Першабытнае грамадства

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Наскальны жывапіс у пячоры Ласко, Францыя, прыкладна 14 тысяч гадоў да н.э., верхні палеаліт

Першабытнае грамадства (абшчынна-родавае, родавае грамадства) — умоўная назва перыяду ў гісторыі чалавецтва ад з'яўлення чалавека да з'яўлення першых класавых грамадстваў або паводле іншага вызначэння да з'яўлення пісьмовай гісторыі, т.б. да з'яўлення пісьменнасці. Часавыя межы перыяду вызначаюцца прыблізна ад 2,5 млн гадоў таму да 8-5 тыс. гадоў таму, але і ў наш час існуюць перыферыйныя грамадствы, якія жывуць першабытнаабшчынным ладам. Тэрмін «дагістарычны» ўвайшоў ва ўжыванне ў XIX стагоддзі. У шырокім сэнсе слова «дагістарычны» дастасавальны да любога перыяду да вынаходства пісьменства, пачынаючы з моманту ўзнікнення Сусвету, але ў вузкім — толькі да дагістарычнаму мінулагу чалавека. Паколькі, па вызначэнні, аб дадзеным перыядзе няма пісьмовых крыніц, пакінутых яго сучаснікамі, інфармацыю пра яго атрымліваюць, абапіраючыся на звесткі такіх навук, як археалогія, этналогія, палеанталогія, біялогія, геалогія, антрапалогія, археаастраномія, паліналогія.

Паколькі пісьменнасць з'явілася ў розных народаў у розны час, да шматлікіх культур тэрмін «дагістарычны» альбо не ўжываецца, альбо яго сэнс і часавыя межы не супадаюць з чалавецтвам у цэлым. У прыватнасці, перыядызацыя дакалумбавай Амерыкі не супадае па этапах з Еўразіяй і Афрыкай. У якасці крыніц аб дагістарычных часах культур, да апошняга часу пазбаўленых пісьменства, могуць быць вусныя паданні, якія перадаваліся з пакалення ў пакаленне.

Першабытнае грамадства характарызуецца калектыўнай працай і спажываннем. Пачало складвацца больш як 1,5 млн г. назад. Развівалася разам са станаўленнем чалавека, удасканаленнем метадаў выкарыстання гатовых дароў прыроды, а потым і развіццём прадукцыйных сіл.

Перыядызацыя[правіць | правіць зыходнік]

Першабытнае грамадства прайшло некалькі этапаў станаўлення і развіцця: першабытны чалавечы статак (праабшчына), ранняя родавая абшчына (каменны век), пазнародавая патрыярхальная абшчына (бронзавы век), распад родаплемяннога ладу і пераход да феадалізму (жалезны век).

Перыядызацыя Л. Г. Моргана[правіць | правіць зыходнік]

Спроба першай перыядызацыі гісторыі першабыінага грамадства належыць амерыканскаму этнолагу Л. Г. Моргану. Раўналежна існуюць некалькі сацыяльных і агульная (гістарычная) перыядызацыя.

Морган падзяліў эпохі дзікасці, варварства і цывілізацыі на ніжнюю, сярэднюю і вышэйшую прыступцы. Асноўны крытэры — узровень развіцця прадукцыйных сіл («прагрэс у вытворчасці сродкаў да жыцця»). У плыні часу выявіліся недахопы яго перыядызацыі, гэта значыць адсутнасць у цэлага шэрагу этнічных груп вынаходстваў і адкрыццяў.

Іншыя перыядызацыі[правіць | правіць зыходнік]

Існуе некалькі перыядызацый гісторыі першабытнага грамадства, кожная з якіх адлюстроўвае характар дысцыплін, што ўдзельнічалі ў яе распрацоўцы — археалагічная, палеаантрапалагічная (бiялагiчная) і агульнагістарычная. Археалагiчная перыядызацыя паводле галоўнага матэрыялу для вырабу прылад працы ў асноўным змяшчае першабытнае грамадства ў каменны век (2,5 млн г. таму — ~4000 да н.э.). Бiялагiчная падзяляе гісторыю першабытнага грамадства паводле эвалюцыi ў антрапалагiчным выглядзе чалавека: архантрап, палеаантрап, неаантрап (лац.: Homo sapiens — чалавек разумны). Агульнагістарычная — паводле змен у сацыяльна-эканамiчных фармацыях: праабшчына (першабытны чалавечы статак), раннерадавая абшчына, познарадавая абшчына.

Мастацтва[правіць | правіць зыходнік]

Наскальныя малюнкі ў пячоры Альтаміра, Іспанія

Пачатковыя імпульсы выяўленчай дзейнасці вядомы ў неандэртальцаў, фарміраванне першабытнага мастацтва адносіцца да позняга палеаліту і паяўлення сучаснага чалавека (40—30 тыс. г. назад).

Самыя раннія творы, выкананыя першабытным чалавекам, — наскальныя малюнкі, скульптуры з косці і дрэва, побытавыя прадметы, упрыгожаныя арнаментам. Старажытныя людзі не толькі стваралі патрэбныя ім рэчы, але і ўпрыгожвалі іх, выконваючы выявы, што апавядалі аб рэчаіснасці, падзеях з жыцця. Прычынай узнікнення мастацтва з'яўляецца развіццё грамадства і яго асновы — працы. Менавіта яна фарміравала пачуцці, прымушала асобу бачыць якасную разнастайнасць і багацце свету, выхоўвала такія паняцці, як мэтазгоднасць, адпаведнасць формы прадмета яго прызначэнню. Працэс працы ўплываў на ўяўленні чалавека аб сіметрыі, меры і ўпарадкаванасці, прыгажосці, гармоніі. Вялікую ролю ў развіцці мастацтва адыгрывалі свядомасная мэтанакіраваная дзейнасць асобы, наяўнасць папярэдняй задумы, якую трэба было ажыццяўляць. Мастацкая творчасць чалавека была звязана з яго ўяўленнямі, верай у магчымасць змяніць рэчаіснасць, напрыклад пры дапамозе магічных танцаў, якія імітавалі сцэны палявання, ці выяў жывёл («забіўшы» іх, можна было спадзявацца на поспехі ў сапраўдным паляванні).

У жыцці першабытнага чалавека праца, мастацтва, культавыя ўяўленні, пачаткі навуковых ведаў не былі адасобленымі. Яны існавалі ў жыцці і свядомасці злітна, сінкрэтычна. Чалавек не вылучаў сябе з прыроды, а ўспрымаў уласную асобу як частку яе працэсаў і з'яў. Першапачаткова мастацтва не было аформлена ў асобны від дзейнасці і было звязана з працоўным працэсам, паляўнічай (пазней і аграрнай) магіяй, выяўляла асноўныя жыццёвыя інтарэсы і светаўяўленне першабытнага чалавека, адухоўленне сіл прыроды (анімізм), культ жывёл — прабацькоў роду (татэмізм) і інш. Сярод матываў першабытнага мастацтва пашыраны гравіраваныя, рэльефныя і жывапісныя выявы (наскальнае мастацтва) жывёл — аб'ектаў палявання, схематычныя фігуры чалавека. Характэрныя абагульнена-выразныя скульптурныя фігуркі жывёл і іх гравіраваныя выявы на косці і камені, просты геаметрычны арнамент на посудзе і прыладах працы, пятрогліфы.

З'яўленне рэлігіі[правіць | правіць зыходнік]

З пункту гледжання вядомага эвалюцыяніста і папулярызатара навуковага атэізму Клінтана Докінза, выкладзенай у кнізе «Ілюзія бога», рэлігія ўяўляецца як пабочны прадукт нейкай сацыяльна-карыснай з'явы, якая валодае прыкметамі «псіхічнага віруса» — мема.

У марксізме лічыцца[1], што коранем рэлігіі з'яўляецца рэальнае практычнае бяссілле чалавека, якое выяўляецца ў яго паўсядзённым жыцці ў тым, што ён не здольны самастойна забяспечыць поспех сваёй дзейнасці.

Згодна з уяўленнямі канцэпцыі «перадрэлігіёзнага перыяду», у гісторыі чалавецтва існаваў перыяд, калі не існавала ніякіх рэлігійных уяўленняў. Пасля ў сілу тых ці іншых прычын у людзей паўсталі рэлігійныя вераванні.

З эпохі неаліту ўзніклі складаныя рэлігійныя культы. Рэлігійныя перакананні ў гэты перыяд звычайна складаліся ў глыбокай пашане да Нябеснай маці, Нябеснаму бацьку, Сонцу і Месяцу як бажаству. Характэрнай для неаліту была тэндэнцыя пакланення антрапаморфным боствам.

У першабытных плямёнаў не было спецыяльных служыцеляў культу, гэта значыць рэлігійна-магічныя абрады здзяйсняліся пераважна кіраўнікамі радавых груп ад імя ўсяго роду або людзмi, які паводле асабістых якасцей набылі рэпутацыю дасведчаных у прыёмах уздзеяння на свет духаў і багоў. З развіццём сацыяльнай дыферэнцыяцыі вылучыліся прафесійныя жрацы, якія надалі сабе выключнае права зносінаў з духамі і багамі.

Зноскі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества. М., 1999; М., 2001.
  • Першабытнае грамадства // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн., 2001.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]