Мухамад Аль-Харэзмі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Мухамед ібн Муса Харэзмі
محمد بن موسى الخوارزمي
Al-Khwarizmi portrait.jpg
Паштовая марка СССР, 1983.
Дата нараджэння не пазней за 799 ці каля 780[1][2][…]
Месца нараджэння
Дата смерці каля 846[1][4]
Месца смерці
Грамадзянства
Род дзейнасці матэматык, астраном, географ, філосаф, перакладчык, астролаг, гісторык
Навуковая сфера астраномія, матэматыка, алгебра, Devanagari numerals[d], арыфметыка, трыганаметрыя, геаграфія і навукі аб Зямлі
Месца працы
Commons-logo.svg Мухамед ібн Муса Харэзмі на Вікісховішчы

Мухамад ібн Муса Харэзмі (перс. محمد بن موسی خوارزمی, Mohammad ebne Mūsā Khwārazmī, узб. Muhammad ibn Muso Al Xorazmiy, Харэзм; каля 783 — каля 850) — вялікі узбекскі матэматык, астраном і географ, заснавальнік класічнай алгебры.

Звестак пра жыццё аль-Харэзмі захавалася не многа. Значны перыяд свайго жыцця ён правёў у Багдадзе, узначальваў пры халіфе аль-Мамуне (813—833) бібліятэку «Дома мудрасці». У 827 годзе ўдзельнічаў у вымярэнні даўжыні градуса зямнога мерыдыяна на раўніне Сінджара. Пры халіфе аль-Васіку (842—847) узначальваў экспедыцыю да хазараў. Апошняе ўпамінанне пра яго датавана 847 годам.

Аўтар кнігі «Пра індыйскае злічэнне», якая паспрыяла папулярызацыі дзесятковай пазіцыйнай сістэмы запісу лікаў ва ўсім Халіфаце. У 12 стагоддзі яна была перакладзена на лацінскую мову і адыграла вялікую ролю ў развіцці еўрапейскай арыфметыкі і ўкараненні інда-арабскіх лічбаў. Імя аўтара ў лацінізаванай форме (Algorismus, Algorithmus) стала абазначаць ва ўсёй сярэдневяковай Еўропе ўсю сістэму дзесятковай арыфметыкі. Адсюль бярэ пачатак сучасны тэрмін алгарытм, упершыню выкарыстаны Лейбніцам.

Навуковая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі нарадзіўся ў эпоху вялікага культурнага і навуковага ўздыму[6]. Пачатковую адукацыю ён атрымаў у выдатных навукоўцаў Маверанахра і Харэзму. На радзіме ён пазнаёміўся з індыйскай і грэчаскай навукай, і да Багдада ён ужо склаўся як навуковец.[7].

У 819 годзе аль-Харэзмі пераехаў у прыгарад Багдада, Катрабулу. У Багдадзе ён правёў значны перыяд свайго жыцця, узначальваючы пры халіфе Абдулаху аль-Мамуне (813—833) Дом Мудрасці (араб. «Байт аль-хікма»). Да таго, як стаць халіфам, аль-Мамун быў намеснікам усходніх правінцый Халіфата, і не выключана, што з 809 года аль-Харэзмі быў адным з прыдворных навукоўцаў аль-Мамуна[8]. У адным са сваіх твораў аль-Харэзмі з пахвалой адазваўся аб аль-Мамуне, адзначаючы ягоную «любоў да навукі і імкненне набліжаць да сябе навукоўцаў, працягваючы над імі крыло свайго заступніцтва і дапамагаючы ім у растлумачэнні таго, што для іх незразумела, і ў палягчэнні таго, што для іх цяжка».[9].

«Дом мудрасці» быў свайго роду Акадэміяй навук, дзе працавалі навукоўцы з Сірыі, Егіпта, Персіі, Харасана і Маверанахра. У ёй знаходзілася бібліятэка з вялікай колькасцю старажытных рукапісаў і астранамічная абсерваторыя. Тут на арабскую мову былі перакладзены многія грэчаскія філасофскія і навуковыя працы. У гэты ж час там працавалі Хаббаш аль-Хасіб, Аль-Фаргані, Ібн Турк, Аль Кіндзі і іншыя выбітныя навукоўцы.

Па замове халіфа аль-Мамуна аль-Харэзмі працаваў над стварэннем прылад для вымярэння аб’ёму і даўжыні акружнасці Зямлі. У 827 годзе ў пустыні Сінджар аль-Харэзмі прымаў удзел у вымярэнні даўжыні градуса дугі зямнога мерыдыяна з мэтай удакладніць велічыню акружнасці Зямлі, знойдзеную ў старажытнасці[9]. Вымярэнні, зробленыя ў пустыні Сінджар, заставаліся непераўзыдзенымі па дакладнасці на працягу 700 гадоў.

Прыкладна ў 830 годзе Мухамад ібн Муса аль-Харэзмі стварыў першы вядомы арабскі трактат па алгебры. Аль-Харэзмі прысвяціў два свае творы халіфу аль-Мамуну, які аказваў заступніцтва навукоўцам Багдаду.

Пры халіфе аль-Васіку (842—847) аль-Харэзмі ўзначальваў экспедыцыю да хазараў. Апошняя згадка пра яго адносіцца да 847 года.

Уклад у сусветную навуку[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі ўпершыню прадставіў алгебру як самастойную навуку аб агульных метадах рашэння лінейных і квадратных ураўненняў, даў класіфікацыю гэтых ураўненняў.

Гісторыкі навукі высока ацэньваюць як навуковую, так і папулярызатарскую дзейнасць аль-Харэзмі. Вядомы гісторык навукі Джордж Сартан назваў яго «найвялікшым матэматыкам свайго часу і, калі прыняць да ўвагі ўсе абставіны, адным з найвялікшых за ўсе часы».

Працы аль-Харэзмі перакладаліся з арабскай на лацінскую мову, а затым на новыя еўрапейскія мовы. На іх аснове ствараліся разнастайныя падручнікі па матэматыцы. Працы аль-Харэзмі адыгралі важную ролю ў станаўленні навукі эпохі Адраджэння і аказалі плённы ўплыў на развіццё сярэднявечнай навуковай думкі ў краінах Усходу і Захаду[7].

Матэматыка[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі распрацаваў падрабязныя трыганаметрычныя табліцы, якія змяшчаюць функцыі сінуса, косінуса, тангенса і катангенса. У XII і XIII стагоддзях на падставе кніг аль-Харэзмі былі напісаны на латыні працы «Carmen de Algorismo» (Аляксандр з Вільдзьё) і «Algorismus vulgaris» (Іаан Сакрабоска), якія захоўвалі актуальнасць яшчэ шмат стагоддзяў. Да XVI стагоддзя пераклады яго кніг па арыфметыцы выкарыстоўваліся ў еўрапейскіх універсітэтах як асноўныя падручнікі па матэматыцы.[10]

Астраномія[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі з’яўляецца аўтарам сур’ёзных прац па астраноміі. У іх ён распавядае пра календары, разліках сапраўднага становішча планет, разліках паралаксу і зацьмення, складанні астранамічных табліц (зідж), вызначэнні бачнасці Месяца і т. д. У аснову ягоных работ па астраноміі ляглі працы індыйскіх астраномаў. Ён ажыццявіў дасканалыя разлікі пазіцый Сонца, Месяца і планет, сонечных зацьменняў. Астранамічныя табліцы Аль-Харэзмі былі перакладзены на еўрапейскія, а пазней і кітайскую, мовы.[10].

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

У галіне геаграфіі аль-Харэзмі напісаў «Кнігу карціны зямлі» (Кітаб сурат аль-ард), у якой ён удакладніў некаторыя погляды Клаўдзія Пталемея. Кніга ўключала апісанне свету, карту і спіс каардынат найважнейшых месцаў. Нягледзячы на ​​тое, што карта аль-Харэзмі была дакладнейшай за карту старажытнагрэчаскага астранома, яго працы не замянілі пталемееву геаграфію, якая выкарыстоўвалася ў Еўропе. Выкарыстоўваючы свае ўласныя адкрыцці, аль-Харэзмі адкарэктаваў даследаванні Пталемея па геаграфіі, астраноміі і астралогіі. Для складання карты «вядомага свету» аль-Харэзмі вывучыў працы 70 географаў.[10].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Мухамад ібн Муса аль-Харэзмі быў аўтарам першай кнігі па сусветнай гісторыі, складзенай прадстаўніком Цэнтральнай Азіі. На жаль, ягоная «Кніга гісторыі» («Кітаб ат-та’рых») захавалася толькі ва ўрыўках. Ланцуг здабыванняў з «Кнігі гісторыі» дазваляе ўсталяваць, што складанне аль-Харэзмі было напісана ў форме аналаў, гэта значыць летапісы. Падзеі ў ёй выкладаліся паслядоўна, па гадах. Напрыклад, ён прыводзіў звесткі аб часе нараджэння Аляксандра Македонскага, аб датах нараджэння, пачатку дзейнасці і смерці заснавальніка ісламу Мухамада, аб смерці Мухамада, пачатку праўлення халіфа Абу Бакра, ваенных дзеяннях арабаў супраць Візантыі і Ірана ў 631—653 гг., аб заваёве арабамі Сірыі, Ірака, Ірана і Маверанахра, аб вайне арабаў з хазарамі ў 728—731 г. «Кніга гісторыі» была завершана ім каля 830 г.[11]

Навуковыя працы[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі быў аўтарам 9 твораў:

  1. Кніга «Пра індыйскае злічэнне» (Арыфметычны трактат, Кніга аб складанні і адніманні);
  2. Кароткая кніга папаўнення і супрацьпастаўленняКітаб аль-джэбр ва-ль-мукабала»);
  3. Кніга аб дзеяннях з дапамогай астралябіі («Кітаб аль-амаль бі-ль-астурлабат») — у няпоўным выглядзе ўключана ў сачыненне ал-Фаргані, у раздзелах 41—42 гэтай кнігі быў апісаны спецыяльны цыркуль для вызначэння часу [намаз]]а;
  4. Кніга аб сонечным гадзінніку («Кітаб ар-рухама»);
  5. Кніга карціны Зямлі (Кніга геаграфіі, «Кітаб сурат аль-ард»);
  6. Трактат аб вызначэнні эры яўрэяў і іх святах («Рысала фі істіхрадж тарых аль-яхуд ва аядыхім»);
  7. Кніга аб пабудове астралябіі — не захавалася і вядомая толькі па згадваннях ў іншых крыніцах;
  8. Астранамічныя табліцы («Зідж»);
  9. Кніга гісторыі — змяшчала гараскопы вядомых людзей.

Кітаб аль-джэбр ва-ль-мукабала[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі вядомы перш за ўсё сваёй «Кнігай аб папаўненні і супрацьпастаўленні» («Аль-кітаб аль-мухтасар фі хісаб аль-джабр ва-ль-мукабала»), якая адыграла найважнейшую ролю ў гісторыі матэматыкі. Ад слова аль-джабр (у назве) паходзіць слова алгебра. Сапраўдны арабскі тэкст страчаны, аднак змест вядомы па лацінскім перакладзе 1140 года англійскага матэматыка Роберта Чэстэрскага. Рукапіс, які Роберт Чэстэрскі назваў як «Кніга аб алгебры і ал-мукабале», захоўваецца ў Кембрыджы. Іншы пераклад кнігі выкананы іспанскім габрэем Іаанам Севільскім. Яна задумвалася як пачатковае кіраўніцтва па практычнай матэматыцы «Кітаб аль-джабр…» і ў першай (тэарэтычнай) сваёй частцы пачынаецца з разгляду ўраўненняў першай і другой ступені, а ў двух заключных раздзелах пераходзіць да практычнага ўжывання алгебры ў пытаннях меравызначэння і атрымання спадчыны. Слова аль-джабр («папаўненне») азначала перанясенне адмоўнага члена з адной часткі ўраўнення ў іншую, а аль-мукабала («супрацьпастаўленне»)— скарачэнне роўных членаў у абедзвюх частках ураўнення[6].

Першая старонка кнігі Кітаб аль-джэбр ва-ль-мукабала.

Тэарэтычная частка[правіць | правіць зыходнік]

У тэарэтычнай частцы свайго трактата аль-Харэзмі дае класіфікацыю ўраўненняў 1-й і 2-й ступені і вылучае шэсць відаў квадратнага ўраўнення :

  • «квадрат» роўны «караню» (прыклад );
  • «квадрат» роўны свабоднаму члену (прыклад );
  • «корань» роўны свабоднаму члену (прыклад );
  • «квадрат» і «корань» роўныя свабоднаму члену (прыклад );
  • «квадрат» і свабодны член роўныя «караню» (прыклад );
  • «корань» і свабодны член роўныя «квадрату» (прыклад ).

Такая класіфікацыя тлумачыцца патрабаваннем, каб у абедзвюх частках раўнання стаялі дадатныя члены.

Ахарактарызаваўшы кожны від ураўненняў і паказаўшы на прыкладах правілы іх рашэння, аль-Харэзмі дае геаметрычны доказ гэтых правілаў для трох апошніх відаў, калі рашэнне не зводзіцца да простага здабывання кораня.

Для прывядзення квадратна кананічных відаў аль-Харэзмі ўводзіць два дзеянні. Першае з іх, аль-джабр, складаецца ў перанясенні адмоўнага члена з адной часткі ў іншую для атрымання ў абедзвюх частках дадатных членаў. Другое дзеянне — аль-мукабала — складаецца ў прывядзенні падобных членаў у абедзвюх частках ўраўнення. Акрамя таго, аль-Харэзмі ўводзіць правіла множання мнагачленаў. Ужыванне ўсіх гэтых дзеянняў і ўведзеных вышэй правілаў ён паказвае на прыкладзе 40 задач.

Геаметрычная частка прысвечана, галоўным чынам, вымярэнню плошчаў і аб’ёмаў геаметрычных цел.

Практычная частка[правіць | правіць зыходнік]

У практычнай частцы аўтар прыводзіць прыклады прымянення алгебраічных метадаў у вырашэнні гаспадарча-бытавых пытанняў, вымярэнні зямель, будаўніцтва каналаў і т. д.[12]. У «Главе пра здзелкі» разглядаецца правіла для знаходжання невядомага члена прапорцыі па трох вядомых членах, а ў «Главе аб вымярэнні» — правілы для вылічэння плошчы розных шматвугольнікаў, набліжаная формула для плошчы круга і формула аб’ёму ўсечанай піраміды. Да яго далучана таксама «Кніга аб завяшчаннях», прысвечаная матэматычным задачам, якія ўзнікаюць пры падзеле спадчыны ў адпаведнасці з мусульманскім кананічным правам.

«Алгебра» ал-Харэзмі, якая паклала пачатак развіцця новай самастойнай навуковай дысцыпліны, пазней каментавалася і ўдасканальвалася шматлікімі ўсходнімі матэматыкамі (Ібн Турк, Абу Каміл, ал-Караджы і інш.). Гэтая кніга была двойчы перакладзена ў ХІІ стагоддзе на лацінскую мову і адыграла надзвычай важную ролю ў развіцці матэматыкі ў Еўропе. Пад непасрэдным уплывам гэтай працы знаходзіўся такі выдатны еўрапейскі матэматык XIII стагоддзя, як Леанарда Пізанскі.

Алгарытм[правіць | правіць зыходнік]

Лацінскі пераклад кнігі пачынаецца словамі «Dixit Algorizmi» (сказаў аль-Харэзмі). Паколькі сачыненне аб арыфметыцы было вельмі папулярнае ў Еўропе, то латынізаванае імя аўтара (Algorizmi або Algorizmus) стала намінальным, і сярэднявечныя матэматыкі так называлі арыфметыку, заснаваную на дзесятковай пазіцыйнай сістэме злічэння. Пазней еўрапейскія матэматыкі сталі зваць так усякае вылічэнне па строга вызначаных правілах.[12] У цяперашні час тэрмін алгарытм азначае набор інструкцый, якія апісваюць парадак дзеянняў выканаўцы для дасягнення выніку рашэння задачы за канчатковую колькасць дзеянняў.

Кніга пра індыйскае злічэнне[правіць | правіць зыходнік]

Аль-Харэзмі напісаў «Кнігу пра індыйскае злічэнне», якая спрыяла папулярызацыі Арабскія лічбы арабскіх лічбаў і дзесяцічная сістэма злічэння дзесятковай пазіцыйнай сістэмы запісу лікаў ва ўсім Халіфаце, аж да Мусульманскай Іспаніі. Арабскі тэкст быў згублены, аднак захаваўся яго лацінскі пераклад XII стагоддзя «Algoritmi de numero Indorum»[6]. Лацінскі пераклад не захаваў многія падрабязнасці арыгінальнага тэксту аль-Харэзмі.

У кнізе апісана знаходжанне дзесятковага ліку, які складаецца з дзевяці арабскіх лічбаў і нуля. Магчыма, аль-Харэзмі стаў першым матэматыкам, які выкарыстоўваў нуль у запісе ліку. У арыгінале «Кнігі пра індыйскі рахунак» быў апісаны метад знаходжання квадратнага кораня, аднак у лацінскім перакладзе яго няма.[10].

Праз дзвесце гадоў пасля напісання «Кнігі пра індыйскае злічэнне» індыйская сістэма распаўсюдзілася па ўсім ісламскім свеце. У Еўропе «арабскія» лічбы ўпершыню згадваюцца каля 1200 года. Арабскія лічбы першапачаткова выкарыстоўваліся толькі ва ўніверсітэтах. У 1299 годзе ў італьянскай Фларэнцыі быў выдадзены закон, які забараняў выкарыстанне арабскіх лічбаў. Але паколькі арабскія лічбы сталі шырока выкарыстоўвацца італьянскімі купцамі, то да XVI ст. уся Еўропа перайшла на іх.[10]. Да пачатку XVIII ст. у Расіі выкарыстоўвалася кірылічная сістэма злічэння, пасля чаго яна была заменена на сістэму злічэння, заснаваную на арабскіх лічбах.

Астранамічныя табліцы (зідж)[правіць | правіць зыходнік]

Астраномія займала вядучае месца сярод дакладных навук на сярэднявечным Усходзе. Без яе нельга было абысціся ні ў арашальным земляробстве, ні ў марским і ў сухапутным гандлі. Да IX ст. з’явіліся першыя самастойныя працы па астраноміі на арабскай мове, сярод якіх асаблівае месца займалі зборнікі астранамічных і трыганаметрычных табліц (зіджы). Зіджы служылі для вымярэння часу, з іх дапамогай вылічаліся становішчы свяцілаў на нябеснай сферы, сонечныя і месяцовыя зацьменні.[12]

Да першых зіджаў адносіцца «Зідж аль-Харэзмі», які паслужыў асновай сярэднявечных даследаванняў у гэтай галіне як на Усходзе, так і ў Заходняй Еўропе. Хоць «Зідж аль-Харэзмі» у асноўным з’яўляецца апрацоўкай «Брахмагупхута-сіддханты», шматлікія дадзеныя ў ім прыведзены на пачатак персідскай эры Ездзігерда, і нараўне з арабскімі назвамі планет, у табліцах ураўненняў планет персідскія назвы. Да гэтага зіджу прымыкае таксама «Трактат аб вылічэнні эры яўрэяў і іх святах». «Кніга гісторыі» аль-Харэзмі, якая згадваецца ў розных крыніцах, не захавалася.[12]

Кніга пачыналася з падзелу аб храналогіі і календары, што было вельмі важна для практычнай астраноміі, бо з-за рознасці календароў цяжка было вызначыць дакладную датыроўку. Існавалі месяцавыя, сонечныя і месяцава-сонечныя календары, розныя пачаткі летазлічэння прыводзіла да мноства розных каляндарных эр і ў розных народаў адна і тая ж падзея датавалася па-рознаму. Аль-Харэзмі апісваў ісламскі і юліянскі каляндар (каляндар «румаў»). Ён таксама супаставіў розныя эры, сярод якіх найстаражытная эра Індыі (пачалася ў 3101 да н.э.) і «эра Аляксандра» (пачыналася 1 кастрычніка 312 да н.э.). Паводле разлікаў аль-Харэзмі, пачатак ісламскай эры летазлічэння адпавядае 16 ліпеня 622 года.[12] Аль-Харэзмі прыняў мерыдыян, які праходзіць праз месца, званае Арын, у якасці пачатковага мерыдыяна, ад якога вёўся адлік часу; І. Ю. Крачкоўскі атаясаміў Арын з горадам Уджайн у Індыі[13]. У «Зіджы» гаворыцца пра «Купал Арына», паколькі лічылася, што мерыдыян Уджайна супадаў з мерыдыянам вострава Шры-Ланка, які нібыта ляжыць на экватары; паводле ўяўленняў індыйскіх географаў, у «сярэднім месцы» Зямлі, кропцы перасячэння нулявога мерыдыяна і экватара, знаходзіцца нейкі «купал», або «Купал Уджайна». У арабскім напісанні словы Уджайн і Арын мала адрозніваюцца, таму «Купал Уджайна» ператварыўся ў «Купал Арына», ці проста Арын[13].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Нямецкая нацыянальная бібліятэка — 1912.
  2. Brentjes S. Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al‐KhwārizmīSpringer Science+Business Media, 2007.
  3. O'Connor J., Robertson E. Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi
  4. Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek et al. Record #118676180 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 15 кастрычніка 2015.
  5. Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek et al. Record #118676180 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 снежня 2014.
  6. 6,0 6,1 6,2 Аль хорезми - создатель алгебры. wasat.ru. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 3 мая 2013.
  7. 7,0 7,1 Мухаммад ибн Муса аль-Хорезми (783—850). testhistory.ru. Праверана 3 мая 2013.
  8. Муса аль-Хорезми. safarisilkroad.com. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 3 мая 2013.
  9. 9,0 9,1 Аль-Харэзмі. ziyonet.uz. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 3 мая 2013.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Ибрагим Сеид. Аль-Хорезми — отец алгебры
  11. Булгаков П. Г., Розенфельд Б. А. «Книга истории» ал-Хорезми // Общественные науки в Узбекистане. — 1983. — № 7. — С. 18-22
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Елена Малишевская. Аль-Хорезми. Кругасвет. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2013. Праверана 3 мая 2013.
  13. 13,0 13,1 И. Ю. Крачковский. Арабская географическая литература // Избр. сочинения, т. IV. М.-Л., 1957, с. 69-71.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]