Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Вітольд Бялыніцкі-Біруля)
Перайсці да: рух, знайсці
Вітольд Бялыніцкі-Біруля
М. Зайцаў. «Партрэт В. К. Бялыніцкага-Бірулі», 1922. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
М. Зайцаў. «Партрэт В. К. Бялыніцкага-Бірулі», 1922. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Імя пры нараджэнні:

Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля

Дата нараджэння:

12 лютага 1872({{padleft:1872|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})

Месца нараджэння:

в. Крынкі, Магілёўская губерня Расійская імперыя цяпер Бялыніцкі раён Беларусь

Дата смерці:

18 чэрвеня 1957({{padleft:1957|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}) (85 гадоў)

Месца смерці:

Дача «Чайка» (Удомля) Цвярская вобласць

Грамадзянства:

Сцяг РасііСцяг СССР

Жанр:

Пейзаж

Вучоба:

Кіеўская рысавальная школа Мурашка М. І., МВЖЛД

Стыль:

рэалізм

Уплыў:

Левітан І. І.

Уплыў на:

Бархаткоў А. С.

Узнагароды:
  • залаты медаль Каўказскай юбілейнай выстаўкі сельскай гаспадаркі і прамысловасці (1901);
  • ганаровы медаль Мюнхенскай міжнароднай выстаўкі (1911) за карціну «Час цішыні»;
  • бронзавы медаль Міжнароднай выстаўкі ў Барселоне (1911).

Дзяржаўныя:[1]

Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга  — 1943 Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга  — 1949
Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР
Званні:
Commons-logo.svg Працы на Вікісховішчы

Вітольд Каэтанавіч БЯЛЫНІЦКІ-БІРУЛЯ (29 лютага 1872, ф. Крынкі[5] Аршанскага павета Магілёўскай губерні, цяпер Бялыніцкі раён Магілёўскай вобласці — 18 чэрвеня 1957, Масква) — беларускі[5] і рускі[5] жывапісец-пейзажыст, народны мастак БССР (1944 г.) і РСФСР (1947), сапраўдны член Акадэміі мастацтваў СССР (1947)[6]. Член Таварыства перасоўных мастацкіх выстаў (з 1904), Саюза рускіх мастакоў, АМРР (з 1922)[7]. Развіваў традыцыі рускага лірычнага пейзажу канца XIX стагоддзя[8].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства і пачатковая адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

«З ваколіц Пяцігорска». 1892 год. Дзяржаўная Траццякоўская галерэя

Паходзіў са шляхецкага роду. Нарадзіўся ў вёсцы Крынкі Бялыніцкага павета Магілёўскай губерні Расійскай імперыі у сям'і дробнага арандатара. Маёнтак Крынкі знаходзіўся ў трох км на поўнач ад вёскі Цяхцін ў 20 км ад Бялынічаў. Дзяцінства прайшло на Віцебшчыне. Сям'я часта мяняла месца жыхарства. Бацька служыў у дняпроўскім параходстве і часта браў сына ў плаванне па Дняпру, Прыпяці і Сажу.

Некаторы час мастак жыў у Кіеве ў старэйшага брата Аляксандра. Вучыўся спачатку ў Кіеўскім кадэцкім корпусе(руск.) бел., затым перайшоў у Кіеўскую малявальную школу(укр.) бел. М. І. Мурашка(руск.) бел. (1885-89), пазней з'ехаў у Маскву і паступіў у Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства(руск.) бел.[5] на курс да выкладчыкаў С. А. Каровіна(руск.) бел., В. Д. Паленава(руск.) бел., І. М. Пранішнікава(руск.) бел.. У Маскве мастак пазнаёміўся з І. І. Левітанам, працаваў у яго майстэрні. Пад уплывам педагогаў захапіўся пейзажам.

Яшчэ ў пэрыяд навучання, у 1890-я гг., творы В. Бялыніцкага-Бірулі выклікалі сур'ёзную зацікаўленасць у аматараў прыгожага мастацтва. У 1892 годзе П. М. Траццякоў набывае для сваёй галерэі палатно «З ваколіцы Пяцігорска».

Першыя поспехі[правіць | правіць зыходнік]

Творчасць В. Бялыніцкага-Бірулі шчыльна злучана з асобай слыннага мастака Ісака Левітана, які паспрыяў мастаку ў выставачнай справе. З 1897 года Бялыніцкі-Біруля дэманструе свае карціны на выстаўках Маскоўскага аб'яднання аматараў мастацтваў і Маскоўскага таварыства мастакоў, на Міжнародных выстаўках і конкурсах. З 1899 года імя мастака з'яўляецца ў каталогах перасоўных выставак. Пейзаж «Вечныя снягі», які экспанаваўся на Каўказскай юбілейнай выстаўке ў 1901 годзе, адзначаецца залатым медалём. У 1904 годзе Бялыніцкага-Бірулю абіраюць членам Таварыства перасоўнікаў(руск.) бел., а праз чатыры гады ён ганаруецца званнем акадэміка(руск.) бел. жывапісу. З'яўляецца таксама членам Саюза рускіх мастакоў(руск.) бел. і Таварыства мастакоў імя А. І. Куінджы(руск.) бел.. У 1911 годзе карціна «Час цішыні» атрымала два медалі: ганаровы — у Мюнхене, бронзавы — у Барселоне[9].

У тым жа годзе ім створана карціна «Зімовы сон» — адно з лепшых палотнаў В. К. Бялыніцкага-Бірулі. За гэтую карціну мастак таксама быў узнагароджаны бронзавым медалём на Міжнароднай выстаўцы ў Барселоне. У карціне выкарыстаны мінімум сродкаў выказвання. Толькі некалькі плоскасцяў і невялікая колькасць ліній складаюць яе кампазіцыю. У цэнтры карціны размяшчаецца храм, абрысы якога выступаюць на фоне неба. Мазок ледзь прыкметны. Усе быццам ахутана смугой сгусцелага змяркання. Нягледзячы на лаканізм выразных сродкаў, карціна эмацыйна насычаная, што дасягаецца майстэрскай распрацоўкай адценняў каляровых суадносін[10].

А. В. Мараваў(руск.) бел. і В. К. Бялыніцкі-Біруля (крайнія злева), прыносяць у дар спікеру палаты абшчын(руск.) бел. Джэймсу Лоўтэру(англ.) бел. забітых імі трох мядзведзяў у Сакольніках.
Фатаграфія К. А. Фішара(руск.) бел., 1912[11][12].

Дача «Чайка»[правіць | правіць зыходнік]

У 1912 годзе мастак набыў ўчастак зямлі ў Цвярской губерні на беразе возера Удомля, недалёка ад месцаў, дзе часта працаваў І. І. Левітан, і пабудаваў тут дом з майстэрняй. Сваю невялікую сядзібу ён назваў «Чайка»(руск.) бел.. З «Чайкай» звязана вялікая частка творчага і асабістага жыцця майстра. Возера Удомля і яго наваколлі сталі невычэрпнай крыніцай матываў для яго далейшай творчасці.

У 1917 годзе Бялыніцкі-Біруля арганізаваў мастацкую школу для сялянскіх дзяцей[13].

У жывапісе працягвае развіваць традыцыі «рускага імпрэсіянізму», падобна І. Э. Грабару(руск.) бел., К. Ф. Юону(руск.) бел. і В. М. Бакшэеву(руск.) бел..

Падарожжы[правіць | правіць зыходнік]

У 1922 годзе Бялыніцкі-Біруля становіцца адным з арганізатараў і членам Асацыяцыя мастакоў рэвалюцыйнай Расіі(руск.) бел.[5]. У савецкі час ён працягвае развіваць традыцыі рускага лірычнага пейзажу канца XIX стагоддзя, становіцца адным са стваральнікаў жанру мемарыяльнага пейзажу. У 1920-я і 1930-я гады мастак шмат падарожнічае па краіне. Яго цікавяць першыя доследы рэканструкцыі сельскай гаспадаркі ў саўгасе «Гігант» і камуне «Сейбіт», будаўніцтва «Азоўсталі»(руск.) бел., пераўтварэнне Поўначы. У 1933, 1935 і 1937 гадах ён пабываў у Запаляр'і на Кольскім паўвостраве, чаму прысвечаны некалькі серый пейзажаў[14]. Пісаў Баранцава і Белае мора, раку Церыберку(руск.) бел.[15], горы Хібіны, возера Вуд'яр.

У 1936 годзе мастак наведвае пушкінскія месцы — Міхайлаўскае(руск.) бел. і Трыгорскае(руск.) бел. — і прывозіць адтуль цэлую серыю карцін. Пабываўшы ў сядзібе Чайкоўскага(руск.) бел. ў Клін, ён выстаўляе новыя пейзажы — куткі прыроды, якія любіў класік рускай музыкі. Піша таксама серыі пейзажаў Горак Ленінскіх(руск.) бел., Горы​​ і Яснай Паляны(руск.) бел.[5].

Вялікая Айчынная вайна і пасляваенныя гады[правіць | правіць зыходнік]

Тэма Вялікай Айчыннай вайны адзначана ў творчасці мастака карцінамі «Чырвоная Армія ў лясах Карэліі», «Па слядах фашысцкіх варвараў» (1942).

У 1944 годзе працаваў у Архангельску, дзе адлюстроўваў помнікі старажытнарускага драўлянага дойлідства XVi—XVII стст.

Месца былога фальварка Крынкі

У 1947 годзе яму прысвоілі званне народнага мастака РСФСР (званне народнага мастака БССР ён атрымаў у 1944 годзе), абралі сапраўдным членам Акадэміі мастацтваў СССР(руск.) бел.. З мая і да сярэдзіны чэрвеня мастак жыў і працаваў на Белай дачы ў наваколлі Мінска. Тут ён напісаў некалькі дзясяткаў эцюдаў, якія сталі асновай цыклу карцін, прысвечаных Беларусі: «Зялёны май», «Зазелянелі беларускія бярозкі», «Яблыні ў квецені». У 1944 годзе прымаў удзел у арганізацыі мастацкай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР, у Маскве[5].

Ля Мінска быў знойдзены матыў для карціны «Беларусь. Ізноў заквітнела вясна»[16].

У 1947 годзе падарожнічаў па Беларусі[5].

Пра сваё дачыненне да Беларусі В. Бялыніцкі-Біруля пісаў:

Блукаючы са стрэльбай і фарбамі па палетках, далінах і пералесках Беларусі, сустракаючы і праводзячы зоры ля вогнішчаў, начуючы ў лесе, прыслухоўваючыся да галасоў прыроды, я глыбей адчуў яе прыгажосць, навучыўся яе разумець.

Памёр мастак на сваёй дачы «Чайка» 18 чэрвеня 1957 года ва ўзросце 85 гадоў, пакінуўшы ў спадчыну вялікую колькасць сваіх твораў. Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Развіваў традыцыю лірычнага пейзажа канца XX ст[5]. Палотны В. Бялыніцкага-Бірулі ўражваюць эмацыйнасцю, неабходнай мерай абагульнення, якая не губляе пры гэтым канкрэтыку месца. Мастак карыстаецца ўдалым спалучэннем мяккага серабрыста-бэзавага і зеленаватага колераў. Для яго твораў характэрны тонкае адчуванне колеру, своеасаблівае лірычнае гучанне[5].

Пэйзажыст па-майстэрску распрацоўваў ледзь прыкметныя нюансы, характэрныя для таго ці іншага часу дня, пэўнай пары году. Карціны і шматлікія эцюды вылучаюцца асаблівай тонкасцю, мяккасцю і непаўторным лірызмам, глыбінёй успрымання і перадачы жывой прыроды.

Творчасць таленавітага мастака выклікала зацікаўленасць у выбітнага прадстаўніка расійскага рэалізму Іллі Рэпіна:

На выстаўцы, калі я даведаўся, што няма Вашых карцін, вельмі засумаваў па Вас. Я так звыкся асвяжацца душою перад вашымі жывымі павевамі праўды, простасці і свабоды. І… я заўсёды з новым і большым задавальненнем гляджу на Ваш пагорак, з хатамі занесенымі снегам; люблю гэтыя беражкі, што белымі краямі люструюцца ў горнай рэчцы.

— Репин. И. Письма. Москва, 1969, Т. 2, С. 263

Творчая спадчына[правіць | правіць зыходнік]

У Беларусі знаходзяцца 444 палатна В. К. Бялыніцкага-Бірулі. Найбольшую калекцыю твораў мастака можна бачыць у Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь), таксама палотны знаходзяцца ў Магілёўскім музеі Бялыніцкага-Бірулі, Бялыніцкім мастацкім музеі, Віцебскім мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя Паўла Масленікава.

Шмат твораў захоўваецца ў Маскве (Дзяржаўная Траццякоўская галерэя, прыватныя зборы), у музеях Кастрамы, Ніжняга Ноўгарада, Краснаярска(руск.) бел., Варонежа, Томска, Чалябінска, Стаўрапаля, Адэсы, Днепрапятроўска, Кіева, Кыргызстана.

Узнагароды і памяць[правіць | правіць зыходнік]

Мемарыяльны знак на месцы былога фальварка Крынкі

Народны мастак Беларусі (1944) і РСФСР (1947). Ганаровы акадэмік АН БССР (1947), правадзейны чалец Акадэміі мастацтваў СССР (1947).

Імем В. Бялыніцкага-Бірулі названы Бялыніцкі мастацкі музей[5]. У Магілёве адчынены Магілёўскім музеі Бялыніцкага-Бірулі, філіял Нацыянальнага мастацкага музея, дзе шырока прадстаўлена творчая спадчына мастака.

У Магілёве і Бялынічах названыя вуліцы ў гонар мастака.

Ніна Іосіфаўна Мацяш напісала тэлесцэнарый пра творчасць В. Бялыніцкага-Бірулі «Пясняр роднай прыроды» (пастаўлены ў 1978).

Віктар Філімонавіч Карамазаў стварыў аповесць «Крыж на зямлі і поўня ў небе: Эскізы, эцюды і споведзь Духу, альбо Аповесць-эсэ жыцця жывапісца і паляўнічага Бялыніцкага-Бірулі» (1991), прысвечаную мастаку. Паводле аповесці быў зняты фільм «Крыж на зямлі і поўня ў небе» (рэж. Валерый Басаў, «Нацыянальная тэлерадыёкампанія Беларусі») (1992))

Майсей Залманавіч Бераў зняў пра В. Бялыніцкага-Бірулю дакументальны фільм «Гадзіна цішыні».

У Бялыніцкім раёне пастаянна праводзяцца пленэры з удзелам мастакоў з Мінска, Магілёва, Бялынічаў, Масквы, Кастрамы, пасля чаго значна папаўняюцца фонды мастацкіх музеяў.

На месцы былога фальварка Крынкі, дзе нарадзіўся мастак, усталяваны мемарыяльны знак. У Магілёве ля музея імя Бялыніцкага-Бірулі усталяваны бюст мастака.

У СССР і Беларусі неаднаразова выпускаліся паштовыя маркі ў гонар мастака і яго творчай спадчыны.

Зноскі

  1. Булатов Б., Иванов П. Советский живописец-пейзажист (руск.)  // «Калининская правда» : газета. — Калинин: Калининская правда, 1952. — В. от 22 июня.
  2. Кондаков С. Н. Бялыницкiй-Бируля, Витольдъ Каэтановичъ // Список русских художников к юбилейному справочнику Императорской Академии Художеств = Cписокъ русскихъ художниковъ къ юбилейному справочнику Императорской Академiи Художествъ — СПб.: Товарищество Р. Голике и А. Вильборг., 1914. — Т. II. — С. 29. — 454 с.
  3. Гибок-Гибковский, Алесь Человек перламутрового неба (руск.)  : газета. — Минск: редакции газеты «Советская Белоруссия», 2008. — В. от 26 сентября. — № 181 (23081).
  4. Калининское отделение Союза Советских художников Некролог (руск.)  // «Калининская правда» : газета. — Калинин: 1957. — В. от 20 июня.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович // Биографический справочник — Мінск: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 97. — 737 с.
  6. БЯЛЫНИЦКИЙ-БИРУЛЯ Витольд Каэтанович // Большой Энциклопедический словарь. 2000. (руск.) 
  7. Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович // Большая Советская Энциклопедия. (В 30 томах). / Гл. ред. А. М. Прохоров — 3-е. — М.: «Советская Энциклопедия», 1971. — Т. 4 «Брасос — Веш». — С. 212. — 600 с. — 630000 экз.
  8. Биография в энциклопедии русской живописи (руск.) 
  9. Борисенко Н. С. Художественный музей В. К. Бялыницкого-Бирули (руск.)  (2008-03-10). Архівавана з першакрыніцы 21 студзеня 2012. Праверана 25 ліпеня 2011.
  10. Виртуальная выставка
  11. Фишер К. А. Английские гости в Сокольниках (руск.)  // «Искры». Год двенадцатый. : журнал. — СПб.: 1912. — В. Воскресенье, 5 февраля.. — № 6.
  12. Бялыніцкі-Біруля быў заўзятым паляўнічым і забіў за сваё жыццё болей сарака мядзведзяў (руск.) .
  13. Могилёвский портал Благотворительная акция прошла в музее Бялыницкого-Бирули (руск.)  (2011-02-28). Архівавана з першакрыніцы 21 студзеня 2012. Праверана 25 ліпеня 2011.
  14. Науч.-изд. совет: Евдокимов Ю. А. (пред. НИС) [и др.]. Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович // Кольская энциклопедия. — Санкт-Петербург: ООО «Сказ», 2008. — Т. I. — С. 369. — 593 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9637-0023-5
  15. Карціна «Пачатак палярнай зімы. Рака Териберка у Баранцава мора. Эцюд». 1935—1937
  16. Музей В. К. Бялыницкого-Бирули. Могилёв (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 21 студзеня 2012. Праверана 25 ліпеня 2011.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Аляксей Харак. Вітольд Бялыніцкі-Біруля // Роднае слова. — Мн: 2008. — № 1. — С. 105. — ISBN 0234-1360.
  • Беларуская энцыклапедыя. Т. 3. — Мн., 1996. — С. 402.
  • Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995. — С. 140.
  • Национальная Академия наук Беларуси: персональный состав. — Мн., 2004. — С. 312—313.
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. — Мн., 1994. — С. 164.
  • Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 1. — Мн., 1984. — С. 545.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]