных Евангеллях, аб гэтым сведчаць іншыя крыніцы таго часу (напрыклад, Іосіф Флавій і Тацыт), і вучонымі разглядаецца як гістарычны факт[129].

Пасля асуджэння, Ісуса павялі на Галгофу (гэты шлях традыцыйна называецца Via Dolorosa (Вія Далароза)) і ў трох сінаптычных Евангеллях паказана, што Яму дапамагаў Сымон з Кірэны, якога рымляне прымусілі цягнуць ужо непасільны для Ісуса крыж[130][131]. У Лук. 23:27-28 Ісус кажа жанчынам у натоўпе, каб тыя не плакалі за Яго, але за сябе і сваіх дзяцей, прадказваючы хуткае разбурэнне Іерусаліма[130]. Укрыжаванаму на Галгофе Ісусу прапанавалі віно, змяшанае з жоўцю — такім чынам звычайна суцяшалі пакуты, але ў Мацвея і ў Марка пішацца, што Ён адмовіўся ад напою[130][131].

Затым салдаты ўкрыжавалі Ісуса і кідалі жэрабя аб Яго вопратцы. Над галавой Ісуса на крыжы быў надпіс: Ісус Назарэй, Цар Іўдзейскі, салдаты і праходзячыя міма здзекаваліся і кпілі з Хрыста. Ісус быў укрыжаваны паміж двума асуджанымі злодзеямі, адзін з якіх папракаў Ісуса, у той час як другі абараняў Яго[130]. У Евангеллях змешчана сем апошніх выказванняў на крыжы. У Евангеллі ад Яна 19:26-27 Ісус даручае Сваю маці Свайму любімаму вучню (лічыцца, што гэта быў Ян), а ў Лукі 23:34 Ён кажа вядомыя словы прабачэння: «Ойча, прабач ім, бо не ведаюць, што робяць».

Рымскія салдаты не сталі ламаць ногі Ісуса, як яны зрабілі з двума іншымі ўкрыжаванымі (што паскарала момант смерці), таму што на той момант Ісус быў ужо мёртвы. Адзін з салдатаў традыцыйна вядомы як Святы Лангін, працяў бок Ісуса дзідай, і аттуль пацякла вада разам з крывёй[132]. У Марка 15:39, уражаны падзеямі рымскі цэнтурыён называе Ісуса Сынам Божым[130][133].

Пасля смерці Ісуса ў пятніцу, Іосіф з Арымафеі папрасіў дазволу Пілата, каб зняць цела. Цела знялі з крыжа, яно было загорнута ў чыстую тканіну і пахавана ў новавысечанай магіле, з дапамогай Нікадзіма[130] . У Матф. 27:62-66 апісваецца, што яўрэйскія святары ідуць да Пілата на наступны дзень пасля распяцця і пытаюць воінаў для аховы магілы, а таксама запячатваюць магілу, ля ўваходу ў якую ставяць вялікі камень, каб быць упэўнінымі, што цела застанецца ў магіле[130][30].

Уваскрасенне і Ушэсце[правіць | правіць зыходнік]

Пасля ўваскрэсення Ісус узнесся на неба, паабяцаўшы, што вернецца другі раз. Рэмбрант, 1636 г.

Згодна Новаму Запавету Уваскрэсенне Ісуса адбылося ў першы дзень тыдня пасля распяцця (лічыцца, што гэта была нядзеля). Вучні Ісуса даведаліся, што Ён уваскрос з мёртвых, пасля таго, як знайшлі Яго магілу пустой. Паўстаўшы з мёртвых Ісус з'явіўся ім у той дзень і некалькі разоў пасля гэтага, і перад тым, як узняцца на нябёсы, Ён даручыў вучням ісці паўсюль і прапаведваць Евангелле. Два з кананічных Евангелляў (ад Лукі і Марка) уключаюць кароткую згадку аб Ушэсці, але асноўныя спасылкі на Ушэсце знаходзяцца ў іншых месцах Новага Запавету.

Ва ўсіх чатырох Евангеллях, калі магілу Ісуса знайшлі пустой, у Мацвея 28:5, Марка 16:5, Лукі 24:4 і Яна 20:12 аб уваскрэсенні было абвяшчана Ангеламі, апранутымі ў яркія адзення, якія былі каля грабніцы. У Марка 16:9 і Яна 20:15 паказвана, што Ісус з'явіўся спярша Марыі Магдаліне, згодна Лукі 16:9 яна была ў ліку Жонак-міраносіц[134][135].

Пасля выяўлення пустой грабніцы, Евангеллі сведчаць, што Ісус некалькі разоў з'яўляўся вучням[134] . Сюды ўваходзяць вядомы эпізод з Фамой Няверуючым, а таксама эпізод па дарозе ў Эмаус, калі Ісус сустракае двух вучняў. Вылаў 153 рыбін уключае цуд на Галілейскім моры, і пасля чаго Ісус заклікае Пятра, каб той служыў Яго паслядоўнікам[134][135]. Апошняе пасля ўваскрэсення з'яўленне Ісуса адбываецца перад самым узнясеннем на нябёсы. У Лукі 24:51 гаворыцца, што Ісус «быў узнесены на неба». Само Ушэсце апісана ў Дзеях 1:1-11, і адзначана ў 1 Цімафея 3:16. У кнізе Дзеяў 1:1-9, праз сорак дзён пасля Уваскрэсення, калі вучні бачаць, як «Ён быў узяты, і воблака ўзяло Яго з вачэй іх», а 1 Пятра 3:22 апісвае Ісуса, Які сеў па «правую руку ад Бога, узняўшыўся на неба»[134].

Дзеянні Апосталаў таксама ўтрымліваюць з'яўленні Ісуса пасля Ушэсця. Яны ўключаюць у сябе бачанне Стэфану перад смерцю ў Дзеях 7:55[136], а таксама эпізод на шляху ў Дамаск, у якім Павел (тады яшчэ Саўл) звярнуўся ў хрысціянства[137][138]. Даручэнне, дадзенае Ананіі ў Дамаску ў Дзеях 9 :10-18, каб той вылячыў Паўла, з'яляецца апошняй размовой з Ісусам у Бібліі да напісання кнігі Адкрыцця[137][138].

Гістарычнае існаванне Ісуса[правіць | правіць зыходнік]

Аналы Тацыта — гісторыя Рымскай імперыі першага стагоддзя.
Рымскі гісторык і сенатар Тацыт апісаў укрыжаванне Ісуса ў сваіх Аналах

Нягледзячы на тое, што хрысціянскія Евангеллі былі напісаныя ў першую чаргу як багаслоўскія дакументы, а не як гістарычныя хронікі, практычна ўсе навукоўцы старажытнасці згодныя, што Ісус існаваў; і такія падзеі, як Яго хрышчэнне і распяцце, разглядаюцца як гістарычныя[139][140][141]. У старажытнасці існаванне Ісуса не адмаўлялі нават тыя, хто выступаў супраць хрысціянства: ні язычнікі, ні іудзеі не ставілі пад сумнеў існаванне Ісуса.

У старажытнасці насуперак біблейскім апавяданням існавала легенда, пададзеная грэчаскім пісьменнікам 2 ст. Цэльсам, а таксама ў Талмудзе, паводле якой Хрыстос з'яўляўся сынам Марыі і рымскага салдата Пантэры (або Пандзіры), а не Іосіфа, і за сваё чараўніцтва быў забіты камянямі[3].

У сувязі з існаваннем розных поглядаў аб паходжанні Хрыста, сярод рэлігіязнаўцаў вяліся спрэчкі наконт гістарычнасці асобы Хрыста, у выніку чаго ўзніклі два асноўныя напрамкі: міфолагаў і гісторыкаў[3]. Некаторыя даследчыкі (асабліва ў 19 ст.), адмаўлялі факт самаго Яго існавання[2]. Прадстаўнікі міфалагічнага напрамку лічылі асобу Хрыста міфічным вобразам, накшталт егіпецкага Асірыса. Некаторыя ў гісторыях пра Хрыста схільныя бачыць своеасаблівы варыянт легенды пра Буду. Доказам міфалагічнай прыроды Хрыста для міфолагаў прыводзіліся галоўным чынам супярэчнасці ў евангельскіх апавяданнях пра Яго, мноства Яго цудаў, невялікая колькасць звестак аб Хрысце ў грэка-рымскіх аўтараў 1 ст. і інш. Гістарычную сапраўднасць звестак пра Хрыста, якія ёсць у Іосіфа Флавія і Тацыта[142], яны ставяць пад сумненне. Прыхільнікі другога напрамку прызнаюць Хрыста рэальнай гістарычнай асобай. Свае сцвярджэнні яны аргументуюць не толькі гістарычнымі дадзенымі Іосіфа Флавія і Тацыта, але і наяўнасцю антылегенды Цэльса, у якой апошні абвяргаў прыпісваемы Хрысту арэол святасці, але не адмаўляў існавання самой асобы Хрыста.[3] Большасць сучасных даследчыкаў прызнаюць гістарычнасць Ісуса Хрыста[2]. У цяперашні час вельмі невялікая колькасць вучоных сцвярджаюць, што Ісус ніколі не існаваў, гэта меркаванне відавочнай меншасці. Практычна ўсе навукоўцы разглядаюць тэорыю, што існаванне Ісуса было хрысціянскім вынаходніцтвам, як непраўдападобную[143][144][145].

Незалежна ад спрэчак вобраз Хрыста займаў надзвычай важнае месца ў сярэднявечнай літаратуры і мастацтве, ён быў у цэнтры ўвагі многіх мастакоў эпохі Адраджэння, і ў значна пазнейшы час разглядаўся як маральны ідэал чалавека (Л. Талстой), як рэвалюцыянер (К. Кауцкі), як герой-пакутнік (Э. Рэнан).[3]

Стаўленне да Хрыста ў хрысціянстве[правіць | правіць зыходнік]

«Вось Божае Ягня, Якое бярэ на сябе грэх сусвету». Гэтых словаў Яна Хрысціцеля прытрымліваюцца ўсе хрысціяне. Аттавіа Ваніні, 17 ст.

Хоць хрысціянскія ўяўленні пра Ісуса досыць розныя, аднак можна выкласці асноўныя перакананні хрысціян да Ісуса, у тым ліку Яго Боскасці, чалавецтва і зямнога жыцця[146][147][148]. Увогуле, прыняцце хрысціянства патрабуе веры ў тое, што Ісус ёсць Сын Божы і Месія. У Новым Запавеце Ісус паказвае Сабе Сынам Божым і называе Бога Сваім Бацькам. Гэтага погляду прытрымліваюцца амаль усе хрысціянскія канфесіі з тымі ці іншымі абмоўкамі.

Хрысціяне лічаць Ісуса Хрыста Збаўцам і вераць, што праз Яго смерць і ўваскрасенне, людзі могуць прымірыцца з Богам і тым самым атрымаць выратаванне і абяцанне вечнага жыцця[149] . Усе вучэнні падкрэсліць, што будучы дабраахвотным Божым Ягнём, Ісус аддаў перавагу пакутам на Галгофе, як знак свайго поўнага паслушэнства волі Вечнага Айца, як «служка і раб Божы»[150][151]. Гэты выбар Ісус зрабіў «як новы і апошні Адам», Новы чалавек маралі і паслухмянасці, у адрозненне ад непаслушэнства Адама[152].

Большасць хрысціян верыць, што Ісус быў чалавекам і Сынам Божым. Хоць існуюць багаслоўскія спрэчкі аб прыродзе Ісуса Хрыста, трыніяне вераць, што Ісус ёсць Логас, увасоблены Бог, Бог-Сын, і «сапраўдны Бог і сапраўдны чалавек» (цалкам Бог і цалкам чалавек). Антытрыніяне аспрэчваюць паняцце Святой Тройцы, не прытрымліваюцца Сусветных Сабораў і лічаць, што вучэнне Бібліі мае прыярытэт над Сімваламі веры[153][9].

Хрысціяне вераць, што Ісус стаўшы цалкам чалавекам, адчуваў болі і спакусы, як кожны смяротны чалавек, але Ён не зрабіў ніякага граху, але перамог смерць і ўваскрос да жыцця пасля распяцця[154]. Згодна з Бібліяй, Хрыстос паўстаў з мёртвых, пасля чаго ўзнёсся на нябёсы, каб сядзець «справа ад Бога», і Ён вернецца на Зямлю зноў для Страшнага Суда і створыць Божае царства ў будучым свеце.

Хрысціяне надаюць не толькі багаслоўскае значэнне справам Ісуса, але таксама і Яго імя. Звяртанне да Святога Імя Ісуса пачынаецца з першых дзён хрысціянства[155][156]. Рэлігійныя абрады і святы ў імя Ісуса існуюць як ва Усходнім і Заходнім хрысціянстве[156].

Стаўленне да Хрыста ў іўдаізме[правіць | правіць зыходнік]

Класічныя тэксты равінскага іўдаізму адхіляець любыя паняцці аб антрапаморфным Богу. Трактат Тааніт ў Іерусалімскім Талмудзе прама гаворыць, што «калі чалавек прэтэндуе на тое, што ён Бог, то ён ілгун». Акрамя таго біблейскі верш: "Я першы і Я апошні, і акрамя Мяне няма Бога " (Іс. 44:6) інтэрпрэтуецца наступным чынам: «Я першы, у мяне няма бацькі, Я апошняя, у мяне няма брата, акрамя Мяне няма Бога, няма ў мяне сына..»

Іўдаізм адхіляе ідэю, што Ісус ёсць Бог, або асоба Тройцы, або пасярэднік Бога[157]. Іўдаізм таксама лічыць, што Ісус не з'яўляецца Месіяй, сцвярджаючы, што Ён не выканаў месіянскіх прароцтваў запісаных у Танаху і не ўвасобіў асабістых якасцей Месіі[158]. Згодна яўрэйскай традыцыі, не было ніякіх прарокаў пасля Малахіі[159], які пакінуў сваё прароцтва каля 420 г. да н.э.[160]

Талмуд ўключае ў сябе апавяданні, якія некаторыя лічаць, што ў іх апавядаецца пра Ісуса, тым не менш многія сучасныя тлумачы Талмуду разглядаюць гэтыя каментары хутчэй як узаемаадносіны паміж іўдаізмам і хрысціянствам, а не як каментары пра гістарычнага Ісуса.

Мішне Тора, аўтарытэтная праца па яўрэйскаму закону, падае аднадушныя меркаванні яўрэйскай абшчыны аб тым, што Ісус з'яўляецца «каменем перапоны», які прымушае «большасць краін свету памыляюцца, каб служыць боскасці, па-за межамі Бога»[161].

Па меркаваннях кансерватыўнага іўдаізму, яўрэі якія вераць, што Ісус ёсць Месія «перасёклі лінію і апынуліся па-за межамі яўрэйскай абшчыны». Рэфармаваны іўдаізм, яго сучасныя прагрэсіўныя плыні, сцвярджае, што «для нас у яўрэйскай суполцы кожны, хто сцвярджае, што Ісус з'яўляецца іх Збаўцам ужо не ёсць яўрэй і з'яўляецца адступнікам».

Стаўленне да Хрыста ў ісламе[правіць | правіць зыходнік]

У ісламе Ісус (араб.: عيسى Iса) лічыцца Пасланцам Бога і Месіяй, які быў пасланы, каб весці дзяцей Ізраіля з новым пісаннем, Інджіл або Евангелле[162][163]. Ад мусульман патрабуецца вера ў Ісуса (і ўсіх іншых пасланцаў Бога)[164]. Каран згадвае Ісуса 25 разоў, часцей за ўсё імёны, нават Мухамеда[165][166]

Мухамед (справа) вядзе Ісуса, Аўраама, Майсея і іншых святых на малітву. Сярэднявечная персідская мініяцюраt

У Каране няма ніякай згадкі пра Іосіфа, але ёсць эпізод з Дабравешчаннем Марыі (араб.: Марьям) Ангелам, што яна павінна нарадзіць Ісуса, застаючыся нявінніцай, цудоўная падзея, якая адбылася па волі Бога (араб.: Алах)[167][168]. Падрабязнасці зачацця Дзевы Марыі не абмяркоўваўся ў ходзе візіту Ангела, але ў іншых месцах у Каране гаворыцца (21:91 і 66:12), што Бог удыхнуў «Яго Духа» у Марыю[167][168] . У ісламе Ісус названы «Духам Божым», таму што Ён нарадзіўся пад дзеяннем Духу, але гэтая вера не ўключае ў сябе вучэнне пра Яго перадіснаванне, як гэта ёсць у хрысціянстве[169].

Ісусу ў ісламскай літаратуры дадзены шматлікія іншыя тытулы, найбольш распаўсюджанымі з якіх з'яўляюцца аль-Масіх («Месія»). Ісус часам таксама называецца «Пячатка Прарокаў ізраільскіх» таму што па агульнамусульманскай веры, Ісус быў апошнім прарокам, пасланым Богам, каб накіроўваць дзяцей Ізраіля. Ісус разглядаецца ў ісламе як папярэднік Мухамеда, і, на думку мусульман, прадказваваў прышэсце апошняга.[170]. Для дапамогі ў Яго служэнні яўрэйскаму народу, Ісусу была дадзена магчымасць тварыць цуды, але з дазволу Бога, а не Яго ўласнай уладай[171].

Каран падкрэслівае, што Ісус быў смяротным чалавекам, Які, як і ўсе іншыя прарокі, быў абраны небам, каб распаўсюджваць пасланне Бога. Ісламскія тэксты забараняюць аб'яднанне каго-небудзь з Богам (Шырк), падкрэсліваючы строгае паняцце адзінабожыя (Таўхід)[172]. Лічыцца, што як і ўсе прарокі ў ісламе, Ісус быў мусульманінам, таму што Ён прапаведаваў, што Яго паслядоўнікі павінны прыняць «прамы шлях», як загадаў Бог[173].

Іслам адхіляе хрысціянскае меркаванне, што Ісус быў увасобленым Богам ці сынам Бога, што Ён калі-небудзь быў укрыжаваны і ўваскрос, як і тое, што Ён ніколі не выкупіў грахі чалавецтва[174]. Каран кажа, што сам Ісус ніколі не прэтэндаваў на гэтыя рэчы; і, больш за тое, паказваецца, што Ісус будзе адмаўляць, што калі-небудзь заяўляў аб сваёй Боскасці на Страшным судзе, калі Бог будзе судзіць Яго. Паводле мусульманскай традыцыі лічыцца, што Ісус не быў укрыжаваны, але замест гэтага Ён быў забраны Богам на няба, пры гэтым разумеецца праз цялеснае ўзяцце. Мусульмане вераць, што Ісус вернецца на зямлю падчас Суднага дня, каб аднавіць справядлівасць[162].

У 19 стагоддзі Мірза Гулам Ахмад, заснавальнік руху Ахмадытаў, пісаў, што Ісус перажыў выпрабаванне на крыжы. Па словах Ахмада Ісус пакінуў Палесціну пасля сваёй смерці і ўваскрэсення і эміграваў на ўсход, дасягнуўшы Індыі, каб у далейшым вучыць Евангеллю[175].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Zoll, Rachel. Study: Christian population shifts from Europe (December 19, 2011).
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Ісус Хрыстос // Культуралогія:…
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Скарына Ф. Творы:…
  4. James D. G. Dunn, The Oral Gospel Tradition, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2013. pp 290—291
  5. 5,0 5,1 Levine, 2006, p. 4
  6. Woodhead, Linda (2004). Christianity: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. pp. n.p.. 
  7. Grudem, 1994, pp. 568–603
  8. Stockman, Robert (1992). "Jesus Christ in the Bahá'í Writings". Bahá'í Studies Review 2 (1). http://bahai-library.com/stockman_jesus_bahai_writings. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Maas, Anthony J.. 
  10. Jennings
  11. Wycliffe Bible Dictionary. entry HEBREW LANGUAGE: Hendrickson Publishers. 1975. 
  12. Ehrman, Bart D. (2012). Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth. HarperOne. p. 29. ISBN 978-0-06-208994-6. http://books.google.com/?id=hf5Rj8EtsPkC&printsec=frontcover&dq=did+jesus+exist+bart+ehrman#v=snippet&q=%22nearly%20anyone%20who%20lived%20in%20the%20first%20century%22&f=false. 
  13. Joshua. Merriam-Webster. Праверана 4 жніўня 2013.
  14. France, 2007, p. 53
  15. Hare, Douglas (2009). Matthew. Westminster John Knox Press. p. 11. ISBN 978-0-664-23433-1. 
  16. Rogers, Cleon (1999). Topical Josephus. Zondervan. p. 12. ISBN 9780310230175. http://books.google.com/books?id=zo44-XeRBg4C&pg=PA12#v=onepage&q&f=false. 
  17. Eddy, Boyd, p. 129
  18. Heil, John P. (2010). Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ. Society of Biblical Lit. p. 66. ISBN 978-1-58983-482-8. http://books.google.com/books?id=i4u42_PsPNsC&pg=PA66#v=onepage&q&f=false. 
  19. Gwynn, Murl E. (2011). Conflict: Christianity's Love Vs. Islam's Submission. iUniverse. p. 92. ISBN 978-1-4620-3484-0. http://books.google.com/books?id=7CGw_j-noWkC&pg=PA92#v=onepage&q&f=false. 
  20. Vine, 1940, pp. 274–275
  21. Pannenberg, 1968, pp. 30–31
  22. Bultmann, Rudolf K. (2007). Theology of the New Testament. Baylor University Press. p. 80. ISBN 1-932792-93-7. 
  23. Mills, Bullard, p. 142
  24. G5546 Χριστιανός. Strong's Greek Lexicon. Праверана 22 ліпеня 2013.
  25. Sanders, 1993, p. 3
  26. Brown, Raymond E. (1978). Mary in the New Testament. Paulist Press. p. 163. ISBN 978-0-8091-2168-7. http://books.google.com/books?id=ML1mnUBwmhcC&pg=PA163#v=onepage&q&f=false. 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 Boring, Craddock
  28. Mills, Bullard, p. 556
  29. 29,0 29,1 29,2 Marsh, Clive; Moyise, Steve (2006). Jesus and the Gospels. Clark International. p. 37. ISBN 978-0-567-04073-2. http://books.google.com/books?id=ecHpPzDLkhcC&pg=PA37#v=onepage&q&f=false. 
  30. 30,0 30,1 Morris, 1992
  31. 31,0 31,1 31,2 Jeffrey, David L. (1992). A Dictionary of biblical tradition in English literature. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 538–540. ISBN 978-0-85244-224-1. http://books.google.com/?id=7R0IGTSvIVIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  32. Cox, Easley, pp. 30–37
  33. Brownrigg, Ronald (2002). Who's Who in the New Testament. Taylor & Francis. pp. 96–100. ISBN 978-0-415-26036-7. 
  34. 34,0 34,1 Talbert, Charles H. (2010). Matthew. Baker Academic. pp. 29–30. ISBN 978-0-8010-3192-2. http://books.google.com/?id=tbmoR2j0-sgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  35. 35,0 35,1 Harris, Stephen L. (1985). Understanding the Bible. Mayfield. pp. 272–85. ISBN 978-0-07-296548-3. 
  36. Schnackenburg, Rudolf (2002). The Gospel of Matthew. Wm.B. Eerdmans Publishing. pp. 9–11. ISBN 978-0-8028-4438-5. http://books.google.com/books?id=pvR39Z9O01kC&pg=PA9#v=onepage&q&f=false. 
  37. Perrotta, Louise B. (2000). Saint Joseph: His Life and His Role in the Church Today. Our Sunday Visitor Publishing. pp. 21, 110–112. ISBN 978-0-87973-573-9. 
  38. Vine, 1940, p. 170
  39. Liddell, Henry G.; Scott, Robert (1889). An Intermediate Greek–English Lexicon: The Seventh Edition of Liddell and Scott's Greek–English Lexicon. Clarendon Press. p. 797. 
  40. Dickson, 2008, pp. 68–69
  41. Fiensy, David (2007). Jesus the Galilean. Gorgias Press. pp. 68–69. ISBN 978-1-59333-313-3. 
  42. Evans, Craig A. (2001). "Context, family and formation". in Bockmuehl, Markus N. A.. Cambridge companion to Jesus. Cambridge University Press. pp. 14, 21. ISBN 978-0-521-79678-1. http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA14#v=onepage&q&f=false. 
  43. 43,0 43,1 43,2 Blomberg, 2009, pp. 224–229
  44. Köstenberger, Kellum, pp. 141–143
  45. 45,0 45,1 45,2 McGrath, 2006, pp. 16–22
  46. Bruce, Frederick F. (1988). The Book of the Acts. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 362. ISBN 978-0-8028-2505-6. 
  47. 47,0 47,1 Dunn, James D.G.; Rogerson, John W. (2003). Eerdmans commentary on the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 1010. ISBN 978-0-8028-3711-0. 
  48. 48,0 48,1 Zanzig, Thomas (2000). Jesus of history, Christ of faith. Saint Mary's Press. p. 118. ISBN 978-0-88489-530-5. http://books.google.com/books?id=QMyiWpV-dx8C&lpg=PA118&pg=PA118#v=onepage&q=118%20%22the%20Baptist%22&f=false. 
  49. 49,0 49,1 Majerník, Ponessa, pp. 27–31
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 Lee, 2004, pp. 21–30
  51. 51,0 51,1 51,2 Harding, Mark; Nobbs, Alanna (2010). The Content and the Setting of the Gospel Tradition. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 281–282. ISBN 978-0-8028-3318-1. 
  52. Niswonger, 1992, pp. 143–146
  53. Redford, 2007, p. 95–98
  54. Sheen, Fulton J. (2008). Life of Christ. Random House. p. 65. ISBN 978-0-385-52699-9. http://books.google.com/books?id=KyqQKohpVR4C&pg=PA65#v=onepage&q&f=false. 
  55. 55,0 55,1 Redford, 2007, pp. 117–130
  56. Vaught, Carl G. (2001). The Sermon on the mount: a theological investigation. Baylor University Press. pp. xi–xiv. ISBN 978-0-918954-76-3. 
  57. Redford, 2007, pp. 143–160
  58. Nash, Henry S. (1909). "Transfiguration, The". in Jackson, Samuel M.. The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11. Funk & Wagnalls Company. p. 493. ISBN 978-1-4286-3189-2. http://books.google.com/books?id=js5-eDk13TcC&pg=PA493#v=onepage&q&f=false. 
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 Barton, Stephen C.. The Cambridge companion to the Gospels. Cambridge University Press. pp. 132–133. ISBN 978-0-521-80766-1. 
  60. Cox, Easley, p. 137
  61. Redford, 2007, pp. 211–229
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 Cox, Easley, pp. 155–170
  63. Redford, 2007, pp. 257–274
  64. 64,0 64,1 Pentecost, J. Dwight (1981). The words and works of Jesus Christ. Zondervan. p. 212. ISBN 978-0-310-30940-6. http://books.google.com/books?id=bh3M_AfgXZAC&pg=PA212#v=onepage&q&f=false. 
  65. Walvoord, Zuck, p. 346
  66. Blomberg, 2009, pp. 441–442
  67. 67,0 67,1 Osborn, Eric F. (1993). The emergence of Christian theology. Cambridge University Press. p. 98. ISBN 978-0-521-43078-4. 
  68. Köstenberger, Andreas J. (1998). The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 108–109. ISBN 978-0-8028-4255-8. 
  69. France, 2007, p. 102
  70. 70,0 70,1 70,2 Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J.. "Jesus Christ". Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303091/Jesus-Christ. Retrieved on April 13, 2013. 
  71. Stassen, Glen H.; Gushee, David P. (2003). Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context. InterVarsity Press. pp. 102–103, 138–140, 197–198, 295–298. ISBN 978-0-8308-2668-1. http://books.google.com/books?id=LlMVrmA-b-4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  72. Pentecost, J. Dwight (1998). The parables of Jesus: lessons in life from the Master Teacher. Kregel Publications. p. 10. ISBN 978-0-8254-9715-5. 
  73. Howick, E. Keith (2003). The Sermons of Jesus the Messiah. WindRiver Publishing. pp. 7–9. ISBN 978-1-886249-02-8. 
  74. Lisco, Friedrich G. (1850). The Parables of Jesus. Daniels and Smith Publishers. pp. 9–11. http://books.google.com/books?id=OoIuAAAAYAAJ&pg=PA9#v=onepage&q&f=false. 
  75. Oxenden, Ashton (1864). The parables of our Lord?. William Macintosh Publishers. p. 6. http://books.google.com/books?id=5bUCAAAAQAAJ&pg=PA6#v=onepage&q&f=false. 
  76. Blomberg, Craig L. (2012). Interpreting the Parables. InterVarsity Press. p. 448. ISBN 978-0-8308-3967-4. http://books.google.com/books?id=dPdANFaNgagC&pg=448#v=onepage&q&f=false. 
  77. Boucher, Madeleine I. The Parables. BBC. Праверана 3 чэрвеня 2013.
  78. Green, McKnight, p. 299
  79. 79,0 79,1 Achtemeier, Paul J.; Green, Joel B.; Thompson, Marianne M. (2001). Introducing the New Testament: Its Literature and Theology. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 198. ISBN 978-0-8028-3717-2. http://books.google.com/books?id=GP2VY68mp7AC&pg=PA198#v=onepage&q&f=false. 
  80. Ehrman, Bart D. (2009). Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them). HarperCollins. p. 84. ISBN 978-0-06-186328-8. http://books.google.com/books?id=QDiT3ytZ8FEC&pg=PA84#v=onepage&q&f=false. 
  81. Donahue, Harrington, p. 182
  82. Lockyer, Herbert (1988). All the Miracles of the Bible. Zondervan. p. 235. ISBN 978-0-310-28101-6. 
  83. Kingsbury, Jack D. (1983). The Christology of Mark's Gospel. Fortress Press. pp. 91–95. ISBN 978-1-4514-1007-5. 
  84. 84,0 84,1 Karris, Robert J. (1992). The Collegeville Bible Commentary: New Testament. Liturgical Press. pp. 885–886. ISBN 978-0-8146-2211-7. 
  85. Kingsbury, Jack D.; Powell, Mark A.; Bauer, David R. (1999). Who do you say that I am? Essays on Christology. Westminster John Knox Press. p. xvi. ISBN 978-0-664-25752-1. 
  86. Donahue, Harrington, p. 336
  87. Yieh, John Y. H. (2004). One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel. Walter de Gruyter. pp. 240–241. ISBN 978-3-11-018151-7. http://books.google.com/?id=g0-NaraCrAoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  88. Pannenberg, 1968, pp. 53–54
  89. Lee, 2004, pp. 72–76
  90. Andreopoulos, Andreas (2005). Metamorphosis: the Transfiguration in Byzantine theology and iconography. St Vladimir's Seminary Press. pp. 47–49. ISBN 978-0-88141-295-6. 
  91. Turner, David L. (2008). Matthew. Baker Academic. p. 613. ISBN 978-0-8010-2684-3. 
  92. 92,0 92,1 Boring, Craddock, pp. 256–258
  93. 93,0 93,1 Evans, 2005, p. 49
  94. 94,0 94,1 Anderson, Paul N. (2006). The Fourth Gospel And the Quest for Jesus. Continuum. p. 158. ISBN 978-0-567-04394-8. 
  95. 95,0 95,1 95,2 95,3 95,4 Evans, 2003, pp. 381–395
  96. 96,0 96,1 Lockyer, Herbert (1988). All the Apostles of the Bible. Zondervan. pp. 106–111. ISBN 978-0-310-28011-8. 
  97. Hayes, Doremus A. (2009). The Synoptic Gospels and the Book of Acts. HardPress. p. 88. ISBN 978-1-313-53490-1. 
  98. 98,0 98,1 O'Day, Gail R.; Hylen, Susan (2006). John. Westminster John Knox Press. pp. 142–168. ISBN 978-0-664-25260-1. 
  99. 99,0 99,1 Ridderbos, Herman (1997). The Gospel according to John. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 546–576. ISBN 978-0-8028-0453-2. 
  100. 100,0 100,1 100,2 100,3 Fahlbusch, Erwin (2005). The Encyclopedia of Christianity. 4. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 53–56. ISBN 978-0-8028-2416-5. http://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PA53#v=onepage&q&f=false. 
  101. 101,0 101,1 101,2 Evans, 2003, pp. 465–477
  102. 102,0 102,1 Cox, Easley, pp. 180–191
  103. 103,0 103,1 103,2 103,3 103,4 103,5 103,6 103,7 Walvoord, Zuck, pp. 83–85
  104. 104,00 104,01 104,02 104,03 104,04 104,05 104,06 104,07 104,08 104,09 104,10 Evans, 2003, pp. 487–500
  105. 105,0 105,1 Perkins, Pheme (2000). Peter: apostle for the whole church. Fortress Press. p. 85. ISBN 978-1-4514-1598-8. 
  106. Lange, Johann P. (1865). The Gospel according to Matthew, Volume 1. Charles Scribner Co. p. 499. 
  107. 107,0 107,1 Brown, 1997, p. 146
  108. 108,0 108,1 108,2 108,3 108,4 108,5 108,6 108,7 108,8 Holman Concise Bible Dictionary. B&H Publishing Group. 2011. pp. 608–609. ISBN 978-0-8054-9548-5. 
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 109,4 Blomberg, 2009, pp. 396–400
  110. 110,0 110,1 Senior, Donald (1985). The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew. Liturgical Press. p. 124. ISBN 978-0-8146-5460-6. 
  111. Blomberg, 2009, p. 402
  112. Evans, 2005, pp. 114–118
  113. 113,0 113,1 Majerník, Ponessa, pp. 133–134
  114. Hayes, Doremus A. (2009). The Synoptic Gospels and the Book of Acts. HardPress. p. 88. ISBN 978-1-313-53490-1. 
  115. 115,0 115,1 Cox, Easley, p. 182
  116. Cross, F. L.; Livingstone, E. A. (2005). "Eucharist". Oxford Dictionary of the Christian Church. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280290-3. 
  117. Freedman, 2000, p. 792
  118. Lange, Johann P. (1865). The Gospel according to Matthew, Volume 1. Charles Scribner Co. p. 499. 
  119. Majerník, Ponessa, p. 169
  120. Blomberg, 2009, pp. 400–401
  121. Blomberg, 2009, pp. 396–398
  122. O'Toole, Robert F. (2004). Luke's presentation of Jesus: a christology. Editrice Pontificio Istituto Biblico. p. 166. ISBN 978-88-7653-625-0. 
  123. 123,0 123,1 Niswonger, 1992, p. 172
  124. Majerník, Ponessa, p. 181
  125. Carter, 2003, pp. 120–121
  126. Binz, Stephen J. (2004). The Names of Jesus. Twenty-Third Publications. pp. 81–82. ISBN 978-1-58595-315-8. 
  127. Ironside, H. A. (2006). John. Kregel Academic. p. 454. ISBN 978-0-8254-9619-6. 
  128. Brown, 1988, p. 93
  129. Evans, Craig A. (2001). Jesus and His Contemporaries: Comparative Studies. Brill. p. 42. ISBN 978-0-391-04118-9. http://books.google.com/books?id=DRcQ2bkLxc8C&pg=PA42#v=onepage&q&f=false. 
  130. 130,0 130,1 130,2 130,3 130,4 130,5 130,6 Evans, 2003, pp. 509–520
  131. 131,0 131,1 Köstenberger, Kellum, pp. 211–214
  132. Doninger, 1999, p. 271
  133. Köstenberger, Kellum, pp. 213–214
  134. 134,0 134,1 134,2 134,3 Evans, 2003, pp. 521–530
  135. 135,0 135,1 Cox, Easley, pp. 216–226
  136. Frederick F., Bruce (1990). The Acts of the Apostles. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 210. ISBN 978-0-8028-0966-7. http://books.google.com/?id=2lN0ibbLOHEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  137. 137,0 137,1 Wiersbe, Warren W. (2007). The Wiersbe Bible Commentary: The Complete New Testament. David C. Cook. pp. 350–352. ISBN 978-0-7814-4539-9. 
  138. 138,0 138,1 Johnson, Luke T.; Harrington, Daniel J. (1992). The Acts of the Apostles. Liturgical Press. pp. 164–167. ISBN 978-0-8146-5807-9. 
  139. Dunn, 2003, p. 339
  140. Brown, Raymond E. (1994). The Death of the Messiah: from Gethsemane to the Grave: A Commentary on the Passion Narratives in the Four Gospels. Doubleday. p. 964. ISBN 978-0-385-19397-9. 
  141. Stanton, 2002, p. 145
  142. Tuckett, Christopher (2001). "Sources and methods". in Bockmuehl, Markus N. A.. Cambridge Companion to Jesus. Cambridge University Press. pp. 123–4. ISBN 978-0-521-79678-1. 
  143. Chilton, Evans, p. 27
  144. Borg, Marcus J. (1994). Jesus in Contemporary Scholarship. Continuum. pp. 4–6. ISBN 978-1-56338-094-5. 
  145. Theissen, Winter, pp. 142–143
  146. Jackson, Gregory L. (1993). Catholic, Lutheran, Protestant: a doctrinal comparison. Christian News. pp. 11–17. ISBN 978-0-615-16635-3. 
  147. McGuckin, John A. (2010). The Orthodox Church: An Introduction to Its History, Doctrine. John Wiley & Sons. pp. 6–7. ISBN 978-1-4443-9383-5. 
  148. Leith, John H. (1993). Basic Christian doctrine. Westminster John Knox Press. pp. 1–2. ISBN 978-0-664-25192-5. 
  149. Metzger, Bruce M.; Coogan, Michael D. (1993). Oxford Companion to the Bible. Oxford University Press. p. 649. ISBN 978-0-19-974391-9. http://books.google.com/?id=Y2KGVuym5OUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  150. Cullmann, Oscar (1959). The Christology of the New Testament. Westminster John Knox Press. p. 79. ISBN 978-0-664-24351-7. 
  151. Deme, Dániel (2004). The Christology of Anselm of Canterbury. Ashgate Publishing. pp. 199–200. ISBN 978-0-7546-3779-0. 
  152. Pannenberg, Wolfhart (2004). Systematic Theology. 2. Continuum. pp. 297–303. ISBN 978-0-567-08466-8. 
  153. Friedmann, Robert. "Antitrinitarianism". Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia. http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/A597.html. Retrieved on October 24, 2012. 
  154. Metzger, Bruce M.; Coogan, Michael D. (1993). Oxford Companion to the Bible. Oxford University Press. p. 649. ISBN 978-0-19-974391-9. http://books.google.com/?id=Y2KGVuym5OUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  155. Hunter, Sylvester (2010). Outlines of dogmatic theology. 2. Nabu Press. p. 443. ISBN 978-1-177-95809-7. 
  156. 156,0 156,1 Houlden, 2006, p. 426
  157. Kessler, Ed Jesus the Jew. BBC. Праверана 18 чэрвеня 2013.
  158. Norman, Asher (2007). Twenty-six reasons why Jews don't believe in Jesus. Feldheim Publishers. pp. 59–70. ISBN 978-0-9771937-0-7. http://books.google.com/books?id=tx5qrKz6dRMC&pg=PA59#v=onepage&q&f=false. 
  159. Simmons, Shraga Why Jews Do not Believe in Jesus. Aish.com (March 6, 2004).
  160. "MALACHI, BOOK OF". Jewish Encyclopedia. http://www.jewishencyclopedia.com/articles/10321-malachi-book-of. Retrieved on July 3, 2013. 
  161. Jeffrey, Grant R. (2009). Heaven: The Mystery of Angels. Random House Digital. p. 108. ISBN 978-0-307-50940-6. http://books.google.com/books?id=xCW8fjiE-DYC&pg=PA108#v=onepage&q&f=false. 
  162. 162,0 162,1 Glassé, Cyril (2008). Concise Encyclopedia of Islam. Rowman & Littlefield. pp. 270–271. ISBN 978-0-7425-6296-7. http://books.google.com/books?id=D7tu12gt4JYC&pg=PA270#v=onepage&q&f=false. 
  163. Esposito, John L. (2003). The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press. p. 158. ISBN 978-0-19-975726-8. http://books.google.com/books?id=E324pQEEQQcC&pg=PA159#v=onepage&q&f=false. 
  164. The Muslim Jesus. ITV Productions. August 19, 2007. 
  165. Jesus, Son of Mary. Oxford Islamic Studies Online. Праверана 3 ліпеня 2013.
  166. Aboul-Enein, Youssef H. (2010). Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat. Naval Institute Press. p. 20. ISBN 978-1-61251-015-6. http://books.google.com/books?id=tX3suVDTJz0C&pg=PA20#v=onepage&q&f=false. 
  167. 167,0 167,1 Burns, Robert A. (2011). Christianity, Islam, and the West. University Press of America. p. 32. ISBN 978-0-7618-5560-6. http://books.google.com/books?id=akWUGyN7fwEC&pg=PA32#v=onepage&q&f=false. 
  168. 168,0 168,1 Peters, F. E. (2003). Islam: A Guide for Jews and Christians. Princeton University Press. p. 23. ISBN 978-0-691-11553-5. http://books.google.com/books?id=DRDwRPIQ1vUC&pg=PA23#v=onepage&q&f=false. 
  169. Cooper, Anne; Maxwell, Elsie A. (2003). Ishmael My Brother: A Christian Introduction To Islam. Monarch Books. p. 59. ISBN 978-0-8254-6223-8. http://books.google.com/books?id=X4J-p1E1OkwC&pg=PA59#v=onepage&q&f=false. 
  170. Fasching, Darrell J.; deChant, Dell (2001). Comparative Religious Ethics: A Narrative Approach. John Wiley & Sons. pp. 241, 274–275. ISBN 978-0-631-20125-0. 
  171. Morgan, Diane (2010). Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice. ABC-CLIO. pp. 45–46. ISBN 978-0-313-36025-1. http://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA45#v=onepage&q&f=false. 
  172. George, Timothy (2002). Is the Father of Jesus the God of Muhammad?: Understanding the Differences Between Christianity and Islam. Zondervan. pp. 150–151. ISBN 978-0-310-24748-7. http://books.google.com/books?id=A5uVfN5xT3YC&pg=PA150#v=onepage&q&f=false. 
  173. Shedinger, Robert F. (2009). Was Jesus a Muslim?: Questioning Categories in the Study of Religion. Fortress Press. p. ix. ISBN 978-1-4514-1727-2. http://books.google.com/?id=bSI9Fe9TCz8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. 
  174. Шаблон:Cite quran
  175. Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices. ABC-CLIO. p. 55. ISBN 978-1-59884-203-6. http://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA55#v=onepage&q&f=false. 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Евангелле
  • Каран
  • Ісус Хрыстос // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн., 2003. ISBN 985-11-0277-6
  • Скарына Ф. Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А.Ф. Коршунава, паказальнікі А.Ф. Коршунава, В.А. Чамярыцкага. —Мн.: Навука і тэхніка, 1990. —207 с.: іл. С.129—130. ISBN 5-343-00151-3.