Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Браніслаў Эпімах-Шыпіла

Браніслаў Ігнатавіч ЭПІМАХ-ШЫПІЛА (4(16) верасня 1859, фальварак Судзіловічы[1] Лепельскага пав. Віцебскай губ. (цяпер в. Будзькаўшчына Полацкага раёна Віцебскай вобласці) — 6 чэрвеня 1934, Ленінград; Крыптанім: Б. Э.-Ш.) — дзеяч беларускай культуры, выдавец, фалькларыст, мовазнавец, літаратуразнавец.

Біяграфічныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

У 18711880 вучыўся ў Аляксандраўскай гімназіі ў Рызе. У 18801886 на гісторыка-філалагічным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта; кандыдат філалагічных навук (1887). Зарабляў прыватнымі ўрокамі, працаваў памочнікам рэдактара «Журнала Министерства путей сообщения». З 1891 памочнік бібліятэкара, потым бібліятэкар у бібліятэцы Пецярбургскага ўніверсітэта, выкладаў старагрэчаскую і лацінскую мовы ў вышэйшых і сярэдніх навучальных установах Пецярбурга. Ганаровы член Віцвбскай вучонай архіўнай камісіі, ад імя якой у 1896 удзельнічаў у археалагічным з'ездзе ў Рызе. У складзе расійскай дэлегацыі ў 1908 удзельнічаў у І міжнародным з'ездзе бібліятэчных работнікаў (Брусель).

На пачатку XX ст. стаў на чале беларускага культурнага руху ў Пецярбургу. Яго дом быў асяродкам і месцам збору нацыянальна арыентаванай беларускай моладзі, прымаў удзел у дзейнасці культурна-асветнай арганізацыі «Круг беларускі» (1902-04). У 1906 прымаў актыўны ўдзел у стварэнні беларускага выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца» і студэнцкага «Беларускага навукова-літаратурнага гуртка». У 1913 пачаў друкавацца ў беларускіх выданнях. У 1916 удзельнічаў у падрыхтоўцы «Меморыі прадстаўнікоў Беларусі на IIІ канферэнцыі народаў» (Лазана), дзе абгрунтавана права беларускага народа на самастойнае нацыянальнае развіццё. У 1917 чытаў лекцыі па беларускай мове ў Петраградзе, выязджаў на Полаччыну. У 1918 выбраны старшынёй навуковага «Таварыства вывучэння культурна-прамысловага стану Беларусі», заснаванага ў Петраградзе, садзейнічаў рабоце Белнацкома. У 1923 прыязджаў у Мінск на сустрэчу з беларускімі пісьменнікамі. Склаў першую хрэстаматыю беларускай літаратуры. У 1924 абраны правадзейным членам Інбелкульта. Пераехаў у Мінск у 1925. Працаваў рэдактарам, з 1927 старшынёй камісіі Інбелкульта па складанні слоўніка жывой беларускай мовы. Арыштаваны ДПУ БССР 18 ліпеня 1930 па справе «Саюза вызвалення Беларусі»; на яго кватэры праведзены вобыск. Знаходзіўся ў зняволенні да 12 верасня 1930. Вымушаны пакінуць Мінск; выехаў у Ленінград, дзе і памёр.

Навуковая і асветніцкая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Тытульны ліст рукапіснай «Беларускай хрэстаматыі»

Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла збіраў матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі, фальклоры і літаратуры Беларусі. Складальнік унікальнай рукапіснай хрэстаматыі беларускай літаратуры (1889—1931, захоўваецца ў БДАМЛіМ), у якой сабраў тэксты многіх помнікаў беларускага пісьменства (В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Тапчэўскага, Я. Лучыны, А. Паўловіча, Цёткі і інш.). У яго архіве доўгі час зберагаўся рукапіс зборніка Ф. Багушэвіча «Скрыпачка». Падтрымліваў навуковыя і творчыя сувязі з Ф. Багушэвічам, А. Ельскім, Я. Карскім, В. Ластоўскім, Е. Раманавым, І. Свянціцкім, Цёткай, А. Грыневічам і інш., перапісваўся з М. Багдановічам, У. Самойлам, А. Сапуновым, мастаком Б. Русецкім, Пры яго актыўным удзеле рабілася перавыданне твораў беларускіх класікаў, выданне першага беларускага альманаха-часопіса «Маладая Беларусь», для культурнага адраджэння роднага краю выкарыстоўваў уласныя сродкі, аддаваў для сходаў моладзі і патрэб выдавецтва сваю пецярбургскую кватэру. Адыграў значную ролю ў жыцці і творчым станаўленні Я. Купалы: адрэдагаваў і падрыхтаваў да друку яго першы зборнік «Жалейха» (1908), захаваў у сваім архіве многія ненадрукаваныя творы паэта, склаў 2 машынапісныя сшыткі ненадрукаваных твораў Я. Купалы пецярбургскага перыяду (захоўваюцца ў музеі Я. Купалы ў Мінску). Пад яго рэдакцыяй выйшлі «Віцебскі краёвы слоўнік» М. Каспяровіча (1927), «Краёвы слоўнік Чэрвенылчыны» М. Шатэрніка (1929). Супрацоўнічаў з рэдактарамі першага акадэмічнага збору твораў М. Багдановіча (т. 1-2, 1927-28).

Спадчына[правіць | правіць зыходнік]

У 1929 Б. Эпімах-Шыпіла перадаў у БелАН асабістую бібліятэку з 5 тыс. тамоў. Частка яго ўласнага архіва захоўваецца ў БДАМЛіМ, некаторыя рукапісы — у Архіве Расійскай АН у Санкт-Пецярбургу.

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Верш «Дзесяць боскіх прыказанняў» у газеце «Беларус»
  • Дзесяць боскіх прыказанняў: [Верш] // Беларус. 8.8.1913;
  • Беларуская мова ў гімназіі // Вольная Беларусь. 30.10.1917.
  • Меморыя прадстаўнікоў Беларусі на IIІ-ей канферэнцыі народаў / Бр. Эпімах-Шыпілло; [пераклаў Бр. Эпімах-Шыпілло]. — Мінск: Вольная Беларусь: 1917. — 7 с.[2]

Зноскі

  1. Паводле іншых звестак у фальв. Будзькаўшчына
  2. Меморыя прадстаўнікоў Беларусі на IIІ-ей канферэнцыі народаў

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Станкевіч А. Прафесар Браніслаў Эпімах-Шыпіла: З яго жыцця і працы. Вільня, 1935;
  • Семашкевіч Р. Браніслаў Эпімах-Шыпіла. Мн., 1968;
  • Семашкевіч Р. Янка Купала і Эпімах-Шыпіла // Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982;
  • Возвращенные имена;
  • БП, т. 6;
  • АЗБ;
  • Каўка А. Прафесар беларускага штаба: 3 жьшцяпісу Б. І. Эпімаха-Шыпілы // Скарыніч. Мн., 1991. Вып. 1;
  • Браніслаў Эпімах-Шыпіла: чытанні [у Ветрына], прысвечаныя 140-годдзю з дня нараджэння… [Тэксты дакладаў] // На шляхах да ўзаемаразумення. Мн., 2000. С. 253—255;
  • Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. — Т. 2. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9;
  • ЭГБ, т. 6, кн. II. Мн., 2003.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]