Лезгінскія мовы
Лезгінскія мовы | |
---|---|
Таксон | галіна |
Статус | агульнапрызнана |
Арэал | поўдзень Дагестана, поўнач Азербайджана, усход Грузіі |
Колькасць носьбітаў | каля 882 100 |
Класіфікацыя | |
Катэгорыя | Мовы Еўразіі |
Паўночнакаўказская надсям’я (гіпатэтычная) |
|
Склад | |
5 падгруп жывыя: агульская, арчынская, будухская, крызская, лезгінская, рутульская, табасаранская, удзінская, цахурская мёртвыя: агванская |
|
Час падзелу | каля 3,5 тысяч гадоў таму |
Коды моўнай групы | |
ISO 639-2 | — |
ISO 639-5 | — |
Лезгінскія мовы (лезгінская моўная група; таксама самурскія мовы[1][2]) — галіна нахска-дагестанскіх моў[3], якая ўключае дзевяць жывых (агульская, арчынская, будухская, крызская, лезгінская, рутульская, табасаранская, удзінская і цахурская) і адну мёртвую (агванская) мовы. Лезгінскія мовы з’яўляюцца самай паўднёвай галіной нахска-дагестанскай сям’і[4]. Гістарычна яны распаўсюджаны на поўдні Дагестана і поўначы Азербайджана, а таксама прадстаўлены на ўсходзе Грузіі (удзінская мова).
Лік гаворачых на іх каля 882 100 чалавек (2017)[5]. З пункту гледжання сацыялінгвістыкі лезгінскія мовы маюць вельмі розны статус: калі, напрыклад, на ўласна лезгінскай мове гаворыць больш за шэсцьсот тысяч чалавек і існуе шырокая літаратура, то на арчынскай мове, якая да 2006 года не мела пісьменства, гавораць толькі жыхары аднаго горнага паселішча.
Народнасці лезгінскай групы як па мове, так і ў этнакультурных адносінах блізкія з іншымі народамі Дагестана. Продкі гэтых народнасцяў гістарычна ўваходзілі ў склад шматплемяннога дзяржаўнага аб’яднання — Каўказскую Албанію, і былі вядомыя пад агульным імем «лекаў»[6][7][8] або «албанаў» (не блытаць з балканскімі албанцамі)[9].
Паводле МСЭ, народнасці лезгінскай моўнай групы былі вядомыя як «лезгіны»[10], а па асманскіх крыніцах як «lezgi»[11].
Параўнанне моў
[правіць | правіць зыходнік]Навукоўцы разглядаюць адрозненні як вынік агульнага паходжання ад адной прамовы, на якой размаўлялі продкі сучасных лезгінскіх народаў некалькі тысяч гадоў таму[12].
Тэрміналогія і класіфікацыя
[правіць | правіць зыходнік]У дарэвалюцыйнай літаратуры пад назвай «лезгінскія» часам памылкова фігуравалі розныя дагестанскія мовы. Ё. А. Гюльдэнштэт (1745—1781), апісваючы падарожжа па Каўказе, прывёў наступны пералік моў: «Лезгінскія: анцугская, джарская, хунсагская, дзідойская»[13]. Першыя тры з’яўляюцца гаворкамі аварскай, а апошняя — адной з моў авара-анда-цэзскай галіны. Класіфікацыя, прапанаваная Ё. А. Гюльдэнштэтам, тут жа апынулася памылковай[13]. Таксама ён памылкова ў склад аварцаў уключыў лезгінамоўныя грамадствы Ахтыпара і Рутул[14]. Яшчэ адна памылковая класіфікацыя была дадзена Клапротам, які пад назвай «лезгінскія» мовы вызначыў аварскую, акушынскую (даргінскую), казікумухскую (лакскую) і іншыя[15].
У Спісе народнасцяў СССР, складзеным у 1927 годзе па матэрыялах Камісіі па вывучэнні племяннога складу насельніцтва СССР і сумежных краін, мовы агулаў, арчынцаў, будугаў, джэкаў[Заўвага 1], крызаў, рутульцаў, табасаран, удзінаў, хапутцаў[Заўвага 2], хіналугцаў і цахураў адзначаны як прыналежныя да «лезгінскай (кюрынскай) групы»[16].
Па класіфікацыі нямецкага мовазнаўцы А. Дыра кюрынская падгрупа дзеліцца на дзве часткі[17]:
- самурская: агульская, уласна кюрынскі (альбо лезгінская), рутульская, табасаранская, удзінская і цахурская мовы;
- шахдагская: будухская, джекская (альбо крызская), гапутлінская[Заўвага 3] і хіналугская мовы.
Савецкі мовазнаўца Р. М. Шаўмян, які абследаваў у 1937 годзе гільскую гаворку лезгінскай і шахдагскую мовы, у адным са сваіх артыкулаў выказаў меркаванне, што тэрмін «шах-дагская падгрупа» няслушны, паколькі ім нельга разам аб’яднаць мовы (крызскую і будухскую з аднаго боку і хіналугскую з другога), якія розныя на ўзроўні лексікі і граматыкі[18].
Мовы лезгінскай групы інакш таксама называюць самурскімі[19]. У залежнасці ад класіфікацыі дадзенае азначэнне ўключае розны пералік моў. Так, па прыблізнай схеме дагестанскіх моў, апісанай у Літаратурнай энцыклапедыі А. Л. Шамхалавым, вылучаецца лезгінская група, якая складаецца з лезгінскай, табасаранскай і самурскай (агульскай, будугскай, джэкскай, крызскай, рутульскай, удзінскай, хапутлінскай, хіналугскай і цахурскай) моў[20]. Тое самае паўтарае 1-е выданне ВСЭ[21] (дзе сустракалася таксама найменне «кюрынская моўная група»[22][23]).
Па 2-му выданню ВСЭ «самурскія мовы» складаюцца з агульскай, арчынскай, рутульскай, табасаранскай, цахурскай і шахдагскіх моў (будухскай, джэкскай і хіналугскай), але без уключэння удзінскай[19].
Па класіфікацыі, распрацаванай рускім мовазнаўцам М. Трубяцкім, склад лезгінскіх моў наступны[17]:
- самурская група
- паўночна-ўсходняя падгрупа (агульская, кюрынская і табасаранская);
- паўднёва-ўсходняя падгрупа (будухская, джэкская, рутульская і цахурская);
- арчынская мова;
- удзінская мова;
- хіналугская мова.
У цяперашні час ў складзе лезгінскіх мовы вылучаюцца наступныя групы[3]:
- арчынская мова
- удзінская мова
- усходнелезгінская падгрупа
- рутульска-цахурская падгрупа
- шахдагская
Чатыры падгрупы ўтвараюць так званую ўласна лезгінскую групу, супрацьпастаўленую удзінска-агванскай групе. Такім чынам, удзінская мова (і яе продак агванская мова) займае ў складзе групы найбольш перыферыйнае становішча: ён раней за ўсё аддзяліўся ад пралезгінскай мовы (па розных ацэнках, 3-3,5 тыс. гадоў таму)[Заўвага 4].
Па найбольш сучаснай класіфікацыі 2018 года хіналугская мова не прызнаецца часткай лезгінскай галіны, а ўтварае асобную галіну ў складзе нахска-дагестанскай (усходнекаўказскай) моўнай сям’і[крыніца?].
Пашыранасць
[правіць | правіць зыходнік]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_%D0%AE%D0%A4%D0%9E_%D0%B8_%D0%A1%D0%9A%D0%A4%D0%9E_%D0%BF%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%B8_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%2C_%D0%B2_%25.png/380px-%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_%D0%AE%D0%A4%D0%9E_%D0%B8_%D0%A1%D0%9A%D0%A4%D0%9E_%D0%BF%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%B8_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%2C_%D0%B2_%25.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%281721-1750%29.jpg/300px-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%281721-1750%29.jpg)
Лезгінскія мовы распаўсюджаны, пераважна, у паўднёвай частцы Дагестана і паўночных раёнах Азербайджана[3]. Удзінскі прадстаўлены ў Грузіі.
Сярод лезгінскіх моў ядзерную групу (яна ж самурская) складаюць сем моў, якія аб’ядноўваюцца ва ўсходнелезгінскую (агульская, лезгінская і табасаранская), заходнелезгінскую (рутульская і цахурская) і паўднёвалезгінскую (будухская і крызская) падгрупы. Астатнія дзве мовы (арчынская і ўдзінская) у генетычным і арэальным плане ўмоўна можна разглядаць як «перыферыйныя». Гэтыя дзве мовы раней за астатнія аддзяліліся ад пралезгінскай мовы, і калі арчынская выкарыстоўваецца на даволі значнай адлегласці ад «ядзернай» зоны (сяло Арчыб), то на ўдзінскай гавораць на самым поўдні лезгінамоўнай вобласці (пасёлак Нідж). Яшчэ адна мова — агванская (каўказска-албанская) — з’яўляецца мёртвай[4].
У геаграфічным плане мовы пашыраны наступным чынам:
- Табасаранская мова ахоплівае два раёны Дагестана — Табасаранскі і Хіўскі[25]. Яна дзеліцца на паўночную і паўднёвую гаворку, прычым паўднёвая з некаторымі складнікамі паўночнай лягла ў аснову літаратурнай мовы[25].
- Асноўным арэалам агульскай мовы з’яўляецца Агульскі раён; на ёй таксама гавораць у некалькіх сялібах у Курахскім раёне[26].
- На рутульскай мове размаўляюць у Рутульскім раёне Дагестана і ў Шэкінскім раёне (сяліба Шын ) Азербайджана[26].
- Цахурская мова распаўсюджана ў заходняй частцы Рутульскага раёна Дагестана, а таксама ў сумежных Закатальскім і Кахскім раёнах Азербайджана[26].
Пераважная большасць лезгінскіх моў маюць дыялекты, якія часам адрозніваюцца вельмі моцна (аж да адсутнасці ўзаемаразумення), як паўночны і паўднёвы дыялекты табасаранскага, уласна агульскі і кашанскія дыялекты агульскага, мухадскі і барчынска-хноўскі дыялекты рутульскага.
Моўныя рысы
[правіць | правіць зыходнік]У моўным стаўленні лезгінскія мовы досыць паслядоўна ўвасабляюць «усходнекаўказскі стандарт» — багаты кансанантызм, вялікі лік склонаў, эргатыўная будова сказа і іншае.
Фанетыка
[правіць | правіць зыходнік]Фанетычная сістэма адрозніваецца складаным кансанантызмам: так, у большасці моў адзначаюцца увулярныя, фарынгальныя і ларынгальныя зычныя (у арчынскай маюцца таксама бакавыя зычныя, як і ў авара-анда-цэзскіх мовах). Для змычных уласціва чацвярычнае супрацьпастаўленне: звонкія — прыдыхальныя глухія — непрыдыхальныя глухія — абруптыўныя.
b, d, g
pʰ, tʰ, kʰ
p, t, k
pʼ, t’, k’
Арфаграфічна абруптывы абазначаюцца з выкарыстаннем дадатковага знака — «палачка», як у пӏ, тӏ, кӏ.
Марфалогія назоўніка
[правіць | правіць зыходнік]Марфалагічна лезгінскія мовы адносяцца ў асноўным да аглютынатыўнага тыпу, што найбольш відавочна ў скланенні назоўнікаў. Апроч звычайных для еўрапейскіх моў склонаў тыпу давальнага ў лезгінскіх прысутнічае мноства так званых мясцовых (лакацыйных, прасторавых) склонаў, паказчыкі якіх звычайна складаюцца не з аднаго суфікса, а з двух ці трох. Першым ідзе суфікс, які паказвае на месцазнаходжанне (лакалізацыю) якога-небудзь аб’екта адносна арыенціра: ён паказвае, ці знаходзіцца аб’ект усярэдзіне, каля, над ці пад арыенцірам і т. п. Другі паказчык ідзе за першым і паведамляе пра тое, ці знаходзіцца аб’ект адносна арыенціра нерухома (у спакоі) або ж рухаецца, і калі так, то ў які бок — ад арыенціра або па кірунку да яго. Кожны з паказчыкаў лакалізацыі (якіх можа быць каля 5-7), як правіла, можа спалучацца з любым паказчыкам кірунку (якіх звычайна бывае 2-3): такім чынам узнікае вялікая колькасць спалучэнняў, дзякуючы якім пры дапамозе адной словаформы можна выказаць досыць складаныя прасторавыя адносіны. Напрыклад, сэнс «з-пад стала», які ў беларускай мове выяўляецца словазлучэннем са складанай падставай «з-пад» і формай слова «стол» у родным склоне, у лезгінскай будзе выражацца адным словам: столдикай, члянімае на марфемы стол-ди-к-ай. Тут суфікс лакалізацыі -к- паказвае на тое, што суб’ект знаходзіцца пад некаторым арыенцірам («пад сталом»), а суфікс кірунку -ай- выказвае значэнне аддалення ад дадзенага арыенціра; пры дапамозе ж суфікса -ди- утвараецца так званая ўскосная аснова назоўніка — ад яе вытворны ўсе склоны, акрамя назоўнага.
Клас назоўніка і асоба дзеяслова
[правіць | правіць зыходнік]Большасці лезгінскіх моў уласціва ўзгадненне па катэгорыі класа назоўніка. Як правіла, назоўнікі падзяляюцца на чатыры класы: 1) назвы асоб мужчынскага полу, 2) назвы асоб жаночага полу, 3) назвы жывёл і некаторых прадметаў, 4) назвы неадушаўлёных прадметаў і з’яў (размеркаванне назваў прадметаў паміж 3-м і 4-м класамі з’яўляецца дастаткова складаным і дрэнна прадказальным). Самі назоўнікі па класе звычайна ніяк не маркіраваныя, аднак у залежнасці ад таго, да якога класа адносіцца назоўнік, які стаіць у сказе ў назоўным склоне, іншыя словы ў гэтым сказе (дзеяслоў, прыметнік, часам таксама прыслоўе) атрымліваюць пэўны паказчык — прэфікс або суфікс, а ў некаторых выпадках інфікс.
Катэгорыя класа цалкам страцілася ў лезгінскай, агульскай і удзінскай мовах, у паўднёвай гаворцы табасаранскай. Пра існаванне катэгорыі класа ў агванскай нічога не вядома. Пры гэтым у удзінскай адушаўлёнасць выяўляецца па ўзгадняемасці ў множным ліку[27], у лезгінскай некаторыя неадушаўлёныя назоўнікі адносяцца да singularia і pluralia tantum[28], а ў агульскай адушаўлёнасць—неадушаўлёнасць адрозніваецца па спалучальнасці з дзеясловамі ў каўзатыўных канструкцыях[29].
У удзінскай і табасаранскай мовах развілося асабовае дапасаванне. Паказчыкі 1-й і 2-й асобы ўзыходзяць у гэтых мовах да асабістых займеннікаў.
Марфалогія дзеяслова
[правіць | правіць зыходнік]Сярод часовых форм дзеяслова ў лезгінскіх мовах пераважаюць аналітычныя канструкцыі — звычайна гэта спалучэнні дзеепрыслоўя, дзеепрыметніка або інфінітыва з дзеясловамі «быць» або «становіцца». У дзеясловаў супрацьпастаўляюцца асновы закончанага і незакончанага трывання.
Уласцівай асаблівасцю словаўтварэння з’яўляецца наяўнасць дзеяслоўных прыставак з прасторавымі значэннямі; звычайна гэта той жа набор значэнняў, што і ў прасторавых склонаў: «унутры», «зверху», «знізу» і т. п. У адрозненне ад беларускай мовы, у лезгінскіх дзеяслоўнае трыванне незалежнае ад наяўнасці ці адсутнасці прыстаўкі: яе прыбаўленне не мяняе трыванне дзеяслова, так што прыставачны дзеяслоў (як і зыходны дзеяслоў без прыстаўкі) мае абедзве трывальныя асновы.
Сінтаксіс
[правіць | правіць зыходнік]Сінтаксічна лезгінскія мовы, як і іншыя прадстаўнікі нахска-дагестанскай сям’і, адносяцца да моў эргатыўнага ладу. Парадак слоў у цэлым вольны, з перавагай як нейтральнага парадку «дзейнік — дапаўненне — выказнік» (SOV).
Лексіка
[правіць | правіць зыходнік]У лексіцы лезгінскіх моў мноства запазычанняў з усходніх моў, перш за ўсё з арабскай, персідскай і цюркскіх (асабліва азербайджанскай)[30]. Пачынаючы з канца XIX стагоддзі з’явілася таксама вялікая колькасць рускіх запазычанняў.
Заўвагі
[правіць | правіць зыходнік]Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Вопросы языкознания. — М.: Наука, 1972. — С. 24.
- ↑ Общественные науки в СССР: Языкознание. — М.: Академия наук СССР, Ин-т науч. информации по общественным наукам, 1978. — В. 1—3.
- ↑ а б в БРЭ 2010, с. 166—167.
- ↑ а б Майсак Т. А. Типологическое, внутригенетическое и ареальное в грамматикализации: данные лезгинских языков // Acta Linguistica Petropolitana. Труды института лингвистических исследований. Т. XII. № 1. — СПб.: Наука, 2016. — С. 588-589.
- ↑ Lezgic (англ.). Ethnologue: Languages of the World. Архівавана з першакрыніцы 17 жніўня 2017. Праверана 17 жніўня 2017. — Даныя атрыманы шляхам складання ліку гаворачых для асобных моў.
- ↑ Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с.
- ↑ Учение записки (арх. 16 ліпеня 2022). — Махачкала : ИИЯиЛ им. Цадасы, 1969. — Т. 19. — Iss. 2. — С. 86.
- ↑ Б. Г Алиев, М.-С. К. Умаханов. Дагестан в XV-XVI вв: вопросы исторической географии (арх. 16 ліпеня 2022). — Институт ИАЭ ДНЦ, 2004. — С. 379. — 493 с.
- ↑ Р. М. Магомедов. Происхождение названия Лезгинстан, «Ученые записки ИИЯЛ», т. IX, Махачкала, 1961, стр. 56.
- ↑ МСЭ/Лезгины. C.123 . Архівавана з першакрыніцы 3 студзеня 2022. Праверана 4 ліпеня 2021.
- ↑ Osmanli Devleti’nin Lezgilerle Iliskileri (1700—1732)(недаступная спасылка) (тур.)
- ↑ Магомедов Магомед Ибрагимович генетическое родство дагестанских языков (исконная лексика) // ВЕСТНИК ВЭГУ. — 2009. — Т. 41. — № 3. — С. 48—54. — ISSN 1998-0078. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2021.
- ↑ а б Мейланова 1964, с. 9.
- ↑ Иоганн Антон Гильденштедт . Архівавана з першакрыніцы 20 студзеня 2019. Праверана 8 лістапада 2018.
- ↑ Мейланова 1964, с. 10.
- ↑ Список народностей Союза Советских Социалистических Республик // Труды комиссии по изучению племенного состава населения СССР и сопредельных стран. Вып. 13.. — Л.: Изд-во АН СССР, 1927. — С. 4, 19-20.
- ↑ а б Мейланова 1964, с. 13.
- ↑ Талибов Б. Б. Будухский язык. — М.: Academia, 2007. — С. 10—11.
- ↑ а б Большая советская энциклопедия. — 2-е изд.. — М.: Советская энциклопедия, 1955. — Т. 38. — С. 37.
- ↑ Шамхалов А. Л. Дагестанские языки // Литературная энциклопедия. — М.: Изд-во Ком. Акад., 1930. — Т. 3. — С. 132—135. Архівавана 20 жніўня 2017 года.
- ↑ Большая советская энциклопедия. — 1-е изд.. — М., 1930. — Т. 20. — С. 165—166.
- ↑ Большая советская энциклопедия. — 1-е изд.. — М., 1937. — Т. 35. — С. 610.
- ↑ Большая советская энциклопедия. — 1-е изд.. — М., 1938. — Т. 36. — С. 238.
- ↑ Schulze W. Towards a history of Udi // International Journal of Diachronic Linguistics (2005), vol. 1: 55-91.
- ↑ а б Талибов 1980, с. 6.
- ↑ а б в Талибов 1980, с. 7.
- ↑ Майсак Тимур Анатольевич Согласование по множественному числу в удинском языке // Acta Linguistica Petropolitana. Труды института лингвистических исследований. — 2017. — В. 1. — Т. XIII. — С. 680–724. — ISSN 2306-5737. Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2021.
- ↑ Алексеев Михаил, Шейхов Энвер. Лезгинский язык / отв. ред. Мейланова У. А. — Москва: Academia, 1997. — 136 с. — ISBN 978-5-87444-055-8. Архівавана 27 кастрычніка 2021 года.
- ↑ Мерданова Солмаз Рамазановна, Майсак Тимур Анатольевич, Даниэль Михаил Александрович Каузатив в агульском языке: способы выражения и семантические контрасты // Исследования по глагольной деривации. — М.: Языки славянских культур, 2008.
- ↑ Языки мира: Кавказские языки. / Ред. М. Е. Алексеев, Г. А. Климов, С. А. Старостин, Я. Г. Тестелец. М.: Academia, 1999; 2001. — С. 373.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]Артыкулы
[правіць | правіць зыходнік]- Лезгинские языки / Алексеев М. Е. // Лас-Тунас — Ломонос. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2010. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-350-7.
- Касьян А. С. К формальной генеалогической классификации лезгинских языков (Северный Кавказ) // Вопросы языкового родства. — 2014. — № 11. — С. 63—80.
- Kassian A. Towards a Formal Genealogical Classification of the Lezgian Languages (North Caucasus): Testing Various Phylogenetic Methods on Lexical Data // PLoS ONE 10(2): e0116950. doi:10.1371/journal.pone.0116950
Манаграфіі
[правіць | правіць зыходнік]- Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. — М.: Наука, 1985.
- Загиров В. М.. Историческая лексикология языков лезгинской группы. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1987. — 141 с.
- Мейланова У. А. Очерки лезгинской диалектологии. — М.: Наука, 1964.
- Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. — М.: Наука, 1980.