Геаграфія Польшчы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Тапаграфічная карта Польшчы.

Польшча — краіна ў Цэнтральнай Еўропе, якая знаходзіцца паміж Германіяй на захадзе, Чэхіяй і Славакіяй на поўдні, Украінай і Беларусьсю на ўсходзе, і Балтыйскім морам, Літвойй і Расіяй на поўначы. Яна займае плошчу ў 312679 км2 і мае збольшага ўмераны клімат.[1]

Становішча[правіць | правіць зыходнік]

Краіна працягваецца з поўначы на захад на 876 км, з усходу на захад — на 689 км, агульная плошча складае 312679 км2. Сярэдняя вышыня над роўнем мора складае 173 м, пагатоў толькі 3% тэрыторыі краіны — уздоўж паўднёвай граніцы — размяшчаецца на вышыні звыш 500 м. Найвышэйшы пункт — гара Рысы, якая сягае 2499 метраў і знаходзіцца ў Высокіх Татрах. Каля 60 кв. км уздоўж Гданьскай бухты палягаюць ніжэй за ровень мора.

Польшча мае ў асноўным раўнінны рэльеф, які толькі на поўдні ўпіраецца ў Карпацкія горныя ланцугі. На поўначы краіна дасягае Балтыйскага мора, але на захадзе і ўсходзе не мае выразных межаў. Такім чынам, гэты край уяўна злучае Германію і іншыя краіны Заходняй Еўропы з Беларусьсю, Літвой і іншымі краінамі Усходняй Еўропы. Зусім непрыметна польскія раўніны пераходзяць на захадзе ў нізіны Паўночна-Усходняй Германіі, а на ўсходзе — у раўніны Беларусі.

Геалогія і рэльеф[правіць | правіць зыходнік]

Большая частка краіны размешчана на пліце старажытнай Усходне-Еўрапейскай платформы. Таму звыш 90 % яе тэрыторыі — раўніны, а сярэдняя абсалютная вышыня яе паверхні — каля 170 м. Але пры гэтым рэльеф характарызуецца разнастайнасцю. Берагі Балтыйскага мора нізкія, пясчаныя, з дзюнамі і косамі, зрэзаныя шматлікімі бухтамі і залівамі. Уздоўж узбярэжжа цягнецца вузкая раўніна, якая ўтварылася на месцы адступіўшага мора. Далей на поўдзень рэльеф сфарміраваны старажытным абледзяненнем. З захаду на ўсход краіну перасякае канцавая марэнная Балтыйская града. У ланцугу яе пагоркаў з крутымі схіламі (да 300 м) знаходзяцца шырокія ўпадзіны — паазер’і, у якіх сканцэнтравана мноства азёр. Цэнтральная частка занята забалочанымі водна-ледавіковымі нізінамі. Паўднёвая ўскраіна Польшчы — горная. На паўднёвым захадзе краіны знаходзяцца ўзвышшы (Малапольскае, Верхне-Сілезскае) і сярэдневышынныя горы Судзеты (гара Снежка, 1605 м). Яны адносяцца да вобласці старажытнай складкаватасці. У час маладой складкаватасці ўтвораны Карпаты. У Высокіх Татрах — на самым поўдні — знаходзіцца вышэйшы пункт краіны (гара Рысы, 2499 м). Тут Карпаты глыбока рассечаны цяснінамі на глыбавыя крышталічныя масівы з ледавіковымі формамі рэльефу.

Краіна багата карыснымі выкапнямі. Гэта жалезныя, медныя, цынкавыя і свінцовыя руды Сілезіі; каменны вугаль Люблінскага і Сілезскага (аднаго з самых буйных у Еўропе) басейнаў; буры вугаль; каменная і калійныя солі; прыродны газ, нафта і сера перадгор’яў Карпат.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Польшчы умераны, пераходны ад марскога да кантынентальнага. Пануе заходні перанос, таму ў напрамку на ўсход павялічваецца кантынентальнасць. Зімой на ўзбярэжжы і на захадзе цяплей (–1 °С), чым у цэнтральных раёнах (–3 °С). Летам — наадварот: +16 °С — на поўначы і +19 °С — у цэнтры. Самыя нізкія тэмпературы ў гарах: зімой –6 °С, летам + 10…+14 °С. На раўнінах выпадае 500—600 мм ападкаў за год, у гарах — да 1800 мм, максімум прыпадае на лета.

Гідраграфія[правіць | правіць зыходнік]

Рэкі[правіць | правіць зыходнік]

Галоўныя рэкі Польшчы: Вісла, Одра і Варта — пачынаюцца блізка адна каля другой, і затым расцякаюцца ў розныя бакі, ствараючы адзіную сетку водных артэрый.

Вісла пачынаецца ў Заходніх Карпатах і ў сваёй вышнявіне цячэ на ўсход па глыбокай даліне, агібаючы з поўдня Паўднёва-Польскія ўзвышшы. Далей Вісла прымае з правага боку прытоку Сан, якая таксама пачынаецца ў Карпатах. Злучыўшыся з Санам, Вісла прабіваецца ў вузкай цясніне праз пас узвышшаў на поўнач і трапляе ў паласу нізін, дзе зварочвае на паўночны захад і прымае свае галоўныя прытокі: злева Піліца, справа Вепш, Нараў і Заходні Буг. Далей у сваёй нізавіне Вісла зноў цячэ на поўнач, прарываецца праз Вазёрныя ўзгор’і і шырока разліваецца каля мора ў вялізную дэльту.

Азёры[правіць | правіць зыходнік]

Азёры ў Польшчы ў асноўным ледавіковага паходжання (акрамя горных), размешчаныя ў значнай ступені на поўначы краіны і згрупаваныя ў раёнах, вядомых як азёрныя краі. Найвялікшым возерам Польшчы з’яўляецца возера Снярдвы. Другім паводле плошчы — возера Мамры (абодва ў Мазурыі). Іншыя вялікія азёры — Лебскае і Драўскае азёры ў Памор’і.

Шмат невялікіх азёраў у так званых азёрных краях (у Вармінска-Мазурскім, Паморскім, Люблінскім, Велікапольскім ваяводствах). Існуе таксама вялікая колькасць горных азёраў у Татрах. Возерам з найвялікшай глыбінёй з’яўляецца возера Ганча — больш за 100 м.

Глебы і расліннасць[правіць | правіць зыходнік]

Лясы, якія некалі займалі амаль усю краіну, цяпар пакрываюць каля 27 % яе плошчы. У іх пераважаюць хвойныя пароды — сасна і елка, у гарах — піхта. На поўначы і ўсходзе вялікія плошчы заняты верашчатнікамі і тарфянікамі. Захаваліся вялікія масівы лясоў (пушчы) — Белавежская, Аўгустоўская і інш. Тут створаны нацыянальныя прыродныя паркі, рэзерваты. На захадзе і поўдні краіны лясы змешаныя з шыракалістымі пародамі — букам і дубам.

На раўнінах пераважаюць дзярнова-падзолістыя пясчаныя глебы — кіслыя і малагумусныя, часта сустракаюцца забалочаныя. Больш урадлівыя — бурыя лясныя і алювіяльныя — канцэнтруюцца ў перадгор’ях і па далінах рэк.

Зноскі

  1. Mały rocznik statystyczny polski / Główny Urząd Statystyczny — 2008.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с.: іл. ISBN 978-985-03-1594-6

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]