Беларусы

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Беларусы
Еўфрасіння ПолацкаяФранцыск СкарынаЛеў СапегаСімяон Полацкі
Ігнацій ДамейкаМаксім БагдановічЯнка КупалаЯкуб Колас
Андрэй ГрамыкаРуслан Салей
Агульная колькасць 10 мільёнаў
Рэгіёны пражывання Беларусь: 7 957 252
Расія: 521 443
Украіна: 275 763
Латвія: 68 174
Польшча: 47 000
Літва: 35 900
Эстонія: 15 504
Малдавія: 10 000
Канада: 4 800
Арменія: 138
Мова беларуская, руская
Рэлігія праваслаўе - 80%
каталіцтва - 15%
пратэстанства - 3%
атэізм - 2%
Блізкія этнічныя групы рускія, украінцы

Белару́сы — народ, асноўнае насельніцтва Рэспублікі Беларусь. Жывуць таксама ў краінах Амерыкі (ЗША, Канада, Аргенціна), Заходняй Еўропы (Латвія, Літва, Польшча, Чэхія), а таксама ў Расіі (у заходніх абласцях і Сібіры) і на Украіне. Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Беларусі адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай еўрапеоіднай расы), некаторымі даследчыкамі сярод беларусаў вылучаюць палескі і верхняпрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы.

Антрапалогія[правіць | правіць зыходнік]

Этнагенез[правіць | правіць зыходнік]

Рассяленне[правіць | правіць зыходнік]

Паводле перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь (2009), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў Расіі, Украіне, Латвіі, Польшчы (пераважна ў Падляскім ваяводстве), Літве, Эстоніі, Малдове, Казахстане, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Германіі, Чэхіі, Бельгіі і інш. краінах.

Мова[правіць | правіць зыходнік]

Мова беларусаў — беларуская, належыць да ўсходняй падгрупы славянскай групы індаеўрапейскай моўнай сям'і. У Рэспубліцы Беларусь 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва 1999 назвалі яе роднай[1], 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома. Сярод беларусаў Рэспублікі Беларусь распаўсюджаны білінгвізм (з выкарыстаннем рускай мовы, Гл. таксама: трасянка).

Утварэнне беларускай народнасці[правіць | правіць зыходнік]

Пачатак фарміравання беларускай народнасці звязваецца з каланізацыяй земляў сучаснай Беларусі ў 5—8 ст. славянскімі плямёнамі — дрыгавічамі, полацкімі крывічамі, радзімічамі, таксама валынянамі, драўлянамі, севяранамі. Паўднёва-заходнія землі Беларусі, на думку сучасных даследчыкаў, маглі ўваходзіць у г. зв. прарадзіму славян, і належалі да пражскай культуры (тыпу Карчак).

Рассяленне славян суправаджалася актыўнымі кантактамі з мясцовымі балцкімі плямёнамі ў месцах іх засялення. Асіміляцыя балтаў адбылася хуткімі тэмпамі — культурная і гаспадарчая перавага славян садзейнічалі гэтаму працэсу. Але і балты таксама паўдзельнічалі ў стварэнні новага народа — славяне пераймалі геаграфічныя назвы ад мясцовага насельніцтва, некаторыя рэлігійныя адметнасці і прадметы матэрыяльнай культуры. У выніку такой асіміляцыі да IX ст. на тэрыторыі Усходняй Еўропы ўтварылася 15 этнічных славянскіх аб'яднанняў (протанароднасцяў ці протадзяржаў) — згодна з летапісамі — «княжэнняў». З іх на Беларусі — 3 аб'яднанні: дрыгавічы, радзімічы і крывічы (дакладней — крывічы-палачане).

Крывічы мелі этнавызначальную прыкмету — драцяныя скроневыя (вісочныя) кольцы дыяметрам 5-11 см з завязанымі канцамі. Крывічы рассяляліся на поўначы Беларусі. Этнавызначальная прыкмета дрыгавічоў — спіральныя скроневыя кольцы. Дрыгавічы насялялі паўднёвыя і цэнтральныя раёны сучаснай Беларусі. Радзімічы насялялі паўднёва-усходнія раёны сучаснай Беларусі і іх этнавызначальная прыкмета — сяміпромневыя скроневыя кольцы.

З развіццём гістарычнай навукі (беларускай і суседніх дзяржаў) былі распрацаваны канцэпцыі паходжання беларусаў. Старажытнаруская канцэпцыя распрацавана на прыканцы XIX — пачатку XX cтст. рускімі і беларускімі гісторыкамі А. А. Шахматавым, М. У. Токаравым, Я. І. Карнейчыкам. Яна з'яўлялася пануючай у савецкай гістарыяграфіі, атрымала падтрымку Сталіна. Асноўным палажэннем гэтай канцэпцыі было існавала так званай старажытнарускай народнасці ў межах адзінай старажытнарускай дзяржавы — Кіеўскай Русі. Менавіта са старажытнарускай народнасці растуць карані трох усходнеславянскіх народаў — рускіх, украінцаў і беларусаў. Недахопы гэтай тэорыі: не даказана існаванне гэтай адзінай старажытнарускай народнасці, больш таго, паміж існаваннем Кіеўскай Русі і станаўленнем рускіх, украінцаў і беларусаў як народнасцяў пралягае некалькі стагоддзяў.

Існуе таксама дзве выключаючыя адна адну тэорыі паходжання беларусаў — вялікаруская і вялікапольская, складзеныя на хвалі супрацьстаяння польскай і рускай нацыянальнай ідэй у барацьбе за беларускія землі (канец XIX — пачатак XX стст.). Аўтары гэтых канцэпцый — славянафілы А. Сразнеўскі, А. Сабалеўскі і інш. і палякі Я. Галембоўскі, А. Рыпінскі. Пастулаты гэтых тэорый вельмі падобныя. Адны сцвярджалі, што беларусы — гэта рускія, а беларуская мова — гэта дыялект мовы рускай, але «пашкоджанай» польскім уплывам, другія -наадварот.

Аўтары крывіцкай тэорыі — В. Пагодзін, В. Ластоўскі, М. Кастамараў — сцвярджалі, што продкі сучасных беларусаў — гэта крывічы-палачане. Аднак аўтары праігнаравалі ўдзел у станаўленні беларускага этнасу дрыгавічоў і радзімічаў. Гэтую акалічнасць улічылі аўтары крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкай тэорыі (Я. Карскі, У. Пічэта, М. Доўнар-Запольскі, М. Грынблат). Аднак і тут ёсць недакладнасці: беларуская народнасць склалася значна пазней, чым узніклі этнічныя суполкі крывічаў, радзімічаў і дрыгавічоў. Да таго ж, аўтары не ўлічылі ўплыву суседзяў-балтаў у фармаванні беларусаў.

Аўтары балцкай канцэпцыі Г. Штыхаў і В. Сядоў сцвярджалі, што беларусы з'явіліся шляхам змяшэння славян і балтаў. Але ў выніку гэтых працэсаў утварыліся дрыгавічы, крывічы і радзімічы. Яшчэ больш фантастычная фінская тэорыя паходжання беларусаў. На падставе існавання на Беларусі фінскай тапанімікі (геаграфічныя назвы) аўтар — І.Ласкоў сцвярджаў, што беларусы пайшлі ад змяшэння славян і фіна-уграў. Але фіна-угры былі выцеснены з Беларусі балтамі значна раней, чым тут з'явіліся славяне. Усё, што засталося ад іх у час рассялення славянаў — гэта назвы некаторых геаграфічных аб'ектаў.

Сучасная канцэпцыя, якая ўлічвае амаль усе акалічнасці этнічных працэсаў на Беларусі, распрацавана М. Піліпенкам. Яна спалучае выкарыстанне дзвюх этнічных працэсаў — эвалюцыйнага і дыфузійнага. На першым этапе, калі ішло рассяленне славян на Беларусі, у выніку дыфузійных працэсаў (асіміляцыя балцкіх плямёнаў) узніклі крывічы, дрыгавічы і радзімічы. На другім этапе (X—XI ст.ст.) у выніку эвалюцыйнага працэсу адбылася кансалідацыя насельніцтва ў адзіную славянскую этнічную супольнасць. На трэцім этапе адбываліся дыфузійныя працэсы з заходнімі славянамі, балцкімі і цюркскімі элементамі.

Аб'яднанне на працягу XIII—XIV ст. раздробленых зямель у складзе Вялiкага Княства Лiтоўскага, падначаленне адзiнай вярхоўнай уладзе прывяло да iх тэрытарыяльнай кансалiдацыi i паслужыла штуршком для складвання этнiчнай тэрыторыi беларусаў, якая адпавядала арэалам распаўсюджвання асноўных старажытных продкаў беларусаў (лiтвы, дайновы, яцвягаў, крывiчоў, дрыгавiчоў i радзiмiчаў) i ўяўляла сабой у XIV—XVI стст. ужо дастаткова аднародную ў этнiчным сэнсе (монаэтнiчную) зону. У выніку да сярэдзіны XVI ст. узнік беларускі этнас. Менавіта ў гэты час з'яўляецца назва тэрыторыі «Белая Русь».

Фарміраванне беларускай нацыі[правіць | правіць зыходнік]

К. Каганец. Партрэт «Тып беларуса» на дубовай кацёлцы. Алей. 1907
Аўтограф верша Я. Купалы «А хто там ідзе?», які стаў гімнам беларусаў

Развіццё беларускага этнасу ў пач. ХІХ ст. характарызавалася не толькі працэсам фарміравання нацыянальнай самасвядомасці, але і іншаэтнічным асіміляцыйным уздзеяннем. У канцы XVIII — пач. XIX ст. працягвалася паланізацыя і акаталічванне карэннага насельніцтва. Пасля задушэння паўстання 1830-31 у дзяржаўных і навучальных установах замест польскай мовы ўводзілася руская. Пачалося афармленне тэорыі заходнерусізму, паводде якой беларусы лічыліся не самастойным этнасам, а адгалінаваннем рускага народа. Этнаграфічныя асаблівасці, якія адрознівалі беларусаў ад рускіх, тлумачыліся польскім уплывам і падлягалі знішчэнню для аднаўлення нібыта «спрадвечна рускага характару краю». Заходнерусізм стаў ідэалогіяй і формай самасвядомасці часткі праваслаўнага духавенства, чыноўнікаў і дваран.

У Віленскім універсітэце ў канцы 1810-х г. М. Баброўскі і І. Даніловіч паклалі пачатак збіранню і публікацыі помнікаў беларускага пісьменства XVI—XVII ст., садзейнічалі абуцжэнню цікавасці да гістарычнага мінулага сярод студэнтаў — сяброў таварыстваў філаматаў і філарэтаў. У 1840-50-я г. сярод шырокага кола мясцовай інтэлігенцыі павялічылася цікавасць да гістарычнага мінулага Беларусі, вывучэння фальклору і побыту карэннага насельніцгва. 3 польскамоўнага літаратуранга руху вылучылася т.зв. беларуская школа, творчасць прадстаўнікоў якой была прысвечана Беларусі. Асобныя творы Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, А. Рыпінскага, У. Сыракомлі былі напісаны на беларускай мове, а ў В. Дуніна-Марцінкевіча яна стала асноўнай. У 1840-я г. А. Абрамовіч зрабіў першыя спробы стварэння нацыянальных музычных твораў. У 1852 пастаўлена першая беларуская опера «Сялянка» («Ідылія», муз. С. Манюшкі і К. Кжыжаноўскага, лібрэта В. Дуніна-Марцінкевіча). Самасвядомасць і творчасць гэтага кола інтэлігенцыі не заўсёды мелі ясна акрэслены нацыянальны змест, але аб'ектыўна яны стваралі аснову беларускай нацыянальнай мастацкай культуры.

У цэлым развіццё нацыянальнай кансалідацыі слаба закранула этнас. Літвінамі сябе па-ранейшаму называлі жыхары Гродзенскага, Ваўкавыскага, Слонімскага, часткова Слуцкага паветаў. У Віленскай губерні, Мінскім, Дзісенскім, Барысаўскім паветах літвінамі называлі толькі католікаў, а праваслаўных — беларусамі. Заходняя Беларусь, як і раней, называлі Літвой, а этнічную Літву — Жмуддзю, Самагіціяй. Саманазва «беларусы» была найбольш пашырана ў «гістарычнай Беларусі» — Віцебшчыне, Магшёўшчыне, Смаленшчыне, але яна мела пераважна тапанімічны характар. Захоўваліся шматлікія этніконы тыпу віцебцы, магілёўцы, гомельцы, пінчукі, бужане. Большасць памешчыкаў, 92 % якіх былі католікамі, лічылі сябе палякамі. Многія з іх захоўвалі элементы мясцовага («літоўскага», ці «беларускага») патрыятызму, які ў пачатку 1860-х набыў нацынальна-палітычны і асветніцкі характар. У 1862 ураджэнец Рэчыцкага павета і адзін з лідараў групоўкі «белых» у Студзеньскім паўстанні 1863—1864 Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка арганізаваў у Варшаве выданне «накладам кнігарні Цэльса Лявіцкага ў будынку Тэатра» у друкарні К. Кавалеўскага беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў». Дробная шляхта сваю этнічную прыналежнасць звязвала з канфесіянальнай: католікі лічылі сябе палякамі, праваслаўныя — рускімі. Аналагічным чынам вызначалі сябе мяшчане. Этнічнае самавызначэнне інтэлігенцыі залежала галоўным чынам ад яе палітычнай арыентацыі, але большая частка аддавала перавагу польскай культуры. I толькі сярод нешматлікага кола інтэлігенцыі сфарміравалася ўяўленне пра тое, што беларусы валодаюць усімі ўмовамі для самастойнага развіцця і маюць на тое ўсе правы. Лідарам гэтай групы стаў Вінцэнт-Канстанцін Каліноўскі. Яго публіцыстыка ў газеце «Мужыцкая праўда» сведчыла пра спеласць нацыянальнага руху. У час паўстання 1863—1864 на Вілейшчыне па патрабаванні сялян былі адкрыты беларускія школы. Паражэнне паўстання адмоўна адбілася на развіцці беларускага этнасу. Лепшыя прадстаўнікі інтэлігенцыі загінулі, многія сасланы ў Сібір. Царская адміністрацыя ўстанавіла на Беларусі ваенна-паліцэйскі рэжым. Руская мова заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Было забаронена друкаваць беларускія кнігі лацінкай.

У 1868 у Пецярбургу ўзнікла асветніцкагя арганізацыя «Крывіцкі вязок». Далейшае развіццё нацыянальнага руху было звязана з народніцкай ідэалогіяй. У канцы 1870-х — пач. 1880-х г. у Пецярбургу была створана група «Гоман» — першая палітычная самастойная арганізацыя беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі, якая выдавала часопіс «Гомон», іншыя выданні. У 2-й пал. 1880-х г. у Мінску ўзнікла група ліберальнай інтэлігенцыі (М. Доўнар-Запольскі, У. Завітневіч, А. Слупскі, Я. Лучына і інш.), якая імкнулася абудзіць нацыянальную самасвядомасць легальнымі сродкамі. Для гэтага выкарыстоўвалася першая прыватная на Беларусі газета «Минский листок», а таксама выдадзеныя ў 1889-93 календары. Яшчэ большы ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці зрабіла творчасць Ф. Багушэвіча. Яго прадмова да «Дудкі беларускай» з'явілася сапраўдным маніфестам нацыянальнага адраджэння. Вялікае значэнне мела дзейнасць шматлікіх збіральнікаў і даследчыкаў фальклору, лінгвістаў, этнографаў. Іх публікацыі пераканаўча сведчылі, што беларусы з'яўляюцца самастойным этнасам, а не «сапсаванымі» рускімі ці палякамі.

Карта беларускіх гаворак, складзеная праф. Я. Карскім, 1903

На працягу 2-й пал. ХІХ ст. ў этнічнай самасвядомасці беларусаў адбыліся істотныя змены. Паводле перапісу 1897, 74 % насельніцтва Беларусі лічылі роднай мовай беларускую. Да беларусаў сябе адносілі каля 43 % саслоўя дваран. Роднай мовай беларускую лічылі 40 % чыноўнікаў, 10 % юрыстаў, 20 % урачоў, 29 % паштова-тэлеграфных служачых, 60 % настаўнікаў. Сярод сялянства назва «беларусы» выцесніла большасць лакальных этніконаў. Тэрмін Беларусь замацаваўся за ўсёй этнічнай тэрыторыяй беларусаў. Аднак саманазва «беларус» яшчэ не мела агульнаэтнічнага і нацыянальнага зместу. Таму поруч з ім ужываліся канфесіянімы («рускія», і «палякі»), а жыхары паўночна-заходняй і цэнтральнай часткі Беларусі нярэдка называлі сябе «тутэйшымі».

Нацыянальны рух, які ўступіў у новы перыяд свайго развіцця, меў сацыялістычны характар. У 1903 створана Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ). Паскорыўся працэс фарміравання беларускай прафесійнай мастацкай культуры. Узніклі беларускія выдавецтвы «Загляне сонца і ў наша аконца» ў Санкт-Пецярбургу, «Наша ніва», «Наша хата» і «Палачанін» у Вільні і інш. З'явіліся перыядычныя выданні: газеты «Наша доля», «Наша ніва», «Гоман», «Беларус», часопісы «Лучынка», «Саха», «Крапіва», альманах «Маладая Беларусь». Харакгэрнай рысай усёй беларускай нацыянальнай культуры было абуджэнне агульнаэтнічнай самасвядомасці.

Беларусы з вёскі Ракітна (цяпер Лунінецкі раён) у народных строях, 1916

Вялікі ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці як сістэмы навуковых поглядаў зрабілі працы Я. Карскага «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922), артыкулы М. Доўнар-Запольскага, матэрыялы перапісу 1897, працы В. Ластоўскага, асабліва яго «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910). Вядучую ролю ў пашырэнні нацыянальнай самасвядомасці адыгрывала прэса, у першую чаргу газета «Наша ніва», рэдакцыя якой стала арганізацыйным цэнтрам усяго нацыянальнага руху. Важнай формай папулярызацыі нацыянальнай культуры сталі беларускія вечарынкі, што арганізоўваліся ў Вільні, Гродне, Полацку, Карэлічах, а таксама ў Пецярбургу, Варшаве, Тамбове і інш. Развіццю нацыянальнай культуры спрыяла кадыфікацыя беларускай мовы. У 1908-10 былі спробы стварэння прыватных беларускіх школ.

Галоўным арэалам кансалідацыі беларускай нацыі сталі цэнтральныя і паўночна-заходнія часткі Беларусі (Лідскі, Дзісенскі, Ашмянскі, Вілейскі, Гродзенскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Слуцкі і Мінскі паветы). Менавіта сярэднебеларускія гаворкі, асабліва іх паўночна-заходняя група, склалі дыялектную аснову беларускай літаратурнай мовы. На пач. ХХ ст. нацыянальная самасвядомасць стала характэрнай рысай прадстаўнікоў практычна ўсіх класаў і сацыяльных слаёў грамадства, што сведчыла пра завяршэнне фарміравання беларускай нацыі як самастойнага этнасацыяльнага арганізма.

Сучаснае рассяленне беларусаў[правіць | правіць зыходнік]

Агульная колькасць, тыс.ч. Беларусь Расія Украіна Казахстан Латвія Літва Эстонія Польшча
Перапіс у СССР (1979) 9463[2] + ~1000[3] 7569 1052 406 178 112 58 23


Перапісы 2000-х гадоў 8159[1] 808 276 112 97 43 16 48

Гл. таксама Перапіс насельніцтва Беларуская эміграцыя

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Даныя перапісу ў Беларусі (1999).
  2. У межах СССР.
  3. За межамі СССР.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Карскі Я. Беларусы / Яўхім Карскі. — Мн.: МГА «Бел. кнігазбор», 2001. — 637 с. (Беларускі кнігазбор).
  • Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Беларускія плямёны: